Inhoud
Hoofdstuk 1 – Gedrag............................................................................................. 3
1.1 Dierenwelzijn................................................................................................. 3
1.2 Gedrag bestuderen....................................................................................... 4
1.3 Communicatie en gedrag.............................................................................. 5
1.4 Aangeboren of aangeleerd............................................................................ 5
1.5 Gedrag van primaten.................................................................................... 7
Hoofdstuk 2 – Cel en leven..................................................................................... 8
2.1 Cellen leven samen....................................................................................... 8
2.2 Cellen........................................................................................................... 8
2.3 Celmembranen en transport.......................................................................10
2.4 DNA: Het besturingssysteem van de cel.....................................................10
2.5 DNA en de celcyclus.................................................................................... 11
Hoofdstuk 4 – Voortplanting................................................................................. 13
4.1 Nieuw leven................................................................................................. 13
4.2 Vorming van geslachtscellen.......................................................................13
4.3 Hormonale regeling..................................................................................... 14
4.4 Hulp bij zwangerschap................................................................................ 16
4.5 Voorkomen van soa’s en zwangerschap.....................................................16
Hoofdstuk 5 – Erfelijkheid..................................................................................... 17
5.1 Verschillen tussen mensen..........................................................................17
5.2 Chromosomen bestuderen..........................................................................17
5.3 Stamboomonderzoek................................................................................. 18
5.4 meer genen in het spel............................................................................... 19
5.5 Milieu of genotype....................................................................................... 21
6.1 De verwantschap tussen soorten................................................................22
6.2 Populaties.................................................................................................... 24
6.3 Soorten in hun omgeving............................................................................ 24
6.5 Nieuwe en kwetsbare populaties.................................................................25
Hoofdstuk 7: Evolutie........................................................................................... 26
7.1 Ontstaan van de mens................................................................................ 26
7.2 Ontstaan van nieuwe soorten.....................................................................27
7.3 Het verhaal van fossielen............................................................................ 27
7.4 Evolutietheorie in ontwikkeling...................................................................29
7.5 Een populatie van allelen............................................................................ 30
Hoofdstuk 8 – Kenmerken van ecosystemen........................................................31
, 8.2 Energie in ecosystemen.............................................................................. 32
8.4 – Veranderde ecosystemen.........................................................................33
8.3 Kringlopen en water.................................................................................... 33
Hoofdstuk 9 – Ecologie......................................................................................... 34
9.1 Klimaatverandering..................................................................................... 34
9.2 Invloed van de mens op de stikstofkringloop..............................................36
9.3 Omslagpunten in ecosystemen...................................................................38
9.4 Duurzame ontwikkeling............................................................................... 39
Hoofdstuk 10 – Bloedsomloop.............................................................................. 41
Hoofdstuk 10.1 Hart en bloedsomloop..............................................................41
10.2 Bloedruk.................................................................................................... 44
10.3 Regeling hartwerking................................................................................ 45
10.4 Stoffentransport........................................................................................ 46
10.5 Bloedvaten................................................................................................ 47
11.1 Je voeding.................................................................................................. 49
11.2 Verteringsstelsel........................................................................................ 50
11.3 Enzymen................................................................................................... 51
11.4 Vetten verteren en verwerken..................................................................53
11.5 Opname van voedingsstoffen....................................................................54
