Gedragsverandering
Leerdoelen:
- op basis van een casus gemotiveerd aangeven of er al dan niet sprake is van weerstand
op individueel-, groeps- of organisatieniveau
- op basis van een casus een advies formuleren rond het hanteren van weerstand op
individueel-, groeps-, of organisatieniveau
- De belangrijkste aspecten van een niet-gepland veranderingsproces in eigen woorden
uitleggen
- Een correcte definitie geven van de belangrijkste begrippen uit de verschillende
theorieën en kaders van gedragsverandering (bv., leertheorie, zelfdeterminatie theorie,
theory of planned behavior…)
- De verschillende vormen van bewuste en onbewuste beïnvloeding in eigen woorden
uitleggen
- In een casus op basis van de theorieën en kaders van gedragsverandering een plan van
aanpak opstellen om gedragsverandering op individueel-, groeps-, of organisatieniveau
te faciliteren, rekening houdend met de randvoorwaarden om tot gedragsverandering te
komen
Lesinhoud:
- Wat is gedragsverandering
- Wat verandering stimuleert
- Wat verandering in de weg kan zitten
- Proces karakter van gedragsverandering + organisatieverandering
- Bruikbare theorieën over gedragsverandering en toepassingen in de praktijk
- Beïnvleoding en (on)bewuste processen
- Gastcollege: gedragsverandering na crisissituaties (is leerstof!!)
- Motivatie
- Motiverende gespreksvoering
1
, Wat is gedragsverandering
Inleiding: Wat is verandering?
Agogiek = het begeleiden van veranderingsprocessen.
Het geheel van de theorie over het helpen veranderen van mensen, de ervaringskennis die daarbij is
opgedaan en de gewoonten, normen en gebruiken die zich daarbij hebben gevormd.
- Durven kijken hoe een veranderingsproces eruit ziet
- Door welke maten worden deze mensen beïnvloed? ➔ beïnvloeding zit overal (mensen,
media, dingen..)
Aanwijzingen voor de wijze waarop je mensen kunt helpen, begeleiden of beïnvloeden.
1.1. Veranderen en helpen veranderen
- Moeite (tempo bijhouden) & onzekerheid versus dynamiek & (door) uitdaging
➔ hoe kijk jij aan tegen verandering? Iedereen gaat anders om met situaties.
- Elke verandering stelt eisen!
Nieuwe gedachten, gewoontes, normen, technieken eigen maken. Ander gedrag aanleren,
omgaan met onbekende mensen, nieuwe ervaringen opdoen, het vertrouwde verlaten en nieuw
gedrag uitproberen.
- Veranderen heeft twee betekenissen:
o 1. Zélf anders vb. Het weer verandert
Het verandert uit zichzelf, bewust kiezen om iets aan te pakken dat je niet gewend bent
o 2. Dóén veranderen vb. Ik verander de inrichting van mijn kamer
Het verandert door andere
- Het werkwoord ‘veranderen’:
o Het anders máken: overgankelijk
Wij doen iets om de situatie te veranderen
o Het anders wórden: onovergankelijk
Bijv het weer, je kan het zelf niet veranderen
Beïnvloeding is dagelijks aanwezig!
Vanaf dat we weten dat we beïnvloedt worden, gaan we er iets mee doen of aanpakken.
Vb. communicatie: toeteren, reclameboodschappen, discussies met partner of vrienden waarin
de een de ander probeert te overtuigen, lectoren...
➔ De professionele beïnvloeding van mensen met de bedoeling deze mensen op een of
andere manier beter krijgen.
➔ We gaan mensen niet verbeteren, maar de situatie proberen zo aangenaam mogelijk te maken.
bijvoorbeeld de begeleiding van verandering door maatschappelijk werkers, verpleegkundige,
reintegratieconsulenten, reclasseringsmederwerken, psychotherapeuten, coaches…
- Agogiek: de leer van het dóén veranderen van mensen (het werk zelf)
< Agein = voeren of leiden 2
,1.2. Kenmerken van agogiek:
Algemeen (gaat steeds om mensen in verandering)
- Beïnvloeden opdat mensen veranderen
- Veranderen: mensen in verandering
vb. Helpen bij schulden, na burn-out, werkvoldoening, integratie in de maatschappij na
detentie (mensen die in de gevangenis hebben gezeten en zich terug moeten aanpassen aan de
maatschappij)
- Chirurgen? Gaan een slechte situatie te verbeteren.
- Wiskundeleraars? Situatie a: student snapt wiskunde niet, gaat naar leraar en snapt het
vervolgens wel. Dit is niet wat wij doen.
- Marketeers? Klant wist niet dat choco lekker was, proeft het en vindt het lekker
➔ dit is geen agogie, daarvan is pas sprake bij volgende kenmerken.
