Hoofdstuk 1 Middeleeuwen
Paragraaf 1.1 Algemene inleiding
Vroegste literatuur wordt oraal overgedragen.
Middeleeuwen: 500 – 1500 à de donkere tijd tussen twee perioden van beschaving.
val Romeinse rijk (begin) <--> Renaissance (einde)
Middeleeuws boek is met hand geschreven: manuscript of handschrift.
Kopiëren van een boek door een kopiist, meestal monnik of non, kost veel geld.
Miniaturen (kleine illustraties van beginletter) maken manuscript extra kostbaar. Vanwege
hoge kosten meestal in opdracht van rijke opdrachtgever, een mecenas.
We kunnen geen volledig beeld vormen van middeleeuwse literatuur.
Reden: slechts klein aantal handschriften bewaard gebleven: deel nooit op schrift gesteld
Volkstaal (dus spreektaal) Middeleeuwen is Diets (tegenwoordig Middelnederlands):
verzamelnaam voor verschillende dialecten.
Geestelijken en geleerden bedienen zich van Latijn. Zij kunnen (Latijnse) teksten lezen en
schrijven.
Oudste zinnetje uit literatuur uit 1100, in Oudnederlands: Hebban olla vogala nestas hagunnan
hinase hic anda thu. Wat unbidan we nu?
Vertaling: Zijn alle vogels nesten begonnen, behalve ik en jij? Waar wachten we nog op?
Drie kringen maatschappij waar literatuur ontstaat: adel, geestelijkheid en boeren.
Opgebouwd uit: literatuur voor elite, in vrome kringen en in de stad.
Roman: Frans voor ‘verhaal in het Romaans’.
Ontstaan ridderromans: in Frankrijk dicht men liederen over heldendaden: verhalen op rijm
over Karel de Grote en zijn hofkring.
,Soorten ridderromans:
Karrelromans: gaan over Karel de Grote en zijn ridders.
Arthurromans: gaan over Brits-Keltische koning Arthur en zijn ridders van de ronde tafel.
Hoofse omgangsvormen grote rol.
Klassieke romans: ridderverhalen over helden uit klassieke oudheid, bv. Alexander de Grote
en Julius Caesar. Oude Griekse en Romeinse verhalen gespeeld in middeleeuwse omgeving.
Oosterse romans: spelen zich af in oosterse, Arabische wereld. Via kruistochten in aanraking
gekomen met verfijnde oosterse cultuur van deze streken.
Hoofsheid: deugdzaam en charmant gedrag, waarbij agressie beheerst wordt en goede
omgangsvormen belangrijk zijn.
Invloed hoofse cultuur: liefde wordt belangrijkste thema.
Drie groepen gelovigen in Middeleeuwen:
Leken: gewone kerkleden, niet-geestelijken.
Wereldgeestelijken: hebben hun taak in de wereld buiten het klooster.
Geestelijken: teruggetrokken in klooster en hebben kloostergeloften van armoede, kuisheid en
gehoorzaamheid afgelegd en houden zich aan bepaalde kloosterregels.
Geestelijke literatuur in volkstaal geschreven door leken. Zij schrijven in de volkstaal gedichten,
liederen en verhandelingen over de manier waarop een oprecht christen zich dient te gedragen.
Legenden en exempelen uit Latijn vertaald naar Middelnederlands.
Oorzaak: geestelijken zien belang volkstaal in om leken te kunnen onderwijzen in christelijke
leer.
Hoe zijn burgers in stad bezig met literatuur?
Burgerkinderen leren lezen, schrijven, rekenen en goede omgangsvormen op stadsscholen.
Meeste stadsbewoners leren lezen en schrijven in hun moedertaal.
Burgers organiseren verenigingen die bezighouden met schrijven van literatuur. Vaak ook
wedstrijden, onderling of tussen verschillende verenigingen.
, Levensvisie middeleeuwer is dat het leven een reis naar de eeuwige bestemming is: memento
mori, gedenk te sterven.