12.1 Het inwendige milieu................................................................................. 55
12.2 Processen in de lever................................................................................ 56
12.3 Longen en gaswisseling............................................................................ 57
12.4 Borstkas en ademhaling............................................................................58
12.5 Nieren........................................................................................................ 60
Hoofdstuk 13 - Hormonen.................................................................................... 62
Hoofdstuk 14 - Zenuwstelsel................................................................................ 71
14.5 Het animale en autonome zenuwstelsel....................................................76
Hoofdstuk 15 – Waarnemen................................................................................. 77
15.2 Het gehoorzintuig...................................................................................... 78
15.3 Het gezichtszintuig.................................................................................... 80
15.4 Het netvlies en de hersenen......................................................................81
15.5 Zintuigen en regeling............................................................................... 81
Hoofdstuk 16 - Afweer.......................................................................................... 83
16.1 Aangeboren afweer................................................................................... 83
16.2 Vervolg aangeboren afweer......................................................................84
16.3 Verworven afweer en antistoffen..............................................................87
16.4 Immuniteit, vaccinatie en allergische reacties..........................................89
, 16.5 Lichaamsvreemde eiwitten: afstoten of niet.............................................91
Hoofdstuk 17 – DNA.............................................................................................. 93
17.1 – DNA in je cellen...................................................................................... 93
17.2 – DNA kopiëren.......................................................................................... 95
17.3 – De vorming van polypeptideketen..........................................................97
17.4 – Het belang van de nucleotidevolgorde................................................100
17.5 – Genregulatie......................................................................................... 102
Hoofdstuk 18 – Eiwitten...................................................................................... 104
18.1 – Van polypeptideketen tot een werkzaam eiwit.....................................104
18.2 – Functies van eiwitten............................................................................106
18.3 – Enzymwerking...................................................................................... 107
18.4 – Regeling van eiwitvorming in een cel...................................................109
18.5 – Eiwitten zichtbaar maken.....................................................................112
DNA-soorten....................................................................................................... 113
RNA-soorten....................................................................................................... 113
Hoofdstuk 20 – Planten....................................................................................... 122
20.1 – Veredelen............................................................................................. 122
20.2 – Opname en transport van water...........................................................124
20.3 – Fotosynthese........................................................................................ 126
20.4 – Glucose als grondstof........................................................................... 127
Hoofdstuk 1 – Gedrag
1.1 Dierenwelzijn
Gedrag is wat dieren of mensen doen of laten. Bij gedragsonderzoek
hebben dieren geen menselijke eigenschappen, het gaat ook niet om
karaktertrekken of gevoelens van dieren. Gedragsonderzoekers kijken
naar reacties van dieren in verschillende situaties.
Inwendige prikkels zijn prikkels van binnenuit. Uitwendige prikkels
komen van buitenaf. De inwendige en uitwendige prikkels vormen de
motiverende factoren. Als de motivatie hoog genoeg is en boven de
drempelwaarde komt, is een dier bereid iets te doen.
Eten bestaat uit meerdere handelingen (gedragselementen),
verschillende handelingen zijn gedragseenheden. Vaste volgorde hiervan
heet gedragsketen. Een aantal samenhangende gedragsketens vormt
een gedragssysteem. Gedragssystemen vormen samen het gedrag.
Onderzoekers onderzoeken ook de functies van gedrag. Eén functie van
gedrag is het overleven van het individu. Een andere functie is het
voortbestaan van soort; voortplanten en voor de jongen zorgen.
Onderzoekers gaan ervan uit dat het welzijn van dieren in gevangenschap
, groter is wanneer ze hun natuurlijke gedrag kunnen vertonen.
1.2 Gedrag bestuderen
Gedragsonderzoekers onderzoeken diergedrag objectief. Ze bekijken
welke prikkels een dier ontvangt (input) en welk gedrag vervolgens
optreedt (output). In fabels in sprookjes zien we een subjectieve
menselijke benadering van het diergedrag, zo’n benadering heet
antropomorf.
De tak van wetenschap die onderzoek doet naar diergedrag is de
ethologie.
Een essentiële prikkel die steeds eenzelfde gedrag oproept, heet een
sleutelprikkel. Een versterkte sleutelprikkel is een supernormale
prikkel.
- Inprenting: vorm van leren die beperkt is tot korte gevoelige
periode – ligt erfelijk vast.
- Associatief leren: leren door zintuigelijke prikkel aan andere prikkel
te koppelen.
