Inhoudsopgave
1 Mens en natuur: een geschiedenis......................................................................3
1.1 Iets nieuws onder de zon?............................................................................. 3
1.1.1 Toenemende menselijke invloed.............................................................3
1.1.2 Ontstaan van de ecologische geschiedenis.............................................6
1.1.3 Verwante disciplines................................................................................ 6
1.1.4 Belangrijkste kenmerken.........................................................................7
1.1.5 Focus op mens of natuur?.......................................................................7
1.2 Kritieken op ecologische geschiedenis..........................................................7
1.2.1 Waarom is dit vandaag relevant?............................................................9
2 Landbouw............................................................................................................ 9
2.1 Was oude landbouw ecologisch duurzamer?.................................................9
2.2 Landbouwrevoluties.................................................................................... 10
2.3 Mest............................................................................................................ 13
2.4 Mechanisatie............................................................................................... 16
2.5 Schaalvergroting......................................................................................... 17
2.6 Globalisering van voedsel en landbouwinputs............................................18
2.7 Conclusie: geschiedenis van landbouw en natuur.......................................20
3 Klimaat.............................................................................................................. 20
3.1 Er zijn geen winters meer...? – Weer en klimaat in de geschiedenis............20
3.2 Natuurlijke vs. menselijke klimaatverandering............................................24
3.2.1 Natuurlijke klimaatverandering.............................................................24
3.2.2 Anthropogene klimaatverandering........................................................24
3.3 Reconstructie van weer en klimaat.............................................................26
3.4 Kleine IJstijden............................................................................................. 29
3.5 Impact van klimaatverandering & weersextremen......................................31
4 Water................................................................................................................. 36
4.1 Water – Zondvloed: de Vesderramp van juli 2021.......................................36
4.2 Riviertransformaties.................................................................................... 40
4.3 Hydraulische samenlevingen......................................................................43
4.4 Polders......................................................................................................... 44
4.5 Drinkwater in de stad.................................................................................. 46
5 Klimaatbescherming.......................................................................................... 48
5.1 Natuurbescherming als Wicked Problem.....................................................48
5.2 Op zoek naar de roots van natuurbescherming...........................................49
1
, 5.3 Op zoek naar de roots van natuurbescherming: het Fontainebleau- of
Kalmthoutse model........................................................................................... 52
6 Collectieve Actie en de strijd tegen Milieuvervuiling.........................................58
6.1 Wat is milieuvervuiling?............................................................................... 58
6.2 Is de Industriële Revolutie een breuklijn?....................................................60
6.3 Bewustzijn van vervuiling tijdens de Industriële Revolutie?........................62
6.4 Milieuwetgeving.......................................................................................... 64
6.5 Wat met het afval?...................................................................................... 65
6.6 Elk tijdvak zijn milieubeweging...................................................................66
7 Rampen............................................................................................................. 70
7.1 Lissabon, 1 november 1755 (allerheiligen).................................................70
7.2 Rampen en Rampengeschiedenis...............................................................72
7.3 Cultures of Coping....................................................................................... 77
7.4 Instrumentalisatie....................................................................................... 79
7.5 Conclusie: natuurrampen en geschiedenis..................................................80
8 Energie.............................................................................................................. 81
8.1 De opkomst van steenkool..........................................................................81
8.2 De ecologische gevolgen van het nieuwe energieregime...........................84
8.3 Fossiele brandstoffen 2.0............................................................................ 85
8.4 De ontwikkeling van kernenergie................................................................87
8.5 Naar een nieuw, hernieuwbaar energieregime?..........................................88
9 Natuur en Economie.......................................................................................... 93
9.1 Het mirakel van Konstanz............................................................................93
9.1.1 Vier verklaringen................................................................................... 94
9.2 Economie en Ecologie Concepten en Modellen...........................................96
9.2.1 A. Malthus & de limieten aan de groei..................................................96
9.2.2 B. De Groene Kuznetscurve...................................................................97
9.2.3 C. Environmentalism of the Poor...........................................................97
9.2.4 D. Groei en ontgroei.............................................................................. 98
9.2.5 E. Alternatieve economische modellen.................................................99
9.2.6 Gedaan met de opsomming van hiervoor.............................................99
9.3 Dustbowls op de Steppe: de VS en Oekraïne............................................100
9.3.1 De Great Plains in de VS......................................................................102
9.3.2 Gedaan met stappen...........................................................................103
Ecologische geschiedenis
2
,1 Mens en natuur: een geschiedenis
1.1 Iets nieuws onder de zon?
Ecologische geschiedenis
Bestudeert de relatie tussen mens en natuur doorheen de
geschiedenis (vooral op basis van geschreven bronnen).
Onderzoekt hoe mensen met natuur omgaan en hoe natuur de menselijke
geschiedenis beïnvloedt.
Besteedt aandacht aan de rol van biotische factoren (levende natuur) en
abiotische factoren (klimaat, bodem, water...).
Bekijkt ook hoe mensen in het verleden omgingen met natuur- en
milieuproblemen.
Van interactie naar co-evolutie
Mens en natuur beïnvloeden elkaar voortdurend.