Kunstopvatting middeleeuwer niet los te zien van levenshouding: kunst dient de mens te wijzen
op goddelijke en dient bewust te maken van vergankelijkheid aardse leven.
Paragraaf 1.2 Karel ende Elegast
Hoofdlijn van Karel ende Elegast: Elegast is een leenman van koning Karel. Nadat hij door zijn
koning ten onrechte is verbannen, zwerft hij rond. Hij verbreekt zijn riddereed niet door bij de
koning in te breken. Dit wordt beloond, want God zorgt ervoor dat hij in ere hersteld wordt.
Het verhaal is een voordrachtstekst, omdat de regels rijmen en de luisteraars rechtstreeks
aangesproken worden.
Karel de Grote bezat veel grondgebied, en het leven van deze machtige koning spreekt enorm
tot de verbeelding. Er worden daarom veel verhalen over hem verteld.
Kenmerken van een karelroman:
- Stof slaat meestal terug op een historische figuur
- Strijd en brute kracht worden verheerlijkt
- Vrouw speelt ondergeschikte rol en wordt ruw behandeld
- Trouw aan God en leenheer is zeer belangrijk
Thema's die hier vaak in voorkomen zijn strijd en trouw, in het bijzonder van de leenman en
leenheer. Daarnaast de strijd tegen de Saracenen (ongelovige moslims).
Het feodale stelsel= God is de eigenaar van de hele aarde en geeft een deel van de aarde aan de
koning te leen. De koning deelt zijn macht als volgt uit:
Op een hofdag roept de koning zijn leenmannen bij elkaar om zijn beleid te vertellen en daarna
feest te vieren. Zo'n dag is om de macht van de koning uit te stralen.
Getallen en kleurensymboliek: angst van Karel voor de zwarte ridder (zwart wordt in
verband gebracht met hel en duivels) en Karel wordt drie keer geroepen, waardoor hij weet dat
God hem roept.
- Karel steelt een ploegijzer om in te breken. Volgens de middeleeuwers kan dit niet, en
daarnaast is het stelen van een ploegijzer een zwaar misdrijf. Karel was dus volgens hen
een onhandige dief.
Paragraaf 1.1 Algemene inleiding
Vroegste literatuur wordt oraal overgedragen.
Middeleeuwen: 500 – 1500 à de donkere tijd tussen twee perioden van beschaving.
val Romeinse rijk (begin) <--> Renaissance (einde)
Middeleeuws boek is met hand geschreven: manuscript of handschrift.
Kopiëren van een boek door een kopiist, meestal monnik of non, kost veel geld.
Miniaturen (kleine illustraties van beginletter) maken manuscript extra kostbaar. Vanwege
hoge kosten meestal in opdracht van rijke opdrachtgever, een mecenas.
We kunnen geen volledig beeld vormen van middeleeuwse literatuur.
Reden: slechts klein aantal handschriften bewaard gebleven: deel nooit op schrift gesteld
Volkstaal (dus spreektaal) Middeleeuwen is Diets (tegenwoordig Middelnederlands):
verzamelnaam voor verschillende dialecten.
Geestelijken en geleerden bedienen zich van Latijn. Zij kunnen (Latijnse) teksten lezen en
schrijven.
Oudste zinnetje uit literatuur uit 1100, in Oudnederlands: Hebban olla vogala nestas hagunnan
hinase hic anda thu. Wat unbidan we nu?
Vertaling: Zijn alle vogels nesten begonnen, behalve ik en jij? Waar wachten we nog op?
Drie kringen maatschappij waar literatuur ontstaat: adel, geestelijkheid en boeren.
Opgebouwd uit: literatuur voor elite, in vrome kringen en in de stad.
Roman: Frans voor ‘verhaal in het Romaans’.
Ontstaan ridderromans: in Frankrijk dicht men liederen over heldendaden: verhalen op rijm
over Karel de Grote en zijn hofkring.
,Soorten ridderromans:
Karrelromans: gaan over Karel de Grote en zijn ridders.
Arthurromans: gaan over Brits-Keltische koning Arthur en zijn ridders van de ronde tafel.
Hoofse omgangsvormen grote rol.
