Psychopathologie 2020-2021 Mart Gerits
PSYCHOPATHOLOGIE
HOORCOLLEGE 1: INTRODUCTIE
Casus:
“De 8-jarige Tim werd doorverwezen door een kinderarts die een spoedconsult vroeg in verband met
ernstig gewichtsverlies in het afgelopen jaar waarvoor hij geen somatische oorzaak kon vinden. Tim
maakt zich buitensporig veel zorgen over zijn gewicht en weegt zichzelf elke dag. Hij klaagt erover dat
hij te dik is en niet afvalt als hij minder gaat eten. Hij is het laatste jaar vierenhalve kilo afgevallen en
denkt nog steeds dat hij te dik is, hoewel het duidelijk is dat hij ondergewicht heeft. Uit wanhoop
hebben zijn ouders alle weegschalen in huis weggedaan; als reactie daarop houdt Tim een lijst bij van
alle calorieën die hij dagelijks inneemt. Hij besteedt hier erg veel tijd aan, door steeds opnieuw te
controleren of hij het goed gedaan heeft.
Daarnaast wordt door de kinderarts beschreven dat Tim geobsedeerd is door hygiëne en netheid. Op
dit moment heeft hij geen vrienden omdat hij geen zin heeft hen thuis op te zoeken, omdat hij denkt
dat hun huizen ‘vuil’ zijn; hij raakt van streek als een ander kind hem aanraakt. Hij controleert altijd
of hij de dingen wel op de ‘goede’ manier heeft gedaan. Hij wordt daar zeer opgewonden en angstig
van. Hij moet elke dag ten minste twee uur voor hij naar school gaat opstaan om op tijd klaar te zijn.
Laatst stond hij een keer om halftwee ’s nachts op om zich klaar te maken voor school. “
Welke vragen stel je je als hulpverlener bij het lezen van dit verhaal van Tim?
Ø Wat is er aan de hand? Welke problemen ervaart Tim?
Ø Hoe is dit zo gekomen?
Ø Wat kunnen we eraan doen?
Ø Hoe zal het met hem of haar verder gaan?
1. ONTWIKKELINGSPSYCHOPATHOLOGIE
Psychopathologie: Het denken over het lijden
Ø Patho (pathos): lijden
Ø Logie (logos) : het denken over
à Wetenschap of studie van het (geestelijk) of psychisch lijden
Ontwikkelingspsychopathologie: studie van ontstaan en beloop van psychische stoornissen. Wat is er
aan vooraf gegaan?
Centrale vraag: hoe is bepaald gedrag bij een kind ontstaan en gegroeid? Ontstaan uit een reactie in
en buiten het kind
1.1 PSYCHISCH LIJDEN
Psychisch:
Ø Dat vanuit het psychische veroorzaakt wordt bv: lijden dat komt door een verstoring van
cognitieve functies (bv: erg zwart-wit denken)
en/of
Ø Zich in het psychische functies uitdrukt
o Expressie en motoriek (Gilles de la Tourette)
o Bewustzijn (dissociatieve stoornissen)
o Zelfbeleving (negatief zelfbeeld, eetstoornissen)
o Waarnemen en perceptie (hallucinaties, psychotische stoornissen)
o Denken en geheugen (trauma,psychogene amnesie)
o Stemming, gevoel en affect (depressie, stemmingsstoornissen)
1
,Psychopathologie 2020-2021 Mart Gerits
1.1.1 REFLECTIEVRAAG: PSYCHISCHE STOORNIS
Welke termen worden/werden gehanteerd om personen met een psychische problematiek te
beschrijven?
Ø Abnormaal, gestoord, krankzinnig, gek , zot, geestelijk ziek, afwijkend, onaangepast, niet
maatschappelijk geïntegreerd, werkonbekwaam,…
Welk label men geeft aan een probleem, vertelt veel over de veronderstelling rond dat probleem
Discussie normaal/abnormaal criteria:
Ø Uitzonderlijke gedragingen/emoties: afwijking van statistisch gemiddelde
o Bv: bang zijn om mensen te ontmoeten in zelfzaam, meeste mensen vinden dat niet
erg à afwijkend
o Niet iedereen die uitzonderlijk gedrag stelt, wordt als abnormaal beschouwd
§ Videofragment Tammet: Wijkt af van het gemiddelde maar toch niet
abnormaal
Ø Gedrag afwijking van norm
o Van de maatschappelijke norm (homoseksualiteit werd gezien als een psychische
stoornis, pas in 1987 als normale seksuele variant in DSMIII-R)
o Van de religieuze norm
o Voorbeeld: DSM en homoseksualiteit als afwijkend gedrag
§ DSM I (1952): Homoseksualiteit als een seksuele afwijking met een
sociopatische persoonlijkheidsverstoring
§ DSM II (1968): Homoseksualiteit als een seksuele afwijking zoals andere
parafilieën
§ DSM IIR (1973): Stoornis in de seksuele oriëntatie
§ DSM III (1980): Ego-dystone homosexualiteit:
(1) een continu gebrek aan heterosexuele arousal, wat door de patient
ervaren wordt als interfererend met de initiatie of het behoud van de
gewenste heteroseksuele relaties, en (2) permanent lijden onder het
dominante patroon van ongewenste homoseksuele arousal.
