Samenvatting Verdiepend Burgerlijk Procesrecht
WEEK I
1. Wat is Burgerlijk Procesrecht (BPR)?
BPR is het geheel van regels dat strekt tot:
a) De vaststelling (erkenning of vernietiging) van burgerlijke
rechten Boek 1
b) De afdwinging (executie) van burgerlijke rechten Boek 2
Let op verschil:
- Boek 1: de rechter stelt vast wie gelijk heeft
- Boek 2: de uitspraak wordt daadwerkelijk ten uitvoer gelegd
Voorbeeld: Stel jij wint een rechtszaak en de rechter bepaalt dat je
buurman je €10.000 moet betalen. Boek 1 Rv regelt die vaststelling (het
vonnis). Maar als je buurman weigert te betalen, heeft het vonnis op zich
geen nut. Boek 2 Rv regelt de executie: beslag leggen op auto, zijn
bankrekening, etc.
BPR als ultimum remedium: de gang naar de rechter is een last resort.
Partijen worden geacht eerst zelf te proberen hun conflict op te lossen
(schikken, onderhandelen, mediation). De rechter is bedoeld voor als dat
niet lukt.
Geweldsmonopolie
De overheid heet het geweldsmonopolie. Burgers mogen hun recht NIET
zelf afdwingen met geweld (eigenrichting is verboden). Vandaar dat BPR
zo cruciaal is: het biedt een geordende, geweldloze manier om rechten te
realiseren.
2. Art. 6 EVRM – Het hart van het procesrecht
Art. 6 EVRM bepaalt dat eenieder bij het vaststellen van burgerlijke
rechten en verplichtingen recht heet op:
- Een eerlijke behandeling
- Openbare behandeling
- Behandeling binnen een redelijke termijn
- Door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij wet is
ingesteld
- Een openbare uitspraak
Hetzelfde principe staat ook in: art. 47 lid 2 EU-Handvest en art. 17 lid
1 Grondwet.
Wat respecteert art. 6 EVRM concreet?
De vaststelling en afdwinging moeten:
1. Herleidbaar zijn tot het burgerlijk recht
2. Gebaseerd zijn op feiten die werkelijk hebben plaatsgevonden
3. Tot stand zijn gekomen met hoor en wederhoor
, 4. Recht doen aan rechtszekerheid
5. Voorspelbaar zijn
6. Komen van een onafhankelijke en onpartijdige rechter
7. Het recht op toegang tot de rechter respecteren
8. Begrijpelijk gemotiveerd zijn
9. Openbaar zijn
10. Plaatsvinden binnen een redelijke termijn
11. Executeerbaar zijn (ook binnen een redelijke termijn)
3. Materieelrechtelijke vs. Procesrechtelijke conformiteit
Burgerlijk recht Burgerlijk
procesrecht
Doel Eerlijke uitkomst van Eerlijke uitkomst van
een geschil een procedure
Conformiteit Materieelrechtelijk Procesrechtelijk
Wat betekent dit in de praktijk?
Het kan zijn dat de ‘juiste’ uitkomst naar burgerlijk recht (wat echt is
gebeurd, wat het BW zegt) ANDERS is dan de procesrechtelijk correcte
uitkomst. Procesregels kunnen in de weg zittn.
Voorbeeld: Stel dat uit de producties bij de dagvaarding duidelijk blijkt
dat de eiser eigenlijk wél gelijk heeft, maar dat hij zijn eis juridisch
verkeerd heeft geformuleerd en het bewijs nooit expliciet aan zijn
vordering ten grondslag heeft gelegd. Dan moet de rechter in principe
beslissen op basis van wat partijen hebben aangevoerd (art. 24 Rv). De
uitkomst kan dan procesrechtelijk correct zijn (de rechter heeft zich aan de
grenzen van de rechtsstrijd gehouden), maar materieelrechtelijk onjuist
(de ‘echte waarheid’ is anders beslist).
4. Procesrechtelijke obstakels voor de eerlijke uitkomst
Dit zijn regels die de procesrechtelijke conformiteit kunnen doorbreken ten
koste van de materieelrechtelijke conformiteit:
1. Verplichting te beslissen op basis van vordering en verweer (art. 24
Rv)
2. Eisen van een goede procesorde
3. Hoor en wederhoor
4. De redelijke termijn
5. De bindende eindbeslissing
6. Stelplicht- en bewijslastverdeling
7. Bewijsbeperkingen
8. Gesloten stelsel van rechtsmiddelen
9. Appeltermijnen
10. Verbod meer dan één keer te appelleren
11. Devolutieve werking van het appel
, 12. De tweeconclusieregel (het hoger beroep de gehele zaak —
voor zover bestreden — overdraagt aan het hof, ook de onderdelen
waarover de rechtbank in eerste aanleg niet heeft beslist of die door
de rechtbank zijn verworpen.)
13. Beperkingen van de rechtsstrijd na cassatie en verwijzing
14. Gezag van gewijsde
5. Art. 24 en 25 Rv – de grenzen van de rechtsstrijd
Art. 24 Rv – Partijautonomie/lijdelijkheid
De rechter beslist uitsluitend op basis van hetgeen partijen aan hun
vordering of verweer ten grondslag hebben gelegd. De rechter mag
niet buiten de grenzen van de rechtsstrijd treden.
Lid 2 van dit artikel is erbij gekomen, en is een versoepeling: de rechter
mag nu met partijen praten over aanvulling van de grondslag, maar mag
dit nog steeds niet zelf doen zonder partijen.
