Verdiepend staats-en bestuursrecht – M
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
Week 1: de persoon als burger en de rechten van de burger
De constitutionele levenscirkel
Voor dit vak wordt het perspectief van de burger
gebruikt. Dit wordt gedaan vanuit de constitutionele
levenscirkel. Dit is een wat vereenvoudigde weergave
van de democratisch rechtstatelijke werkelijkheid waarin
de wetgever de algemene regel stelt waarbij het bestuur
en de rechter worden gezien als de intermediair die
deze algemene regel vertaalt naar het concrete geval
en naar de rechtspositie van de burger. Het is
vervolgens de burger die door middel van verkiezingen,
referenda, weer invloed kan uitoefenen, die tot
uitdrukking komt in deze algemene regel. Zo loopt deze
cirkel rond.
- een gemotiveerd onderscheid maken tussen burgerrechten en mensenrechten;
Grondrechten
Als we willen weten wie de ‘burger’ precies is, moet er onderscheid worden gemaakt in
burgerrechten en mensenrechten. Deze rechten worden samen grondrechten genoemd.
Mensenrechten
Een ‘persoon’ verwijst naar de waardigheid van iedere mens, waarvan we verlangen dat die
universeel worden erkend. Mensenrechten komen toe aan iedere persoon zonder
onderscheid en zij beschermen de menselijke waardigheid. Voorbeelden van mensenrechten
zijn het absoluut verbod van slavernij en foltering.
Burgerrechten
Een ‘burger’ verwijst naar nationale verbondenheid. Burgerrechten zijn toegekend aan
staatsburgers die door nationaliteit verbonden zijn aan de Staat. De burger komt rechten toe
die vooral erop zijn gericht om die burger in staat te stellen deel te nemen aan het openbare
leven van de Staat. Hierbij kan worden gedacht aan het actief en passief kiesrecht.
Burgerrechten volgens de Grondwet
De Nederlandse Grondwet kent naast klassieke mensenrechten, ook burgerrechten. In
artikel 3 Gw staat dat alle Nederlanders op gelijke voet in openbare dienst benoembaar zijn.
In artikel 50 Gw staat dat de Staten-Generaal het gehele Nederlandse volk
vertegenwoordigen. In artikel 4 Gw staat het actief en passief kiesrecht opgenomen. Een
andere voorbeeld is artikel 20 lid 3 Gw, hierin staat opgenomen dat Nederlanders die niet in
hun bestaan kunnen voorzien, recht op bijstand hebben van overheidswege. Het begrip
‘Nederlander’ komt op verschillende plekken terug.
Constitutionele levenscirkel
Als je kijkt naar de constitutionele levenscirkel, dan is artikel 50 Gw in dat verband belangrijk
voor het gedeelte van ‘de rechtspositie van de burger’ naar ‘representatie’.
Wie waren en zijn die burgers?
De ‘burger’ heeft een historische ontwikkeling meegemaakt. Voorheen hadden Joodse
mensen, slaven en (gehuwde) vrouwen geen of weinig rechten. Vrouwen kregen pas in 1917
door een Grondwetswijziging werd het passief kiesrecht voor zowel mannen als vrouwen
ingevoerd. Maar het actief kiesrecht kwam enkel aan mannen toe. Pas in 1919 kwam het
1
,Verdiepend staats-en bestuursrecht – M
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
actief kiesrecht ook aan vrouwen toe. Dit zorgde er echter niet voor dat vrouwen en mannen
gelijk werden behandeld. Tot 1956 stond namelijk in de Grondwet dat vrouwen
handelingsonbekwaam waren. Enkel de mannen waarmee ze waren getrouwd, mochten
juridisch handelen.
Nederlanderschap
Maar waar vinden we wat onder ‘Nederlandse staatsburger’ moet worden verstaan? Dat is
geregeld in de Rijkswet op het Nederlanderschap (RWN). Het Nederlanderschap wordt
verkregen als je bent geboren uit een Nederlandse moeder. Als je uit een huwelijk bent
geboren en de vader is Nederlander, dan ben je tevens Nederlander. Het Nederlanderschap
is dus een jus sanguinis: je verkrijgt het Nederlanderschap door bloedverwantschap.
Burgerschap
Het begrip ‘burgerschap’ wordt besproken aan de hand van relevante jurisprudentie. We zijn
niet alleen staatsburger, maar tevens Europese staatsburgers. In artikel 15 lid 2 RWN staat
het Nederlanderschap verloren gaat bij vrijwillige aanvaarding van een andere nationaliteit.