§ DSM IIIR (1987): normale seksuele variant
Ø Onmogelijkheid om zich te conformeren aan de maatschappij
o Mensen die niet meekunnen, worden snel gezien als psychisch afwijkend
o Kan erg verschuiven naar tijd en plaats
o Filmfragment Birdy, One Flew Over the Cuckoo’s Nest, the Changeling
§ Netflix: hiatrich
§ Rebels gedrag wordt geclassificeerd als afwijkend gedrag
o Drapetomania (1851,arts Cartwright uit Louisiana) hoofdsymptoom: een vreemd
verlangen van de slaven om weg te lopen van hun meesters
§ Psychisch gestoord omdat ze niet wouden doen wat de meesters zeiden
o Disfunctioneren afhankelijk van het dominante functioneringsmodel van een
maatschappij
Ø Foute perceptie/interpretatie van de realiteit
o Hallucinaties
§ Niet alle hallucinaties worden als pathologisch beschreven
§ Sommige zijn als normaal zoals dromen
Ø Het subjectief ervaren van ongemak, van lijden
o Bij zichzelf
2
,Psychopathologie 2020-2021 Mart Gerits
§ Maar: lijden hoort bij het leven
§ àPathologiseren en medicalisering van lijden
o Bij de ander leed veroorzaakt
§ Bv: een persoon met alcohol problemen ervaart zelf niet altijd ongemak, of
abnormaal gedrag maar gezin lijdt er wel onder
§ Kanttekening: veel mensen definiëren zich als depressief omdat ze het leed
dat bij het leven hoort niet meer als normaal beschouwen
§ Verklaring hiervoor: invloed van farmaceutische industrie? Medicatie tegen
depressie wordt snel verkocht
Ø Ongepast/contraproductief gedrag
o Contraproductief: Sociale fobie
§ Andere mensen vermijden
o Niet kunnen voldoen aan het realiseren van de ontwikkelingstaken
Ø Vanuit een juridisch standpunt niet kan
o Soms lopen verschillende disciplines door elkaar in het kijken/beoordelen van een
gedrag als normaal/abnormaal
o Bv: Pedofilie
§ In de geschiedenis is het hebben van betrekking met kinderen niet altijd als
afwijkend beschouwd
Wat is het probleem bij het vinden van juiste criteria om gedrag als normaal te beschrijven?
Ø Geen cut-off/exacte grens tussen normaliteit-psychopathologie (verstoord gedrag)
Ø Continuüm
o Bv: extravert
§ Ene kant staat geen contact willen en de andere kant continue tss anderen
willen zijn
§ Meeste mensen fluctueren hier op
§ Maar wanneer wordt gedrag nu pathologisch?
Het ervaren van onvrijheid: ‘ik zit gevangen in dit gedrag’
Ø Bij kinderen: het gedrag de ontwikkeling belemmeren, het niet kunnen realiseren van
ontwikkelingsopgaven
Ø Het verschil tussen iemand die zich tijdelijk bedrukt voelt en een depressie
o Bedrukt/dipje: heeft nog het perspectief dat het morgen beter kan gaan
o Depressie: het wordt nooit beter, ik kan het niet veranderen, gevangen in negatieve
gevoelens, het lukt me niet gedachten te veranderen
1.2 STATEMENT
Examen: statement geven en voorbeelden kunnen geven
“Psychopathologie is iets anders dan psychiatrie. Bij psychopathologie wordt kennis verzameld over
algemene kenmerken van psychische stoornissen. Bij psychiatrie wordt gekeken naar (de effecten)
van hulpverlening aan mensen met psychische stoornissen”
Psychiatrie:
Ø - iatrein (genezen )
Ø Het handelen en omgaan met de mens met psychische problemen
Ø Toegepaste wetenschap, de hulpverlening
3
, Psychopathologie 2020-2021 Mart Gerits
Ø Psychiatrie ó psychopathologie
Ø als praktijk als theorie
Ø Gebaseerd op medisch model (1 model van psychopathologie)
à Geef 2 verschillen tussen psycholoog en psychiater
Ø Zie website toledo!