Geschiedenis ontstaat door een wisselwerking tussen mens en
omgeving.
Klimaat, bodem, bossen, rivieren en dieren spelen mee een rol in
historische ontwikkelingen.
Terminologie
Milieugeschiedenis (NL) is eiglk correcter dan ecologische
geschiedenis want environment gaat uit van het menselijke. Ecologische
minder
Environmental History (ENG)
Histoire de l’Environnement (FR)
Umweltgeschichte (D)
1.1.1Toenemende menselijke invloed
Antropoceen
Antropoceen = voorgesteld geologisch tijdperk waarin de mens een
dominante invloed heeft op de aarde.
Discussie over wanneer het Antropoceen begint:
o stijging van CO₂ in de atmosfeer;
o stijging van methaan (CH₄) door landbouw en veeteelt;
o menselijke invloed op vegetatie (en dus op CO₂-opname);
o nucleaire fallout in bodemsedimenten (radioactieve resten van
kernproeven).
Mogelijke startmomenten:
o ca. 5000 jaar geleden → eerste grootschalige landbouwactiviteiten
(Paleo-Antropoceen);
o ca. 1610 → wereldwijde ecologische gevolgen van kolonisatie; (bv:
genocide in zuid Amerika)
o ca. 1964 → duidelijke radioactieve sporen van kernproeven (Bomb
Peak).
3
, Antroposfeer
Antroposfeer = deel van de aarde dat substantieel door de mens
beïnvloed wordt.
De antroposfeer breidt zich steeds verder uit.
Ook natuurlijke systemen zoals rivieren worden steeds meer door
menselijke activiteiten gestuurd.
o (dammen, waterbeheer, vervuiling, landgebruik, infrastructuur...)
Great Acceleration (Steff en, 2011)
Vanaf ongeveer 1950 nemen menselijke activiteiten exponentieel toe.
Sterke groei van:
o bevolking;
o economie (BBP);
o energie- en waterverbruik;
o transport en toerisme;
o kunstmestgebruik;
o verstedelijking.
Tegelijk sterke toename van milieueffecten:
o CO₂- en CH₄-concentraties;
o klimaatopwarming;
o ontbossing;
o verlies aan biodiversiteit;
o veranderingen in ecosystemen.
➡️ Kernidee: sinds ongeveer 1950 beïnvloedt de mens het aardsysteem sneller
en sterker dan ooit tevoren.
Toenemende bezorgdheid om het milieu
De sterk toenemende menselijke invloed op de aarde leidt tot bezorgdheid
over milieu- en natuurproblemen.
4
1 Mens en natuur: een geschiedenis......................................................................3
1.1 Iets nieuws onder de zon?............................................................................. 3
1.1.1 Toenemende menselijke invloed.............................................................3
1.1.2 Ontstaan van de ecologische geschiedenis.............................................6
1.1.3 Verwante disciplines................................................................................ 6
1.1.4 Belangrijkste kenmerken.........................................................................7
1.1.5 Focus op mens of natuur?.......................................................................7
1.2 Kritieken op ecologische geschiedenis..........................................................7
1.2.1 Waarom is dit vandaag relevant?............................................................9
2 Landbouw............................................................................................................ 9
2.1 Was oude landbouw ecologisch duurzamer?.................................................9
2.2 Landbouwrevoluties.................................................................................... 10
2.3 Mest............................................................................................................ 13
2.4 Mechanisatie............................................................................................... 16
2.5 Schaalvergroting......................................................................................... 17
2.6 Globalisering van voedsel en landbouwinputs............................................18
2.7 Conclusie: geschiedenis van landbouw en natuur.......................................20
3 Klimaat.............................................................................................................. 20
3.1 Er zijn geen winters meer...? – Weer en klimaat in de geschiedenis............20
3.2 Natuurlijke vs. menselijke klimaatverandering............................................24
3.2.1 Natuurlijke klimaatverandering.............................................................24
3.2.2 Anthropogene klimaatverandering........................................................24
3.3 Reconstructie van weer en klimaat.............................................................26
3.4 Kleine IJstijden............................................................................................. 29
3.5 Impact van klimaatverandering & weersextremen......................................31
4 Water................................................................................................................. 36
4.1 Water – Zondvloed: de Vesderramp van juli 2021.......................................36
4.2 Riviertransformaties.................................................................................... 40
4.3 Hydraulische samenlevingen......................................................................43
4.4 Polders......................................................................................................... 44
4.5 Drinkwater in de stad.................................................................................. 46
5 Klimaatbescherming.......................................................................................... 48
5.1 Natuurbescherming als Wicked Problem.....................................................48
5.2 Op zoek naar de roots van natuurbescherming...........................................49
1
, 5.3 Op zoek naar de roots van natuurbescherming: het Fontainebleau- of
Kalmthoutse model........................................................................................... 52
6 Collectieve Actie en de strijd tegen Milieuvervuiling.........................................58