Een voorbeeld hiervan is het arrest HR Vaststelling Nederlanderschap (niet verplicht). Wat
moet onder een ‘land’ worden verstaan? Het ging om een meneer die in 1952 was geboren
in Suriname (toen nog een district van Nederland). Meneer had dus de Nederlandse
nationaliteit. Pas in 1983 vroeg hij de Surinaamse nationaliteit aan. Hiermee was zijn
Nederlandse nationaliteit verloren gegaan. Later vroeg hij weer de Nederlandse nationaliteit
aan en dat leidde tot het verval van zijn Surinaamse nationaliteit. Toen hij uiteindelijk weer de
Surinaamse nationaliteit wilde aannemen, rees de vraag: ‘Gaat nu met het vrijwillig
aanvaarden van de Surinaamse nationaliteit, de Nederlandse nationaliteit verloren?’.
Artikel 15 lid 2 RWN bevat drie uitzonderingen op het verlies van nationaliteit: a) indien
betrokkene in het land van die andere nationaliteit is geboren en daar ten tijde van de
verkrijging zijn hoofdverblijf heeft, b) indien betrokkene vóór het bereiken van de
meerderjarige leeftijd gedurende een onafgebroken periode van tenminste vijf jaren in het
land van die andere nationaliteit zijn hoofdverblijf heeft gehad, of c) indien betrokkene
gehuwd is met een persoon die de nadere nationaliteit bezit.
De Hoge Raad oordeelde dat, ondanks dat Suriname geen zelfstandig land was, dit wel zo
moest worden gezien voor de uitleg van artikel 15 lid 2 RWN. Meneer was in een land met
een andere nationaliteit geboren en had daar ook zijn hoofdverblijf. Voor het bereiken van de
meerderjarige leeftijd heeft hij voor een onafgebroken periode van ten minste vijf jaar
gewoond. Het aannemen van de Surinaamse nationaliteit leidde in dit geval dus niet tot het
verval van de Nederlandse nationaliteit op grond van artikel 15 lid 2 sub a RWN.
Europese burgerrechten
Artikel 9 VEU
Het Europees recht is van belang als we het hebben over het begrip ‘burgerschap’. Artikel 9
VEU wordt gesproken over burgers van de Unie. De burger van de Unie is een ieder die de
nationaliteit van een van de lidstaten bezit. Als je staatsburger bent van een van de lidstaten
van de EU, dan ben je automatisch Unieburger. Het Unieburgerschap komt naast het
nationale burgerschap en treedt niet in de plaats daarvan.
Artikel 10 VEU
In artikel 10 VEU gaat het over representatieve democratie in Europese context. In lid 2 staat
dat de burger van de Unie rechtstreeks worden vertegenwoordigd in het Europees
Parlement. Er bestaat dus zoiets als een Europese burger die wordt vertegenwoordigd in het
Europees Parlement op Europees niveau.
2
,Verdiepend staats-en bestuursrecht – M
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
Artikel 20 VWEU
In artikel 20 lid 2 VWEU staat waar de burgers van de Unie precies recht op hebben, onder
andere: het recht om zich vrij te verplaatsen en te vestigen op het grondgebied van de
lidstaten. Maar ze hebben ook het actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen van het
Europees Parlement én bij de gemeenteraadsverkiezingen in de lidstaat waar ze verblijf
houden onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die lidstaat.
Als Europees burger is het niet mogelijk om deel te nemen aan Tweede Kamerverkiezingen
of provinciale statenverkiezingen.
HvJEU jurisprudentie
Over de vraag wat burgerschap van de Unie betekent, mede in de relatie tot bevoegdheden
en vrijheden van de lidstaten om te bepalen wie zij onder een staatsburger verstaan en wat
de rechten zijn die aan staatsburgers toekomen, is een aantal arresten van het HvJEU van
belang.
In elke zaak waarin er uitleg wordt gevraagd over het Europees burgerschap, begint het
HvJEU met de overweging waarin hij zegt: het bepalen van de voorwaarden tot het
verkrijgen van of het verloren gaan van het staatsburgerschap, is een aangelegenheid die
uitsluitend toekomt aan de nationale lidstaten.