“Ontwikkelingspsychopathologie is geen nieuwe wetenschap, maar een benadering waarin inzichten
uit verschillende wetenschappelijke disciplines en wetenschappelijke theorieën worden
geïntegreerd.”
Oefening: Welke voorkennis is nodig om de thema’s binnen ontwikkelingspsychopathologie te
kunnen begrijpen en dus antwoord te kunnen geven op voorgaande vragen?
Ø Wat is er aan de hand?
Ø Hoe is dit zo gekomen?
Ø Wat kunnen we eraan doen?
Ø Hoe zal het met hem of haar verder gaan?
Welke opleidingsonderdelen kan je hier aan linken? Integratie van inzichten uit verschillende
disciplines:
Ø Algemene psychologie
Ø ontwikkelingspsychologie
Ø klinische psychologie (psychopathologie)
Ø (ortho)pedagogie (impact van opvoeding)
Ø biologie
Ø (kinder)psychiatrie
Ø Sociologie (impact maatschappij, hoe dnekt men over kinderen)
Ø culturele antropologie
Ø epidemiologie (hoe vaak komt een probleem voor)
“Het actuele gedrag van een kind is altijd het gevolg van vroegere ervaringen en van de eisen die de
huidige situatie aan hem stelt.”
Ontwikkelingsbenadering: loopt als een rode draad door het handboek en OPO
Ø De veronderstelling dat gedrags(mogelijkheden) veranderen, worden complexer
Ø Verandering in één van de psychische functies, heeft invloed op de andere functies en
verandert zo de hele persoon
à Dit proces wordt beïnvloed door vroegere ervaringen en door kenmerken en eisen van de huidige
situatie
Ø Geen deterministische visie, maar een wisselwerking tussen ervaringen in het verleden en
huidige ervaringen
Ø Ervaringen in het verleden impact op huidige manier van waarnemen, interpreteren,
handelen
Ø Huidige ervaring à anders ervaren, correctie op vorige ervaringen
Minder focus op de stoornis als kenmerk van een persoon, maar eerder op een ontwikkeling die is
vastgelopen of scheefgegroeid. Deze kijk idp van een kind/persoon te zien als een stoornis, hoe is die
persoon in deze situatie verzeild geraakt?
4
PSYCHOPATHOLOGIE
HOORCOLLEGE 1: INTRODUCTIE
Casus:
“De 8-jarige Tim werd doorverwezen door een kinderarts die een spoedconsult vroeg in verband met
ernstig gewichtsverlies in het afgelopen jaar waarvoor hij geen somatische oorzaak kon vinden. Tim
maakt zich buitensporig veel zorgen over zijn gewicht en weegt zichzelf elke dag. Hij klaagt erover dat
hij te dik is en niet afvalt als hij minder gaat eten. Hij is het laatste jaar vierenhalve kilo afgevallen en
denkt nog steeds dat hij te dik is, hoewel het duidelijk is dat hij ondergewicht heeft. Uit wanhoop
hebben zijn ouders alle weegschalen in huis weggedaan; als reactie daarop houdt Tim een lijst bij van
alle calorieën die hij dagelijks inneemt. Hij besteedt hier erg veel tijd aan, door steeds opnieuw te
controleren of hij het goed gedaan heeft.
Daarnaast wordt door de kinderarts beschreven dat Tim geobsedeerd is door hygiëne en netheid. Op
dit moment heeft hij geen vrienden omdat hij geen zin heeft hen thuis op te zoeken, omdat hij denkt
dat hun huizen ‘vuil’ zijn; hij raakt van streek als een ander kind hem aanraakt. Hij controleert altijd
of hij de dingen wel op de ‘goede’ manier heeft gedaan. Hij wordt daar zeer opgewonden en angstig
van. Hij moet elke dag ten minste twee uur voor hij naar school gaat opstaan om op tijd klaar te zijn.
Laatst stond hij een keer om halftwee ’s nachts op om zich klaar te maken voor school. “
Welke vragen stel je je als hulpverlener bij het lezen van dit verhaal van Tim?
Ø Wat is er aan de hand? Welke problemen ervaart Tim?
Ø Hoe is dit zo gekomen?
Ø Wat kunnen we eraan doen?
Ø Hoe zal het met hem of haar verder gaan?
1. ONTWIKKELINGSPSYCHOPATHOLOGIE
Psychopathologie: Het denken over het lijden
Ø Patho (pathos): lijden
Ø Logie (logos) : het denken over
à Wetenschap of studie van het (geestelijk) of psychisch lijden
Ontwikkelingspsychopathologie: studie van ontstaan en beloop van psychische stoornissen. Wat is er
aan vooraf gegaan?