Specifiek
1. Het gaat om psychosociale verandering
Psychische en sociale beïnvloed elkaar enorm, er moet spraken zijn van zo een verandering
(gedachten, gevoelens) op hersenen niveau (cognitief).
Wiskunde leraar is niet goed als psychosociale verandering. (want is alleen ‘weten’ en ‘kunnen’)
2. De beïnvloeding vindt beroepsmatig plaats
Ouders doen niet direct aan agogiek met ons. Het is de bedoeling dat het doel is om verandering
te krijgen, in een duidelijk gedragsmatig kader. (op basis van beroep dat je uitoefent,
veranderbaar als het herkenbaar en aanspreekbaar is).
3. De beïnvloeding is doelgericht
Het moet op voorrand bedacht en gepland zijn, er moet een plan liggen hoe je het gaat doen.
4. De veranderaar werkt systematisch
Op voorrand weten welke omstandigheden er aanwezig zijn, op voorrand uitgeschreven zijn,
dingen uitproberen zodat als het niet werkt je het kan aanpassen. (obv vakkennis en ervaring).
5. De beïnvloeding vindt bewust plaats
Waarom? Als je er niet van bewust ben, wordt je gemanipuleerd. Het moet vanuit de vraag van de
cliënt zijn en die moet er zich van bewust zijn.
6. De verandering wordt door de betrokkenen gewenst
Bijv reclame: heeft een grote bron van beïnvloeding, maar dit is geen vraag. Een brochure om te
helpen bij therapie is gewenst, maar reclame dat wordt afgestuurd niet. (verandering moet
gewenst worden)
7. De beïnvloeding wordt vrijwillig ondergaan
Je kan iemand begeleiden met psychiatrische moeilijkheden, iemand kan overschakelen naar
gedwongen hulp en dan is het niet vrijwillig maar wel nog agogiek. (vrijwillig = agogiek)
8. De beïnvloeding is niet wederzijds (wel assymetrisch)
Het onderscheid de relatie met je gezin, het is niet de bedoeling dat er langs twee kanten
beïnvloeding plaatsvindt. Eén iemand is de behandelaar en één iemand de client. Je kan niet
zomaar zeggen ‘ik weet hoe het voelt, ik heb het ook meegemaakt’.
9. Het gaat om ( (jong)volwassenen)
Agogiek is voor volwassenen, kinderen vallen onder pedagogiek.
➔ er moeten minsten twee elementen aanwezig zijn om van agogiek te spreken
3
, Definitie
" De leer van eenzijdige, systematische, doelgerichte, beroepsmatige beïnvloeding die gericht is
op het bereiken van een meer wenselijk geachte psychosociale situatie van volwassenen
(individueel of in onderling verband) die zich van deze beïnvloeding bewust zijn en die deze
situatie ook nastreven"
Specifiek
"Een mens die zich gezien en begrepen voelt, bloeit open en verandert op bijna magische wijze."
- Roberto Assagioli
➔ Belangrijke uitspraak, want het gedachtengoed hierachter gaat veel terugkomen. Het vertrekpunt zal
altijd vanuit het durven contact maken met iemand en durven zoeken naar waarom de persoon tegenover
jou zit. Dit gaat een clue/ vaardigheid zijn die je zal moeten ontwikkelen, je doel is om openheid te durven
creëeren door te zoeken wat erachter zit. Dit zorgt voor een blijvende verandering.
1.3. Cliënt
- Cliënt (individu) of cliëntsysteem (meerdere personen), deelnemer, doelgroepópatiënt
Actief meewerken om het doel voor ogen te houden
o Gelijkwaardigheid (cliënt)
o Zelfstandigheid
- Patiënt
Patiënt is meer vanuit het oude begripskader met negatieve connotatie
o Passief, afhankelijk en onzelfstandig
o Gepaard met lijden en ongemak
Agoog zijn degene die helpen veranderen, patiënt is degene die de verandering of beïnvloeding ondergaat.
Gaat het om cursussen of training, dan spreken we van een deelnemer. Wanneer het om grote groepen
mensen gaat spreken we van een doelgroep.
1.4. Agogische beroepen en (werk)velden
Voorbeelden van beroepen:
- agogie centraal: maatschappelijk werker, mental coach, hulpverlener, psychotherapeut,
mediator, voorlichter (preventiewerker),… (alle beroepen uit sociaal werk)
- agogie als aspect: verpleegkundige, arts, leraar, praktijkbegeleider,...
Voorbeelden van werkvelden (of werkterrein):
Het geheel van instellingen, mensen, beroepen, organisaties, regels, wetten en dergelijke die betrekken
hebben op hetzelfde doel of dezelfde doelgroep.
Bijv: gezondheidszorg, reclassering, maatschappelijk werk, gezondheidsvoorlichting,
ontwikkelingssamenwerking, jongerenwerk,...