Eman & Sevinger / B&W Den Haag
Eman en Sevinger waren woonachtig op Aruba. Zij wilden deelnemen aan de verkiezingen
van het Europees Parlement. De Nederlandse Kieswet stond daar destijds aan in de weg,
omdat de wet bepaalde dat degene die aan de verkiezingen van het Europees Parlement
konden deelnemen, dezelfde personen waren die aan de Tweede Kamer verkiezingen
konden deelnemen. Verder bepaalde de toenmalige Kieswet dat “de leden van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal worden gekozen door degenen die op de dag van de
kandidaatstelling Nederlander zijn en op de dag van de stemming de leeftijd van achttien jaar
hebben bereikt, met uitzondering van degenen die op de dag van de kandidaatstelling hun
werkelijke woonplaats hebben in de Nederlandse Antillen of Aruba.”
Eman en Sevinger stelden dat zij ook Unieburger zijn, omdat niet het land Nederland, maar
het Koninkrijk der Nederlanden lidstaat is van de EU. In beginsel mogen er voorwaarden
worden gesteld aan het kiesrecht, maar niet wanneer het gaat over onderdanen die zich in
vergelijkbare situaties bevinden (dus ingezetene zijn van het Koninkrijk). Er was geen sprake
van een objectieve rechtvaardiging en daarom was de bepaling uit de Kieswet discriminatoir.
Het kiesrecht voor het Europees Parlement komt dus ook toe aan de inwoners van de
overzeese gebieden oordeelde het HvJEU. Naar aanleiding van dit arrest is de Kieswet
aanpast.
HvJEU Rottmann
In het Rottmann arrest geeft het HvJEU aan dat er grenzen kunnen worden gesteld aan de
vrijheid van lidstaten wie als staatsburger kan worden beschouwd.
Rottman was een man van Oostenrijkse komaf. Hij was Oostenrijks staatsburger, maar er
werd een strafrechtelijk onderzoek tegen hem geopend, omdat hij werd verdacht van. Hij
besloot te emigreren naar Duitsland en vroeg daar de Duitse nationaliteit aan. Hij verzweeg
dat er een strafrechtelijk onderzoek liep in Oostenrijk. Dat is in Duitsland een reden om
iemand een staatsburgerschap te weigeren. Hem werd de Duitse nationaliteit toegekend. Het
gevolg hiervan was dat de Oostenrijkse nationaliteit verviel. Op enig moment meldde het OM
uit Oostenrijk zich in Duitsland met de mededeling dat er een strafrechtelijke procedure zal
3
, Verdiepend staats-en bestuursrecht – M
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
worden gestart tegen Rottman. Dat is voor de Duitse autoriteit een aanleiding om die
naturalisatie met terugwerkende kracht in te trekken, want Rottman heeft verzwegen dat hij
verdacht was van fraude. Het gevolg van die terugwerkende kracht is dat hij geen
Oostenrijks staatsburger én geen Duitse staatsburger meer was. Hij was dus staatloos
geworden en hij verloor zijn Unieburgerschap.
Aan het HvJEU werd de vraag voorgelegd of dit wel zomaar mocht. Artikel 20 VWEU verzet
zich er niet tegen dat een lidstaat de door naturalisatie verkregen nationaliteit van die lidstaat
van een Unieburger intrekt, wanneer de nationaliteit door bedrog is verkregen. Maar die
intrekkingsbeslissing moet in overeenstemming zijn met het evenredigheidsbeginsel,
oordeelde het HvJEU. Er moet dus worden gekeken of de gevolgen die de intrekking heeft,
niet onevenredig zijn in verhouding tot de aanleiding om de nationaliteit in te trekken. Het
HvJEU geeft verder geen antwoord op de vraag, maar geeft wel richtlijnen aan lidstaten. Je
moet kijken naar:
1) de eventuele gevolgen van dit besluit voor betrokkene;
2) gevolgen voor de gezinsleden;
3) ernst van de inbreuk;
4) tijdsverloop tussen het naturalisatiebesluit en het intrekkingsbesluit;
5) de mogelijkheid om zijn vroegere nationaliteit terug te krijgen.
HvJEU Tjebbes e.a./Minister van Buitenlandse zaken
Tjebbes was geboren in Canada. Sinds haar geboorte had ze de Canadese en Nederlandse
nationaliteit. Op 9 mei 2003 verkreeg zij een Nederlands paspoort voor de duur van vijf jaar.
