Hoofdstuk 2: Waar ben ik?
2.1 Brein in een vat
In het artikel ‘Waar ben ik?’ beschrijft Daniel Dennett een gedachte-experiment
waarin hij een zeer gevaarlijke en geheime missie krijgt van het Pentagon. Diep
onder het aardoppervlak van Tulsa (Oklahoma, VS) ligt een radioactieve kernkop die
moet worden ontmanteld. Er is echter een klein probleempje: hoewel de menselijk
lichaam ongevoelig is voor de straling van de kernkop, kan deze wel tot ernstige
hersenschade leiden. Daarom wordt besloten dat Dennett's lichaam op pad kan
gaan, maar dat zijn brein moet achterblijven. Het wordt verwijderd en opgeslagen in
een vat met chemische vloeistof, zodat het blijft functioneren.
2.2 Brein reductionisme en het scepticisme van Hume
● In ‘Being No One’ stelt de Duitse filosoof Thomas Metzinger dat niemand ooit
een zelf is geweest of een zelf heeft gehad: hersenonderzoek laat zien dat dit
simpelweg een illusie is. In de hersenen komen we namelijk niets tegen wat
ook maar op een zelf lijkt.
Sommige hersenwetenschappers onderschrijven dit idee. Zij stellen dat het zelf
uiteindelijk begrepen dient te worden als een verzameling hersenprocessen. In het
eerste hoofdstuk van zijn boek ‘Wij zijn ons brein’ citeert Dick Swaab bijvoorbeeld de
● Griekse medicus en filosoof Hippocrates:
‘’Het dient algemeen bekend te zijn dat de bron van zowel plezier, onze vreugde,
gelach en vermaak, als van onze smart, pijn, angst en tranen, geen andere is dan de
hersenen. Het is in het bijzonder dit orgaan dat ons in staat stelt te denken, te zien
en te horen.
● Swaab stelt dat hersenonderzoek niet alleen onderzoek is naar
hersenziekten, maar ook een zoektocht naar de vraag waarom we zijn zoals
we zijn, een zoektocht naar onszelf. Hij beweert dat wij uiteindelijk niet meer
of minder zijn dan de activiteit van onze hersenen.
● Victor Lamme trekt een soortgelijke conclusie in zijn boek ‘De vrije wil bestaat
niet’ → Over wie er echt de baas is in het brein. Hiermee suggereert Lamme
dat alleen het brein de baas is in ons brein, en dus niet een immaterieel zelf
dat onze hersenen op een of andere manier bestuurt. De echte oorzaken van
onze keuzes en handelingen liggen al lang vast in onze hersenen, en daar
hebben wij niets over te zeggen.
, Metzinger, Swaab en Lamme verdedigen een vorm van ‘brein reductionisme’,
waarbij het zelf wordt gereduceerd, ofwel teruggebracht, tot de hersenen. Brein
Reductionisten ontkennen niet dat we de ervaring kunnen hebben van een zelf.
Integendeel, ze stellen dat mensen inderdaad vaak denken dat zijzelf de oorzaak
zijn van de keuzes die ze maken of van de handelingen die ze verrichten. Wat ze
echter ontkennen is dat deze ervaring bewijs vormt voor het werkelijk bestaan van
een echt zelf.
● Volgens de Schotse filosoof David Hume komen we het zelf niet tegen in de
ervaring. Waar Hume op wijst is dat we, hoewel we van alles ruiken, voelen,
zien en horen, nooit een ‘ik’ of een ‘zelf’ in deze percepties tegenkomen. Er is
geen sprake van een eenheid, omdat alle percepties van elkaar verschillen,
en er is ook geen (numerieke) identiteit, omdat ze voortdurend veranderen.
Hume concludeert hieruit dat het zelf niet kan bestaan als iets wat door de tijd
heen hetzelfde blijft. We kunnen het sceptische argument van Hume als volgt
weergeven:
1. Alle ideeën zijn uiteindelijk herleidbaar tot de ervaring. Dit is een
belangrijke aanname van het empirisme dat Hume voorstaat.
2. Het idee van een stabiel een voortdurend zelf, dienen we daarom ook
tot de ervaring te herleiden. Als we een zelf hebben of een zelf zijn,
dan moet dit een object van onze ervaring zijn.
3. Maar percepties zijn vluchtig en niet stabiel en voortdurend.
4. Daarom bestaat er niet zoiets als een stabiel en voortdurend zelf.
Het interessante aan Hume is dat hij probeert uit te leggen hoe het komt dat wij toch
geneigd zijn om het zelf als een stabiel en voortdurend iets te zien. Hij wijst daarbij
op de menselijke verbeeldingskracht, die maakt dat we de objecten die we
waarnemen hetzelfde blijven noemen ondanks het feit dat ze, strikt genomen, niet
hetzelfde zijn. Met name als het object van onze waarneming geleidelijk en
onmerkbaar verandert, hebben we volgens Hume de neiging om te denken dat het
in dat geval door de tijd heen hetzelfde is gebleven (bijvoorbeeld een jong plantje dat
uitgroeit tot een grote eik). Als het object plotseling en snel verandert, denken we
juist dat het een ander object geworden is. Maar, zo zegt Hume, in beide gevallen is
er uiteindelijk sprake van verandering. Het enige verschil is dat we ons in het eerste
geval verbeelden dat er iets is wat hetzelfde blijft door de tijd heen.