4
Leerdoelen:
- op basis van een casus gemotiveerd aangeven of er al dan niet sprake is van weerstand
op individueel-, groeps- of organisatieniveau
- op basis van een casus een advies formuleren rond het hanteren van weerstand op
individueel-, groeps-, of organisatieniveau
- De belangrijkste aspecten van een niet-gepland veranderingsproces in eigen woorden
uitleggen
- Een correcte definitie geven van de belangrijkste begrippen uit de verschillende
theorieën en kaders van gedragsverandering (bv., leertheorie, zelfdeterminatie theorie,
theory of planned behavior…)
- De verschillende vormen van bewuste en onbewuste beïnvloeding in eigen woorden
uitleggen
- In een casus op basis van de theorieën en kaders van gedragsverandering een plan van
aanpak opstellen om gedragsverandering op individueel-, groeps-, of organisatieniveau
te faciliteren, rekening houdend met de randvoorwaarden om tot gedragsverandering te
komen
Lesinhoud:
- Wat is gedragsverandering
- Wat verandering stimuleert
- Wat verandering in de weg kan zitten
- Proces karakter van gedragsverandering + organisatieverandering
- Bruikbare theorieën over gedragsverandering en toepassingen in de praktijk
- Beïnvleoding en (on)bewuste processen
- Gastcollege: gedragsverandering na crisissituaties (is leerstof!!)
- Motivatie
- Motiverende gespreksvoering
1
, Wat is gedragsverandering
Inleiding: Wat is verandering?
Agogiek = het begeleiden van veranderingsprocessen.
Het geheel van de theorie over het helpen veranderen van mensen, de ervaringskennis die daarbij is
opgedaan en de gewoonten, normen en gebruiken die zich daarbij hebben gevormd.
- Durven kijken hoe een veranderingsproces eruit ziet
- Door welke maten worden deze mensen beïnvloed? ➔ beïnvloeding zit overal (mensen,
media, dingen..)
Aanwijzingen voor de wijze waarop je mensen kunt helpen, begeleiden of beïnvloeden.
1.1. Veranderen en helpen veranderen
- Moeite (tempo bijhouden) & onzekerheid versus dynamiek & (door) uitdaging
➔ hoe kijk jij aan tegen verandering? Iedereen gaat anders om met situaties.
- Elke verandering stelt eisen!
Nieuwe gedachten, gewoontes, normen, technieken eigen maken. Ander gedrag aanleren,
omgaan met onbekende mensen, nieuwe ervaringen opdoen, het vertrouwde verlaten en nieuw
gedrag uitproberen.
- Veranderen heeft twee betekenissen:
o 1. Zélf anders vb. Het weer verandert
Het verandert uit zichzelf, bewust kiezen om iets aan te pakken dat je niet gewend bent
o 2. Dóén veranderen vb. Ik verander de inrichting van mijn kamer
Het verandert door andere
- Het werkwoord ‘veranderen’:
o Het anders máken: overgankelijk
Wij doen iets om de situatie te veranderen
o Het anders wórden: onovergankelijk
Bijv het weer, je kan het zelf niet veranderen
Beïnvloeding is dagelijks aanwezig!
Vanaf dat we weten dat we beïnvloedt worden, gaan we er iets mee doen of aanpakken.
Vb. communicatie: toeteren, reclameboodschappen, discussies met partner of vrienden waarin
de een de ander probeert te overtuigen, lectoren...
➔ De professionele beïnvloeding van mensen met de bedoeling deze mensen op een of
andere manier beter krijgen.
➔ We gaan mensen niet verbeteren, maar de situatie proberen zo aangenaam mogelijk te maken.
bijvoorbeeld de begeleiding van verandering door maatschappelijk werkers, verpleegkundige,
reintegratieconsulenten, reclasseringsmederwerken, psychotherapeuten, coaches…
- Agogiek: de leer van het dóén veranderen van mensen (het werk zelf)
< Agein = voeren of leiden 2
,1.2. Kenmerken van agogiek:
Algemeen (gaat steeds om mensen in verandering)
- Beïnvloeden opdat mensen veranderen
- Veranderen: mensen in verandering
vb. Helpen bij schulden, na burn-out, werkvoldoening, integratie in de maatschappij na
detentie (mensen die in de gevangenis hebben gezeten en zich terug moeten aanpassen aan de
maatschappij)
- Chirurgen? Gaan een slechte situatie te verbeteren.
- Wiskundeleraars? Situatie a: student snapt wiskunde niet, gaat naar leraar en snapt het
vervolgens wel. Dit is niet wat wij doen.
- Marketeers? Klant wist niet dat choco lekker was, proeft het en vindt het lekker
➔ dit is geen agogie, daarvan is pas sprake bij volgende kenmerken.