Pas op 25 april 2014 heeft Tjebbes bij een Nederlands consulaat weer een aanvraag voor
een Nederlands paspoort gedaan. In artikel 15 RWN is bepaald dat de Nederlanderschap
voor een meerderjarige verloren gaat als je twee nationaliteiten bezit, maar je langer dan tien
jaar niet in een EU-lidstaat woonachtig bent. Dan wordt geacht jouw band met Nederland
verloren te zijn gegaan en daarmee komt jouw nationaliteit van rechtswege te vervallen.
Door het vervallen van de Nederlandse nationaliteit, komt tevens het Unieburgerschap te
vervallen. Hoe zit het dan met een besluit dat van rechtswege is gemaakt en waar geen
expliciete beslissing is genomen? Geldt de evenredigheidstoets dan ook? Hierover stelde de
Afdeling prejudiciële vragen aan het HvJEU.
Het HvJEU oordeelde dat er een onderzoeksplicht geldt. Ook wanneer het gaat om het
vervallen van rechtswege van een nationaliteit, moet er incidenteel (als het wordt
aangevoerd) wel een onderzoek kunnen worden gedaan en moet er een
evenredigheidstoets plaatsvinden (zie HvJEU Rottmann voor de evenredigheidstoets).
Tjebbes had de tienjaarstermijn makkelijk kunnen stuiten door simpelweg op tijd een
paspoort aan te vragen. De Afdeling oordeelde dat er geen sprake is van onevenredigheid.
Stuiting tienjaarstermijn
De tienjaarstermijn kun je op grond van artikel 15 lid 4 RWN stuiten door de verstrekking van
een verklaring omtrent het bezit van het Nederlanderschap dan wel van een reisdocument,
Nederlandse identiteitskaart of vervangende Nederlandse identiteitskaart in de zin van
de Paspoortwet. Vanaf de dag van de verstrekking begint een nieuwe periode van tien jaren
te lopen.
HvJEU Zambrano
Ruiz Zambrano was Colombiaans staatsburger en vluchtte naar België in 1990. Later
volgden zijn vrouw en kind. Hij kreeg geen asiel en ook geen tewerkstellingsvergunning.
Maar er was sprake van een novum: twee kinderen werden geboren in België. Omdat de
kinderen geen andere nationaliteit hebben, zijn zij Belgisch staatsburger geworden.
4
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
Week 1: de persoon als burger en de rechten van de burger
De constitutionele levenscirkel
Voor dit vak wordt het perspectief van de burger
gebruikt. Dit wordt gedaan vanuit de constitutionele
levenscirkel. Dit is een wat vereenvoudigde weergave
van de democratisch rechtstatelijke werkelijkheid waarin
de wetgever de algemene regel stelt waarbij het bestuur
en de rechter worden gezien als de intermediair die
deze algemene regel vertaalt naar het concrete geval
en naar de rechtspositie van de burger. Het is
vervolgens de burger die door middel van verkiezingen,
referenda, weer invloed kan uitoefenen, die tot
uitdrukking komt in deze algemene regel. Zo loopt deze
cirkel rond.
- een gemotiveerd onderscheid maken tussen burgerrechten en mensenrechten;
Grondrechten
Als we willen weten wie de ‘burger’ precies is, moet er onderscheid worden gemaakt in
burgerrechten en mensenrechten. Deze rechten worden samen grondrechten genoemd.
Mensenrechten
Een ‘persoon’ verwijst naar de waardigheid van iedere mens, waarvan we verlangen dat die
universeel worden erkend. Mensenrechten komen toe aan iedere persoon zonder
onderscheid en zij beschermen de menselijke waardigheid. Voorbeelden van mensenrechten
zijn het absoluut verbod van slavernij en foltering.
Burgerrechten
Een ‘burger’ verwijst naar nationale verbondenheid. Burgerrechten zijn toegekend aan
staatsburgers die door nationaliteit verbonden zijn aan de Staat. De burger komt rechten toe
die vooral erop zijn gericht om die burger in staat te stellen deel te nemen aan het openbare
leven van de Staat. Hierbij kan worden gedacht aan het actief en passief kiesrecht.
Burgerrechten volgens de Grondwet
De Nederlandse Grondwet kent naast klassieke mensenrechten, ook burgerrechten. In
artikel 3 Gw staat dat alle Nederlanders op gelijke voet in openbare dienst benoembaar zijn.