Hoofdstuk 1 – Gedrag............................................................................................. 3
1.1 Dierenwelzijn................................................................................................. 3
1.2 Gedrag bestuderen....................................................................................... 4
1.3 Communicatie en gedrag.............................................................................. 5
1.4 Aangeboren of aangeleerd............................................................................ 5
1.5 Gedrag van primaten.................................................................................... 7
Hoofdstuk 2 – Cel en leven..................................................................................... 8
2.1 Cellen leven samen....................................................................................... 8
2.2 Cellen........................................................................................................... 8
2.3 Celmembranen en transport.......................................................................10
2.4 DNA: Het besturingssysteem van de cel.....................................................10
2.5 DNA en de celcyclus.................................................................................... 11
Hoofdstuk 4 – Voortplanting................................................................................. 13
4.1 Nieuw leven................................................................................................. 13
4.2 Vorming van geslachtscellen.......................................................................13
4.3 Hormonale regeling..................................................................................... 14
4.4 Hulp bij zwangerschap................................................................................ 16
4.5 Voorkomen van soa’s en zwangerschap.....................................................16
Hoofdstuk 5 – Erfelijkheid..................................................................................... 17
5.1 Verschillen tussen mensen..........................................................................17
5.2 Chromosomen bestuderen..........................................................................17
5.3 Stamboomonderzoek................................................................................. 18
5.4 meer genen in het spel............................................................................... 19
5.5 Milieu of genotype....................................................................................... 21
6.1 De verwantschap tussen soorten................................................................22
6.2 Populaties.................................................................................................... 24
6.3 Soorten in hun omgeving............................................................................ 24
6.5 Nieuwe en kwetsbare populaties.................................................................25
Hoofdstuk 7: Evolutie........................................................................................... 26
7.1 Ontstaan van de mens................................................................................ 26
7.2 Ontstaan van nieuwe soorten.....................................................................27
7.3 Het verhaal van fossielen............................................................................ 27
7.4 Evolutietheorie in ontwikkeling...................................................................29
7.5 Een populatie van allelen............................................................................ 30
Hoofdstuk 8 – Kenmerken van ecosystemen........................................................31
, 8.2 Energie in ecosystemen.............................................................................. 32
8.4 – Veranderde ecosystemen.........................................................................33
8.3 Kringlopen en water.................................................................................... 33
Hoofdstuk 9 – Ecologie......................................................................................... 34
9.1 Klimaatverandering..................................................................................... 34
9.2 Invloed van de mens op de stikstofkringloop..............................................36
9.3 Omslagpunten in ecosystemen...................................................................38
9.4 Duurzame ontwikkeling............................................................................... 39
Hoofdstuk 10 – Bloedsomloop.............................................................................. 41
Hoofdstuk 10.1 Hart en bloedsomloop..............................................................41
10.2 Bloedruk.................................................................................................... 44
10.3 Regeling hartwerking................................................................................ 45
10.4 Stoffentransport........................................................................................ 46
10.5 Bloedvaten................................................................................................ 47
11.1 Je voeding.................................................................................................. 49
11.2 Verteringsstelsel........................................................................................ 50
11.3 Enzymen................................................................................................... 51
11.4 Vetten verteren en verwerken..................................................................53
11.5 Opname van voedingsstoffen....................................................................54