2.1 Brein in een vat
In het artikel ‘Waar ben ik?’ beschrijft Daniel Dennett een gedachte-experiment
waarin hij een zeer gevaarlijke en geheime missie krijgt van het Pentagon. Diep
onder het aardoppervlak van Tulsa (Oklahoma, VS) ligt een radioactieve kernkop die
moet worden ontmanteld. Er is echter een klein probleempje: hoewel de menselijk
lichaam ongevoelig is voor de straling van de kernkop, kan deze wel tot ernstige
hersenschade leiden. Daarom wordt besloten dat Dennett's lichaam op pad kan
gaan, maar dat zijn brein moet achterblijven. Het wordt verwijderd en opgeslagen in
een vat met chemische vloeistof, zodat het blijft functioneren.
2.2 Brein reductionisme en het scepticisme van Hume
● In ‘Being No One’ stelt de Duitse filosoof Thomas Metzinger dat niemand ooit
een zelf is geweest of een zelf heeft gehad: hersenonderzoek laat zien dat dit
simpelweg een illusie is. In de hersenen komen we namelijk niets tegen wat
ook maar op een zelf lijkt.
Sommige hersenwetenschappers onderschrijven dit idee. Zij stellen dat het zelf
uiteindelijk begrepen dient te worden als een verzameling hersenprocessen. In het
eerste hoofdstuk van zijn boek ‘Wij zijn ons brein’ citeert Dick Swaab bijvoorbeeld de
● Griekse medicus en filosoof Hippocrates:
‘’Het dient algemeen bekend te zijn dat de bron van zowel plezier, onze vreugde,
gelach en vermaak, als van onze smart, pijn, angst en tranen, geen andere is dan de
hersenen. Het is in het bijzonder dit orgaan dat ons in staat stelt te denken, te zien
en te horen.
● Swaab stelt dat hersenonderzoek niet alleen onderzoek is naar
hersenziekten, maar ook een zoektocht naar de vraag waarom we zijn zoals
we zijn, een zoektocht naar onszelf. Hij beweert dat wij uiteindelijk niet meer
of minder zijn dan de activiteit van onze hersenen.
● Victor Lamme trekt een soortgelijke conclusie in zijn boek ‘De vrije wil bestaat
niet’ → Over wie er echt de baas is in het brein. Hiermee suggereert Lamme
dat alleen het brein de baas is in ons brein, en dus niet een immaterieel zelf
dat onze hersenen op een of andere manier bestuurt. De echte oorzaken van
onze keuzes en handelingen liggen al lang vast in onze hersenen, en daar
hebben wij niets over te zeggen.
, Metzinger, Swaab en Lamme verdedigen een vorm van ‘brein reductionisme’,
waarbij het zelf wordt gereduceerd, ofwel teruggebracht, tot de hersenen. Brein
Reductionisten ontkennen niet dat we de ervaring kunnen hebben van een zelf.
Integendeel, ze stellen dat mensen inderdaad vaak denken dat zijzelf de oorzaak
zijn van de keuzes die ze maken of van de handelingen die ze verrichten. Wat ze
echter ontkennen is dat deze ervaring bewijs vormt voor het werkelijk bestaan van
een echt zelf.
● Volgens de Schotse filosoof David Hume komen we het zelf niet tegen in de
ervaring. Waar Hume op wijst is dat we, hoewel we van alles ruiken, voelen,
zien en horen, nooit een ‘ik’ of een ‘zelf’ in deze percepties tegenkomen. Er is
geen sprake van een eenheid, omdat alle percepties van elkaar verschillen,
en er is ook geen (numerieke) identiteit, omdat ze voortdurend veranderen.
Hume concludeert hieruit dat het zelf niet kan bestaan als iets wat door de tijd
heen hetzelfde blijft. We kunnen het sceptische argument van Hume als volgt
weergeven:
1. Alle ideeën zijn uiteindelijk herleidbaar tot de ervaring. Dit is een
belangrijke aanname van het empirisme dat Hume voorstaat.
2. Het idee van een stabiel een voortdurend zelf, dienen we daarom ook
tot de ervaring te herleiden. Als we een zelf hebben of een zelf zijn,
dan moet dit een object van onze ervaring zijn.
3. Maar percepties zijn vluchtig en niet stabiel en voortdurend.
4. Daarom bestaat er niet zoiets als een stabiel en voortdurend zelf.
Het interessante aan Hume is dat hij probeert uit te leggen hoe het komt dat wij toch
geneigd zijn om het zelf als een stabiel en voortdurend iets te zien. Hij wijst daarbij
op de menselijke verbeeldingskracht, die maakt dat we de objecten die we
waarnemen hetzelfde blijven noemen ondanks het feit dat ze, strikt genomen, niet
hetzelfde zijn. Met name als het object van onze waarneming geleidelijk en
onmerkbaar verandert, hebben we volgens Hume de neiging om te denken dat het
in dat geval door de tijd heen hetzelfde is gebleven (bijvoorbeeld een jong plantje dat
uitgroeit tot een grote eik). Als het object plotseling en snel verandert, denken we
juist dat het een ander object geworden is. Maar, zo zegt Hume, in beide gevallen is
er uiteindelijk sprake van verandering. Het enige verschil is dat we ons in het eerste
geval verbeelden dat er iets is wat hetzelfde blijft door de tijd heen.