In artikel 50 Gw staat dat de Staten-Generaal het gehele Nederlandse volk
vertegenwoordigen. In artikel 4 Gw staat het actief en passief kiesrecht opgenomen. Een
andere voorbeeld is artikel 20 lid 3 Gw, hierin staat opgenomen dat Nederlanders die niet in
hun bestaan kunnen voorzien, recht op bijstand hebben van overheidswege. Het begrip
‘Nederlander’ komt op verschillende plekken terug.
Constitutionele levenscirkel
Als je kijkt naar de constitutionele levenscirkel, dan is artikel 50 Gw in dat verband belangrijk
voor het gedeelte van ‘de rechtspositie van de burger’ naar ‘representatie’.
Wie waren en zijn die burgers?
De ‘burger’ heeft een historische ontwikkeling meegemaakt. Voorheen hadden Joodse
mensen, slaven en (gehuwde) vrouwen geen of weinig rechten. Vrouwen kregen pas in 1917
door een Grondwetswijziging werd het passief kiesrecht voor zowel mannen als vrouwen
ingevoerd. Maar het actief kiesrecht kwam enkel aan mannen toe. Pas in 1919 kwam het
1
,Verdiepend staats-en bestuursrecht – M
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
actief kiesrecht ook aan vrouwen toe. Dit zorgde er echter niet voor dat vrouwen en mannen
gelijk werden behandeld. Tot 1956 stond namelijk in de Grondwet dat vrouwen
handelingsonbekwaam waren. Enkel de mannen waarmee ze waren getrouwd, mochten
juridisch handelen.
Nederlanderschap
Maar waar vinden we wat onder ‘Nederlandse staatsburger’ moet worden verstaan? Dat is
geregeld in de Rijkswet op het Nederlanderschap (RWN). Het Nederlanderschap wordt
verkregen als je bent geboren uit een Nederlandse moeder. Als je uit een huwelijk bent
geboren en de vader is Nederlander, dan ben je tevens Nederlander. Het Nederlanderschap
is dus een jus sanguinis: je verkrijgt het Nederlanderschap door bloedverwantschap.
Burgerschap
Het begrip ‘burgerschap’ wordt besproken aan de hand van relevante jurisprudentie. We zijn
niet alleen staatsburger, maar tevens Europese staatsburgers. In artikel 15 lid 2 RWN staat
het Nederlanderschap verloren gaat bij vrijwillige aanvaarding van een andere nationaliteit.
Een voorbeeld hiervan is het arrest HR Vaststelling Nederlanderschap (niet verplicht). Wat
moet onder een ‘land’ worden verstaan? Het ging om een meneer die in 1952 was geboren
in Suriname (toen nog een district van Nederland). Meneer had dus de Nederlandse
nationaliteit. Pas in 1983 vroeg hij de Surinaamse nationaliteit aan. Hiermee was zijn
Nederlandse nationaliteit verloren gegaan. Later vroeg hij weer de Nederlandse nationaliteit
aan en dat leidde tot het verval van zijn Surinaamse nationaliteit. Toen hij uiteindelijk weer de
Surinaamse nationaliteit wilde aannemen, rees de vraag: ‘Gaat nu met het vrijwillig
aanvaarden van de Surinaamse nationaliteit, de Nederlandse nationaliteit verloren?’.
Artikel 15 lid 2 RWN bevat drie uitzonderingen op het verlies van nationaliteit: a) indien
betrokkene in het land van die andere nationaliteit is geboren en daar ten tijde van de
verkrijging zijn hoofdverblijf heeft, b) indien betrokkene vóór het bereiken van de
meerderjarige leeftijd gedurende een onafgebroken periode van tenminste vijf jaren in het
land van die andere nationaliteit zijn hoofdverblijf heeft gehad, of c) indien betrokkene
gehuwd is met een persoon die de nadere nationaliteit bezit.
De Hoge Raad oordeelde dat, ondanks dat Suriname geen zelfstandig land was, dit wel zo
moest worden gezien voor de uitleg van artikel 15 lid 2 RWN. Meneer was in een land met
een andere nationaliteit geboren en had daar ook zijn hoofdverblijf. Voor het bereiken van de
meerderjarige leeftijd heeft hij voor een onafgebroken periode van ten minste vijf jaar
gewoond. Het aannemen van de Surinaamse nationaliteit leidde in dit geval dus niet tot het
verval van de Nederlandse nationaliteit op grond van artikel 15 lid 2 sub a RWN.