Specifiek
1. Het gaat om psychosociale verandering
Psychische en sociale beïnvloed elkaar enorm, er moet spraken zijn van zo een verandering
(gedachten, gevoelens) op hersenen niveau (cognitief).
Wiskunde leraar is niet goed als psychosociale verandering. (want is alleen ‘weten’ en ‘kunnen’)
2. De beïnvloeding vindt beroepsmatig plaats
Ouders doen niet direct aan agogiek met ons. Het is de bedoeling dat het doel is om verandering
te krijgen, in een duidelijk gedragsmatig kader. (op basis van beroep dat je uitoefent,
veranderbaar als het herkenbaar en aanspreekbaar is).
3. De beïnvloeding is doelgericht
Het moet op voorrand bedacht en gepland zijn, er moet een plan liggen hoe je het gaat doen.
4. De veranderaar werkt systematisch
Op voorrand weten welke omstandigheden er aanwezig zijn, op voorrand uitgeschreven zijn,
dingen uitproberen zodat als het niet werkt je het kan aanpassen. (obv vakkennis en ervaring).
5. De beïnvloeding vindt bewust plaats
Waarom? Als je er niet van bewust ben, wordt je gemanipuleerd. Het moet vanuit de vraag van de
cliënt zijn en die moet er zich van bewust zijn.
6. De verandering wordt door de betrokkenen gewenst
Bijv reclame: heeft een grote bron van beïnvloeding, maar dit is geen vraag. Een brochure om te
helpen bij therapie is gewenst, maar reclame dat wordt afgestuurd niet. (verandering moet
gewenst worden)
7. De beïnvloeding wordt vrijwillig ondergaan
Je kan iemand begeleiden met psychiatrische moeilijkheden, iemand kan overschakelen naar
gedwongen hulp en dan is het niet vrijwillig maar wel nog agogiek. (vrijwillig = agogiek)
8. De beïnvloeding is niet wederzijds (wel assymetrisch)
Het onderscheid de relatie met je gezin, het is niet de bedoeling dat er langs twee kanten
beïnvloeding plaatsvindt. Eén iemand is de behandelaar en één iemand de client. Je kan niet
zomaar zeggen ‘ik weet hoe het voelt, ik heb het ook meegemaakt’.
9. Het gaat om ( (jong)volwassenen)
Agogiek is voor volwassenen, kinderen vallen onder pedagogiek.
➔ er moeten minsten twee elementen aanwezig zijn om van agogiek te spreken
3
, Definitie
" De leer van eenzijdige, systematische, doelgerichte, beroepsmatige beïnvloeding die gericht is
op het bereiken van een meer wenselijk geachte psychosociale situatie van volwassenen
(individueel of in onderling verband) die zich van deze beïnvloeding bewust zijn en die deze
situatie ook nastreven"
Specifiek
"Een mens die zich gezien en begrepen voelt, bloeit open en verandert op bijna magische wijze."
- Roberto Assagioli
➔ Belangrijke uitspraak, want het gedachtengoed hierachter gaat veel terugkomen. Het vertrekpunt zal
altijd vanuit het durven contact maken met iemand en durven zoeken naar waarom de persoon tegenover
jou zit. Dit gaat een clue/ vaardigheid zijn die je zal moeten ontwikkelen, je doel is om openheid te durven
creëeren door te zoeken wat erachter zit. Dit zorgt voor een blijvende verandering.
1.3. Cliënt
- Cliënt (individu) of cliëntsysteem (meerdere personen), deelnemer, doelgroepópatiënt
Actief meewerken om het doel voor ogen te houden
o Gelijkwaardigheid (cliënt)
o Zelfstandigheid
- Patiënt
Patiënt is meer vanuit het oude begripskader met negatieve connotatie
o Passief, afhankelijk en onzelfstandig
o Gepaard met lijden en ongemak
Agoog zijn degene die helpen veranderen, patiënt is degene die de verandering of beïnvloeding ondergaat.
Gaat het om cursussen of training, dan spreken we van een deelnemer. Wanneer het om grote groepen
mensen gaat spreken we van een doelgroep.
1.4. Agogische beroepen en (werk)velden
Voorbeelden van beroepen:
- agogie centraal: maatschappelijk werker, mental coach, hulpverlener, psychotherapeut,
mediator, voorlichter (preventiewerker),… (alle beroepen uit sociaal werk)
- agogie als aspect: verpleegkundige, arts, leraar, praktijkbegeleider,...
Voorbeelden van werkvelden (of werkterrein):
Het geheel van instellingen, mensen, beroepen, organisaties, regels, wetten en dergelijke die betrekken
hebben op hetzelfde doel of dezelfde doelgroep.
Bijv: gezondheidszorg, reclassering, maatschappelijk werk, gezondheidsvoorlichting,
ontwikkelingssamenwerking, jongerenwerk,...
4