Centrale vraag: hoe is bepaald gedrag bij een kind ontstaan en gegroeid? Ontstaan uit een reactie in
en buiten het kind
1.1 PSYCHISCH LIJDEN
Psychisch:
Ø Dat vanuit het psychische veroorzaakt wordt bv: lijden dat komt door een verstoring van
cognitieve functies (bv: erg zwart-wit denken)
en/of
Ø Zich in het psychische functies uitdrukt
o Expressie en motoriek (Gilles de la Tourette)
o Bewustzijn (dissociatieve stoornissen)
o Zelfbeleving (negatief zelfbeeld, eetstoornissen)
o Waarnemen en perceptie (hallucinaties, psychotische stoornissen)
o Denken en geheugen (trauma,psychogene amnesie)
o Stemming, gevoel en affect (depressie, stemmingsstoornissen)
1
,Psychopathologie 2020-2021 Mart Gerits
1.1.1 REFLECTIEVRAAG: PSYCHISCHE STOORNIS
Welke termen worden/werden gehanteerd om personen met een psychische problematiek te
beschrijven?
Ø Abnormaal, gestoord, krankzinnig, gek , zot, geestelijk ziek, afwijkend, onaangepast, niet
maatschappelijk geïntegreerd, werkonbekwaam,…
Welk label men geeft aan een probleem, vertelt veel over de veronderstelling rond dat probleem
Discussie normaal/abnormaal criteria:
Ø Uitzonderlijke gedragingen/emoties: afwijking van statistisch gemiddelde
o Bv: bang zijn om mensen te ontmoeten in zelfzaam, meeste mensen vinden dat niet
erg à afwijkend
o Niet iedereen die uitzonderlijk gedrag stelt, wordt als abnormaal beschouwd
§ Videofragment Tammet: Wijkt af van het gemiddelde maar toch niet
abnormaal
Ø Gedrag afwijking van norm
o Van de maatschappelijke norm (homoseksualiteit werd gezien als een psychische
stoornis, pas in 1987 als normale seksuele variant in DSMIII-R)
o Van de religieuze norm
o Voorbeeld: DSM en homoseksualiteit als afwijkend gedrag
§ DSM I (1952): Homoseksualiteit als een seksuele afwijking met een
sociopatische persoonlijkheidsverstoring
§ DSM II (1968): Homoseksualiteit als een seksuele afwijking zoals andere
parafilieën
§ DSM IIR (1973): Stoornis in de seksuele oriëntatie
§ DSM III (1980): Ego-dystone homosexualiteit:
(1) een continu gebrek aan heterosexuele arousal, wat door de patient
ervaren wordt als interfererend met de initiatie of het behoud van de
gewenste heteroseksuele relaties, en (2) permanent lijden onder het
dominante patroon van ongewenste homoseksuele arousal.
§ DSM IIIR (1987): normale seksuele variant
Ø Onmogelijkheid om zich te conformeren aan de maatschappij
o Mensen die niet meekunnen, worden snel gezien als psychisch afwijkend
o Kan erg verschuiven naar tijd en plaats
o Filmfragment Birdy, One Flew Over the Cuckoo’s Nest, the Changeling
§ Netflix: hiatrich
§ Rebels gedrag wordt geclassificeerd als afwijkend gedrag
o Drapetomania (1851,arts Cartwright uit Louisiana) hoofdsymptoom: een vreemd
verlangen van de slaven om weg te lopen van hun meesters
§ Psychisch gestoord omdat ze niet wouden doen wat de meesters zeiden
o Disfunctioneren afhankelijk van het dominante functioneringsmodel van een
maatschappij
Ø Foute perceptie/interpretatie van de realiteit
o Hallucinaties
§ Niet alle hallucinaties worden als pathologisch beschreven
§ Sommige zijn als normaal zoals dromen
Ø Het subjectief ervaren van ongemak, van lijden
o Bij zichzelf
2
,Psychopathologie 2020-2021 Mart Gerits
§ Maar: lijden hoort bij het leven
§ àPathologiseren en medicalisering van lijden
o Bij de ander leed veroorzaakt
§ Bv: een persoon met alcohol problemen ervaart zelf niet altijd ongemak, of
abnormaal gedrag maar gezin lijdt er wel onder
§ Kanttekening: veel mensen definiëren zich als depressief omdat ze het leed
dat bij het leven hoort niet meer als normaal beschouwen
§ Verklaring hiervoor: invloed van farmaceutische industrie? Medicatie tegen
depressie wordt snel verkocht
Ø Ongepast/contraproductief gedrag
o Contraproductief: Sociale fobie
§ Andere mensen vermijden
o Niet kunnen voldoen aan het realiseren van de ontwikkelingstaken
Ø Vanuit een juridisch standpunt niet kan
o Soms lopen verschillende disciplines door elkaar in het kijken/beoordelen van een
gedrag als normaal/abnormaal
o Bv: Pedofilie
§ In de geschiedenis is het hebben van betrekking met kinderen niet altijd als
afwijkend beschouwd
Wat is het probleem bij het vinden van juiste criteria om gedrag als normaal te beschrijven?