12.1 Het inwendige milieu................................................................................. 55
12.2 Processen in de lever................................................................................ 56
12.3 Longen en gaswisseling............................................................................ 57
12.4 Borstkas en ademhaling............................................................................58
12.5 Nieren........................................................................................................ 60
Hoofdstuk 13 - Hormonen.................................................................................... 62
Hoofdstuk 14 - Zenuwstelsel................................................................................ 71
14.5 Het animale en autonome zenuwstelsel....................................................76
Hoofdstuk 15 – Waarnemen................................................................................. 77
15.2 Het gehoorzintuig...................................................................................... 78
15.3 Het gezichtszintuig.................................................................................... 80
15.4 Het netvlies en de hersenen......................................................................81
15.5 Zintuigen en regeling............................................................................... 81
Hoofdstuk 16 - Afweer.......................................................................................... 83
16.1 Aangeboren afweer................................................................................... 83
16.2 Vervolg aangeboren afweer......................................................................84
16.3 Verworven afweer en antistoffen..............................................................87
16.4 Immuniteit, vaccinatie en allergische reacties..........................................89
, 16.5 Lichaamsvreemde eiwitten: afstoten of niet.............................................91
Hoofdstuk 17 – DNA.............................................................................................. 93
17.1 – DNA in je cellen...................................................................................... 93
17.2 – DNA kopiëren.......................................................................................... 95
17.3 – De vorming van polypeptideketen..........................................................97
17.4 – Het belang van de nucleotidevolgorde................................................100
17.5 – Genregulatie......................................................................................... 102
Hoofdstuk 18 – Eiwitten...................................................................................... 104
18.1 – Van polypeptideketen tot een werkzaam eiwit.....................................104
18.2 – Functies van eiwitten............................................................................106
18.3 – Enzymwerking...................................................................................... 107
18.4 – Regeling van eiwitvorming in een cel...................................................109
18.5 – Eiwitten zichtbaar maken.....................................................................112
DNA-soorten....................................................................................................... 113
RNA-soorten....................................................................................................... 113
Hoofdstuk 20 – Planten....................................................................................... 122
20.1 – Veredelen............................................................................................. 122
20.2 – Opname en transport van water...........................................................124
20.3 – Fotosynthese........................................................................................ 126
20.4 – Glucose als grondstof........................................................................... 127
Hoofdstuk 1 – Gedrag
1.1 Dierenwelzijn
Gedrag is wat dieren of mensen doen of laten. Bij gedragsonderzoek
hebben dieren geen menselijke eigenschappen, het gaat ook niet om
karaktertrekken of gevoelens van dieren. Gedragsonderzoekers kijken
naar reacties van dieren in verschillende situaties.
Inwendige prikkels zijn prikkels van binnenuit. Uitwendige prikkels
komen van buitenaf. De inwendige en uitwendige prikkels vormen de
motiverende factoren. Als de motivatie hoog genoeg is en boven de
drempelwaarde komt, is een dier bereid iets te doen.
Eten bestaat uit meerdere handelingen (gedragselementen),
verschillende handelingen zijn gedragseenheden. Vaste volgorde hiervan
heet gedragsketen. Een aantal samenhangende gedragsketens vormt
een gedragssysteem. Gedragssystemen vormen samen het gedrag.
Onderzoekers onderzoeken ook de functies van gedrag. Eén functie van
gedrag is het overleven van het individu. Een andere functie is het
voortbestaan van soort; voortplanten en voor de jongen zorgen.
Onderzoekers gaan ervan uit dat het welzijn van dieren in gevangenschap
, groter is wanneer ze hun natuurlijke gedrag kunnen vertonen.
1.2 Gedrag bestuderen
Gedragsonderzoekers onderzoeken diergedrag objectief. Ze bekijken
welke prikkels een dier ontvangt (input) en welk gedrag vervolgens
optreedt (output). In fabels in sprookjes zien we een subjectieve
menselijke benadering van het diergedrag, zo’n benadering heet
antropomorf.
De tak van wetenschap die onderzoek doet naar diergedrag is de
ethologie.
Een essentiële prikkel die steeds eenzelfde gedrag oproept, heet een
sleutelprikkel. Een versterkte sleutelprikkel is een supernormale
prikkel.
- Inprenting: vorm van leren die beperkt is tot korte gevoelige
periode – ligt erfelijk vast.
- Associatief leren: leren door zintuigelijke prikkel aan andere prikkel
te koppelen.