Klassieke romans: ridderverhalen over helden uit klassieke oudheid, bv. Alexander de Grote
en Julius Caesar. Oude Griekse en Romeinse verhalen gespeeld in middeleeuwse omgeving.
Oosterse romans: spelen zich af in oosterse, Arabische wereld. Via kruistochten in aanraking
gekomen met verfijnde oosterse cultuur van deze streken.
Hoofsheid: deugdzaam en charmant gedrag, waarbij agressie beheerst wordt en goede
omgangsvormen belangrijk zijn.
Invloed hoofse cultuur: liefde wordt belangrijkste thema.
Drie groepen gelovigen in Middeleeuwen:
Leken: gewone kerkleden, niet-geestelijken.
Wereldgeestelijken: hebben hun taak in de wereld buiten het klooster.
Geestelijken: teruggetrokken in klooster en hebben kloostergeloften van armoede, kuisheid en
gehoorzaamheid afgelegd en houden zich aan bepaalde kloosterregels.
Geestelijke literatuur in volkstaal geschreven door leken. Zij schrijven in de volkstaal gedichten,
liederen en verhandelingen over de manier waarop een oprecht christen zich dient te gedragen.
Legenden en exempelen uit Latijn vertaald naar Middelnederlands.
Oorzaak: geestelijken zien belang volkstaal in om leken te kunnen onderwijzen in christelijke
leer.
Hoe zijn burgers in stad bezig met literatuur?
Burgerkinderen leren lezen, schrijven, rekenen en goede omgangsvormen op stadsscholen.
Meeste stadsbewoners leren lezen en schrijven in hun moedertaal.
Burgers organiseren verenigingen die bezighouden met schrijven van literatuur. Vaak ook
wedstrijden, onderling of tussen verschillende verenigingen.
, Levensvisie middeleeuwer is dat het leven een reis naar de eeuwige bestemming is: memento
mori, gedenk te sterven.
Kunstopvatting middeleeuwer niet los te zien van levenshouding: kunst dient de mens te wijzen
op goddelijke en dient bewust te maken van vergankelijkheid aardse leven.
Paragraaf 1.2 Karel ende Elegast
Hoofdlijn van Karel ende Elegast: Elegast is een leenman van koning Karel. Nadat hij door zijn
koning ten onrechte is verbannen, zwerft hij rond. Hij verbreekt zijn riddereed niet door bij de
koning in te breken. Dit wordt beloond, want God zorgt ervoor dat hij in ere hersteld wordt.
Het verhaal is een voordrachtstekst, omdat de regels rijmen en de luisteraars rechtstreeks
aangesproken worden.
Karel de Grote bezat veel grondgebied, en het leven van deze machtige koning spreekt enorm
tot de verbeelding. Er worden daarom veel verhalen over hem verteld.
Kenmerken van een karelroman:
- Stof slaat meestal terug op een historische figuur
- Strijd en brute kracht worden verheerlijkt
- Vrouw speelt ondergeschikte rol en wordt ruw behandeld
- Trouw aan God en leenheer is zeer belangrijk
Thema's die hier vaak in voorkomen zijn strijd en trouw, in het bijzonder van de leenman en
leenheer. Daarnaast de strijd tegen de Saracenen (ongelovige moslims).
Het feodale stelsel= God is de eigenaar van de hele aarde en geeft een deel van de aarde aan de
koning te leen. De koning deelt zijn macht als volgt uit:
Op een hofdag roept de koning zijn leenmannen bij elkaar om zijn beleid te vertellen en daarna
feest te vieren. Zo'n dag is om de macht van de koning uit te stralen.
Getallen en kleurensymboliek: angst van Karel voor de zwarte ridder (zwart wordt in
verband gebracht met hel en duivels) en Karel wordt drie keer geroepen, waardoor hij weet dat
God hem roept.
- Karel steelt een ploegijzer om in te breken. Volgens de middeleeuwers kan dit niet, en
daarnaast is het stelen van een ploegijzer een zwaar misdrijf. Karel was dus volgens hen
een onhandige dief.