Europese burgerrechten
Artikel 9 VEU
Het Europees recht is van belang als we het hebben over het begrip ‘burgerschap’. Artikel 9
VEU wordt gesproken over burgers van de Unie. De burger van de Unie is een ieder die de
nationaliteit van een van de lidstaten bezit. Als je staatsburger bent van een van de lidstaten
van de EU, dan ben je automatisch Unieburger. Het Unieburgerschap komt naast het
nationale burgerschap en treedt niet in de plaats daarvan.
Artikel 10 VEU
In artikel 10 VEU gaat het over representatieve democratie in Europese context. In lid 2 staat
dat de burger van de Unie rechtstreeks worden vertegenwoordigd in het Europees
Parlement. Er bestaat dus zoiets als een Europese burger die wordt vertegenwoordigd in het
Europees Parlement op Europees niveau.
2
,Verdiepend staats-en bestuursrecht – M
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
Artikel 20 VWEU
In artikel 20 lid 2 VWEU staat waar de burgers van de Unie precies recht op hebben, onder
andere: het recht om zich vrij te verplaatsen en te vestigen op het grondgebied van de
lidstaten. Maar ze hebben ook het actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen van het
Europees Parlement én bij de gemeenteraadsverkiezingen in de lidstaat waar ze verblijf
houden onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die lidstaat.
Als Europees burger is het niet mogelijk om deel te nemen aan Tweede Kamerverkiezingen
of provinciale statenverkiezingen.
HvJEU jurisprudentie
Over de vraag wat burgerschap van de Unie betekent, mede in de relatie tot bevoegdheden
en vrijheden van de lidstaten om te bepalen wie zij onder een staatsburger verstaan en wat
de rechten zijn die aan staatsburgers toekomen, is een aantal arresten van het HvJEU van
belang.
In elke zaak waarin er uitleg wordt gevraagd over het Europees burgerschap, begint het
HvJEU met de overweging waarin hij zegt: het bepalen van de voorwaarden tot het
verkrijgen van of het verloren gaan van het staatsburgerschap, is een aangelegenheid die
uitsluitend toekomt aan de nationale lidstaten.
Eman & Sevinger / B&W Den Haag
Eman en Sevinger waren woonachtig op Aruba. Zij wilden deelnemen aan de verkiezingen
van het Europees Parlement. De Nederlandse Kieswet stond daar destijds aan in de weg,
omdat de wet bepaalde dat degene die aan de verkiezingen van het Europees Parlement
konden deelnemen, dezelfde personen waren die aan de Tweede Kamer verkiezingen
konden deelnemen. Verder bepaalde de toenmalige Kieswet dat “de leden van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal worden gekozen door degenen die op de dag van de
kandidaatstelling Nederlander zijn en op de dag van de stemming de leeftijd van achttien jaar
hebben bereikt, met uitzondering van degenen die op de dag van de kandidaatstelling hun
werkelijke woonplaats hebben in de Nederlandse Antillen of Aruba.”
Eman en Sevinger stelden dat zij ook Unieburger zijn, omdat niet het land Nederland, maar
het Koninkrijk der Nederlanden lidstaat is van de EU. In beginsel mogen er voorwaarden
worden gesteld aan het kiesrecht, maar niet wanneer het gaat over onderdanen die zich in
vergelijkbare situaties bevinden (dus ingezetene zijn van het Koninkrijk). Er was geen sprake
van een objectieve rechtvaardiging en daarom was de bepaling uit de Kieswet discriminatoir.
Het kiesrecht voor het Europees Parlement komt dus ook toe aan de inwoners van de
overzeese gebieden oordeelde het HvJEU. Naar aanleiding van dit arrest is de Kieswet
aanpast.
HvJEU Rottmann
In het Rottmann arrest geeft het HvJEU aan dat er grenzen kunnen worden gesteld aan de
vrijheid van lidstaten wie als staatsburger kan worden beschouwd.