6.1 Wat is milieuvervuiling?............................................................................... 58
6.2 Is de Industriële Revolutie een breuklijn?....................................................60
6.3 Bewustzijn van vervuiling tijdens de Industriële Revolutie?........................62
6.4 Milieuwetgeving.......................................................................................... 64
6.5 Wat met het afval?...................................................................................... 65
6.6 Elk tijdvak zijn milieubeweging...................................................................66
7 Rampen............................................................................................................. 70
7.1 Lissabon, 1 november 1755 (allerheiligen).................................................70
7.2 Rampen en Rampengeschiedenis...............................................................72
7.3 Cultures of Coping....................................................................................... 77
7.4 Instrumentalisatie....................................................................................... 79
7.5 Conclusie: natuurrampen en geschiedenis..................................................80
8 Energie.............................................................................................................. 81
8.1 De opkomst van steenkool..........................................................................81
8.2 De ecologische gevolgen van het nieuwe energieregime...........................84
8.3 Fossiele brandstoffen 2.0............................................................................ 85
8.4 De ontwikkeling van kernenergie................................................................87
8.5 Naar een nieuw, hernieuwbaar energieregime?..........................................88
9 Natuur en Economie.......................................................................................... 93
9.1 Het mirakel van Konstanz............................................................................93
9.1.1 Vier verklaringen................................................................................... 94
9.2 Economie en Ecologie Concepten en Modellen...........................................96
9.2.1 A. Malthus & de limieten aan de groei..................................................96
9.2.2 B. De Groene Kuznetscurve...................................................................97
9.2.3 C. Environmentalism of the Poor...........................................................97
9.2.4 D. Groei en ontgroei.............................................................................. 98
9.2.5 E. Alternatieve economische modellen.................................................99
9.2.6 Gedaan met de opsomming van hiervoor.............................................99
9.3 Dustbowls op de Steppe: de VS en Oekraïne............................................100
9.3.1 De Great Plains in de VS......................................................................102
9.3.2 Gedaan met stappen...........................................................................103
Ecologische geschiedenis
2
,1 Mens en natuur: een geschiedenis
1.1 Iets nieuws onder de zon?
Ecologische geschiedenis
Bestudeert de relatie tussen mens en natuur doorheen de
geschiedenis (vooral op basis van geschreven bronnen).
Onderzoekt hoe mensen met natuur omgaan en hoe natuur de menselijke
geschiedenis beïnvloedt.
Besteedt aandacht aan de rol van biotische factoren (levende natuur) en
abiotische factoren (klimaat, bodem, water...).
Bekijkt ook hoe mensen in het verleden omgingen met natuur- en
milieuproblemen.
Van interactie naar co-evolutie
Mens en natuur beïnvloeden elkaar voortdurend.
Geschiedenis ontstaat door een wisselwerking tussen mens en
omgeving.
Klimaat, bodem, bossen, rivieren en dieren spelen mee een rol in
historische ontwikkelingen.
Terminologie
Milieugeschiedenis (NL) is eiglk correcter dan ecologische
geschiedenis want environment gaat uit van het menselijke. Ecologische
minder
Environmental History (ENG)
Histoire de l’Environnement (FR)
Umweltgeschichte (D)
1.1.1Toenemende menselijke invloed
Antropoceen
Antropoceen = voorgesteld geologisch tijdperk waarin de mens een
dominante invloed heeft op de aarde.
Discussie over wanneer het Antropoceen begint:
o stijging van CO₂ in de atmosfeer;
o stijging van methaan (CH₄) door landbouw en veeteelt;
o menselijke invloed op vegetatie (en dus op CO₂-opname);
o nucleaire fallout in bodemsedimenten (radioactieve resten van
kernproeven).
Mogelijke startmomenten:
o ca. 5000 jaar geleden → eerste grootschalige landbouwactiviteiten
(Paleo-Antropoceen);
o ca. 1610 → wereldwijde ecologische gevolgen van kolonisatie; (bv:
genocide in zuid Amerika)
o ca. 1964 → duidelijke radioactieve sporen van kernproeven (Bomb
Peak).
3
, Antroposfeer
Antroposfeer = deel van de aarde dat substantieel door de mens
beïnvloed wordt.
De antroposfeer breidt zich steeds verder uit.
Ook natuurlijke systemen zoals rivieren worden steeds meer door
menselijke activiteiten gestuurd.
o (dammen, waterbeheer, vervuiling, landgebruik, infrastructuur...)
Great Acceleration (Steff en, 2011)
Vanaf ongeveer 1950 nemen menselijke activiteiten exponentieel toe.
Sterke groei van:
o bevolking;
o economie (BBP);
o energie- en waterverbruik;
o transport en toerisme;
o kunstmestgebruik;
o verstedelijking.
Tegelijk sterke toename van milieueffecten:
o CO₂- en CH₄-concentraties;
o klimaatopwarming;
o ontbossing;
o verlies aan biodiversiteit;
o veranderingen in ecosystemen.
➡️ Kernidee: sinds ongeveer 1950 beïnvloedt de mens het aardsysteem sneller
en sterker dan ooit tevoren.
Toenemende bezorgdheid om het milieu
De sterk toenemende menselijke invloed op de aarde leidt tot bezorgdheid
over milieu- en natuurproblemen.
4