Ø Geen cut-off/exacte grens tussen normaliteit-psychopathologie (verstoord gedrag)
Ø Continuüm
o Bv: extravert
§ Ene kant staat geen contact willen en de andere kant continue tss anderen
willen zijn
§ Meeste mensen fluctueren hier op
§ Maar wanneer wordt gedrag nu pathologisch?
Het ervaren van onvrijheid: ‘ik zit gevangen in dit gedrag’
Ø Bij kinderen: het gedrag de ontwikkeling belemmeren, het niet kunnen realiseren van
ontwikkelingsopgaven
Ø Het verschil tussen iemand die zich tijdelijk bedrukt voelt en een depressie
o Bedrukt/dipje: heeft nog het perspectief dat het morgen beter kan gaan
o Depressie: het wordt nooit beter, ik kan het niet veranderen, gevangen in negatieve
gevoelens, het lukt me niet gedachten te veranderen
1.2 STATEMENT
Examen: statement geven en voorbeelden kunnen geven
“Psychopathologie is iets anders dan psychiatrie. Bij psychopathologie wordt kennis verzameld over
algemene kenmerken van psychische stoornissen. Bij psychiatrie wordt gekeken naar (de effecten)
van hulpverlening aan mensen met psychische stoornissen”
Psychiatrie:
Ø - iatrein (genezen )
Ø Het handelen en omgaan met de mens met psychische problemen
Ø Toegepaste wetenschap, de hulpverlening
3
, Psychopathologie 2020-2021 Mart Gerits
Ø Psychiatrie ó psychopathologie
Ø als praktijk als theorie
Ø Gebaseerd op medisch model (1 model van psychopathologie)
à Geef 2 verschillen tussen psycholoog en psychiater
Ø Zie website toledo!
“Ontwikkelingspsychopathologie is geen nieuwe wetenschap, maar een benadering waarin inzichten
uit verschillende wetenschappelijke disciplines en wetenschappelijke theorieën worden
geïntegreerd.”
Oefening: Welke voorkennis is nodig om de thema’s binnen ontwikkelingspsychopathologie te
kunnen begrijpen en dus antwoord te kunnen geven op voorgaande vragen?
Ø Wat is er aan de hand?
Ø Hoe is dit zo gekomen?
Ø Wat kunnen we eraan doen?
Ø Hoe zal het met hem of haar verder gaan?
Welke opleidingsonderdelen kan je hier aan linken? Integratie van inzichten uit verschillende
disciplines:
Ø Algemene psychologie
Ø ontwikkelingspsychologie
Ø klinische psychologie (psychopathologie)
Ø (ortho)pedagogie (impact van opvoeding)
Ø biologie
Ø (kinder)psychiatrie
Ø Sociologie (impact maatschappij, hoe dnekt men over kinderen)
Ø culturele antropologie
Ø epidemiologie (hoe vaak komt een probleem voor)
“Het actuele gedrag van een kind is altijd het gevolg van vroegere ervaringen en van de eisen die de
huidige situatie aan hem stelt.”
Ontwikkelingsbenadering: loopt als een rode draad door het handboek en OPO
Ø De veronderstelling dat gedrags(mogelijkheden) veranderen, worden complexer
Ø Verandering in één van de psychische functies, heeft invloed op de andere functies en
verandert zo de hele persoon
à Dit proces wordt beïnvloed door vroegere ervaringen en door kenmerken en eisen van de huidige
situatie
Ø Geen deterministische visie, maar een wisselwerking tussen ervaringen in het verleden en
huidige ervaringen
Ø Ervaringen in het verleden impact op huidige manier van waarnemen, interpreteren,
handelen
Ø Huidige ervaring à anders ervaren, correctie op vorige ervaringen
Minder focus op de stoornis als kenmerk van een persoon, maar eerder op een ontwikkeling die is
vastgelopen of scheefgegroeid. Deze kijk idp van een kind/persoon te zien als een stoornis, hoe is die
persoon in deze situatie verzeild geraakt?
4