Rottman was een man van Oostenrijkse komaf. Hij was Oostenrijks staatsburger, maar er
werd een strafrechtelijk onderzoek tegen hem geopend, omdat hij werd verdacht van. Hij
besloot te emigreren naar Duitsland en vroeg daar de Duitse nationaliteit aan. Hij verzweeg
dat er een strafrechtelijk onderzoek liep in Oostenrijk. Dat is in Duitsland een reden om
iemand een staatsburgerschap te weigeren. Hem werd de Duitse nationaliteit toegekend. Het
gevolg hiervan was dat de Oostenrijkse nationaliteit verviel. Op enig moment meldde het OM
uit Oostenrijk zich in Duitsland met de mededeling dat er een strafrechtelijke procedure zal
3
, Verdiepend staats-en bestuursrecht – M
Colleges, jurisprudentie, literatuur
Nicole van Oers
worden gestart tegen Rottman. Dat is voor de Duitse autoriteit een aanleiding om die
naturalisatie met terugwerkende kracht in te trekken, want Rottman heeft verzwegen dat hij
verdacht was van fraude. Het gevolg van die terugwerkende kracht is dat hij geen
Oostenrijks staatsburger én geen Duitse staatsburger meer was. Hij was dus staatloos
geworden en hij verloor zijn Unieburgerschap.
Aan het HvJEU werd de vraag voorgelegd of dit wel zomaar mocht. Artikel 20 VWEU verzet
zich er niet tegen dat een lidstaat de door naturalisatie verkregen nationaliteit van die lidstaat
van een Unieburger intrekt, wanneer de nationaliteit door bedrog is verkregen. Maar die
intrekkingsbeslissing moet in overeenstemming zijn met het evenredigheidsbeginsel,
oordeelde het HvJEU. Er moet dus worden gekeken of de gevolgen die de intrekking heeft,
niet onevenredig zijn in verhouding tot de aanleiding om de nationaliteit in te trekken. Het
HvJEU geeft verder geen antwoord op de vraag, maar geeft wel richtlijnen aan lidstaten. Je
moet kijken naar:
1) de eventuele gevolgen van dit besluit voor betrokkene;
2) gevolgen voor de gezinsleden;
3) ernst van de inbreuk;
4) tijdsverloop tussen het naturalisatiebesluit en het intrekkingsbesluit;
5) de mogelijkheid om zijn vroegere nationaliteit terug te krijgen.
HvJEU Tjebbes e.a./Minister van Buitenlandse zaken
Tjebbes was geboren in Canada. Sinds haar geboorte had ze de Canadese en Nederlandse
nationaliteit. Op 9 mei 2003 verkreeg zij een Nederlands paspoort voor de duur van vijf jaar.
Pas op 25 april 2014 heeft Tjebbes bij een Nederlands consulaat weer een aanvraag voor
een Nederlands paspoort gedaan. In artikel 15 RWN is bepaald dat de Nederlanderschap
voor een meerderjarige verloren gaat als je twee nationaliteiten bezit, maar je langer dan tien
jaar niet in een EU-lidstaat woonachtig bent. Dan wordt geacht jouw band met Nederland
verloren te zijn gegaan en daarmee komt jouw nationaliteit van rechtswege te vervallen.
Door het vervallen van de Nederlandse nationaliteit, komt tevens het Unieburgerschap te
vervallen. Hoe zit het dan met een besluit dat van rechtswege is gemaakt en waar geen
expliciete beslissing is genomen? Geldt de evenredigheidstoets dan ook? Hierover stelde de
Afdeling prejudiciële vragen aan het HvJEU.
Het HvJEU oordeelde dat er een onderzoeksplicht geldt. Ook wanneer het gaat om het
vervallen van rechtswege van een nationaliteit, moet er incidenteel (als het wordt
aangevoerd) wel een onderzoek kunnen worden gedaan en moet er een
evenredigheidstoets plaatsvinden (zie HvJEU Rottmann voor de evenredigheidstoets).
Tjebbes had de tienjaarstermijn makkelijk kunnen stuiten door simpelweg op tijd een
paspoort aan te vragen. De Afdeling oordeelde dat er geen sprake is van onevenredigheid.
Stuiting tienjaarstermijn
De tienjaarstermijn kun je op grond van artikel 15 lid 4 RWN stuiten door de verstrekking van
een verklaring omtrent het bezit van het Nederlanderschap dan wel van een reisdocument,
Nederlandse identiteitskaart of vervangende Nederlandse identiteitskaart in de zin van
de Paspoortwet. Vanaf de dag van de verstrekking begint een nieuwe periode van tien jaren
te lopen.
HvJEU Zambrano
Ruiz Zambrano was Colombiaans staatsburger en vluchtte naar België in 1990. Later
volgden zijn vrouw en kind. Hij kreeg geen asiel en ook geen tewerkstellingsvergunning.
Maar er was sprake van een novum: twee kinderen werden geboren in België. Omdat de
kinderen geen andere nationaliteit hebben, zijn zij Belgisch staatsburger geworden.
4