Art. 25 Rv – Ambtshalve aanvulling van rechtsgronden
De rechter vult ambtshalve de rechtsgronden aan. Dit is géén
schending van art. 24 Rv, want het gaat om rechtsgronden (juridische
kwalificatie), niet om feiten.
Voorbeeld: partij vordert schadevergoeding op grond van onrechtmatige
daad, maar de feiten zoals aangedragen passen eigenlijk beter bij
wanprestatie (art. 6:74 BW). De rechter mag op grond van art. 25 Rv de
juiste rechtsgrond aanvullen.
Maar let op: dit werkt niet als het gaat om feiten die partijen niet hebben
aangevoerd. De rechter mag de feitelijke grondslag niet aanvullen (art. 24
Rv).
HR 24 APRIL 2020 (GEM. NIJMEGEN/EVERGREEN) – producties en
rechtsstrijd
Vraag: moet de rechter rekening houden met feiten en omstandigheden
die uit producties blijken, maar die partijen niet kenbaar aan hun vordering
of verweer ten grondslag hebben gelegd?
Antwoord HR: Nee. Art. 24 Rv vereist dat feiten kenbaar aan een
vordering of verweer ten grondslag worden gelegd. De rechter hoeft
producties niet ambtshalve te ‘uitpluizen’ op feiten die partijen zelf niet
hebben aangevoerd.
HR 20 DECEMBER 2024 – Ambtshalve aanvulling rechtsgronden;
verrassingsbeslissing
Kern: recentste arrest over de spanning tussen art. 25 Rv (ambtshalve
aanvullen van rechtsgronden) en het verbod op verrassingsbeslissingen.
Regel: de rechter die op grond van art. 25 Rv een rechtsgrond aanvult die
partijen niet hebben aangevoerd, moet partijen de gelegenheid geven om
hierop te reageren als dat een wezenlijk andere beoordeling van de zaak
oplevert. Het gaat erom of de beslissing voor partijen voorzienbaar was.
, HR 21 MAART 2025 – Verboden aanvulling feitelijke grondslag
Kern: Dit arrest gaat over de feitelijke grondslag (niet de rechtsgrond). De
rechter mag de feitelijke grondslag van een vordering niet aanvullen.
Voorbeeld: eiser vordert schadevergoeding op grond van één specifieke
onrechtmatige gedraging. De rechter constateert dat er ook andere
onrechtmatige gedragingen zijn geweest die hij in de stukken heeft
gelezen en betrekt die mee in zijn oordeel zonder dat eiser dit heeft
aangevoerd. Dat is verboden.
8. Kernonderdelen voor het tentamen
Vraag Antwoord
Mag rechter feitelijke grondslag Nee (art. 24 Rv)
aanvullen?
Mag rechter rechtsgronden Ja, verplicht (art. 25 Rv)
aanvullen
Moet rechter EU- Ja (Ebecek/Trudo;Intermaris)
beschermingsrecht ambtshalve
toepassen?
Mag rechter producties uitpluizen Nee (Gem. Nijmegen/Evergreen)
op niet-aangevoerde feiten?
Mag rechter bij openbare orde- Nee, eerst hoor en wederhoor (HR
bepalingen verrassen? 2022)
Geeft art. 13 EVRM recht op Nee (EHRM)
materieel een correcte uitkomst
Geeft art. 47 EU-Handvest recht op Ja (HvJEU)
materieel correcte uitkomst? overheidsaansprakelijkheid
9. Mogelijke tentamenvragen
1. "Wat verstaat u onder materieelrechtelijke en procesrechtelijke
conformiteit, en wat is het verschil?" → Zie §3 hierboven.
2. "Uw cliënt heeft zijn eis niet goed geformuleerd, maar uit de producties
blijkt dat hij gelijk heeft. Wat doet de rechter?" → Art. 24 Rv: rechter mag
niet buiten de rechtsstrijd treden; rechter kan wel rechtsgrond aanvullen
(art. 25 Rv), maar niet zelf feiten bijsleuren. Zie Gem. Nijmegen/Evergreen.
3. "Wanneer is sprake van een verrassingsbeslissing?" → Als partijen
redelijkerwijs geen rekening hoefden te houden met de beslissing, en/of
geen gelegenheid hebben gehad zich erover uit te laten.
4. "Moet de rechter ambtshalve toepassen dat een beding oneerlijk is op
grond van EUrecht?" → Ja. Zie Ebecek/Trudo en Intermaris/X. 5. "Wat zegt
het nieuwe art. 24 lid 2 Rv (2025)?" → De rechter kan binnen de grenzen
WEEK I
1. Wat is Burgerlijk Procesrecht (BPR)?
BPR is het geheel van regels dat strekt tot:
a) De vaststelling (erkenning of vernietiging) van burgerlijke
rechten Boek 1
b) De afdwinging (executie) van burgerlijke rechten Boek 2
Let op verschil:
- Boek 1: de rechter stelt vast wie gelijk heeft
- Boek 2: de uitspraak wordt daadwerkelijk ten uitvoer gelegd
Voorbeeld: Stel jij wint een rechtszaak en de rechter bepaalt dat je
buurman je €10.000 moet betalen. Boek 1 Rv regelt die vaststelling (het
vonnis). Maar als je buurman weigert te betalen, heeft het vonnis op zich
geen nut. Boek 2 Rv regelt de executie: beslag leggen op auto, zijn
bankrekening, etc.
BPR als ultimum remedium: de gang naar de rechter is een last resort.
Partijen worden geacht eerst zelf te proberen hun conflict op te lossen
(schikken, onderhandelen, mediation). De rechter is bedoeld voor als dat
niet lukt.
Geweldsmonopolie
De overheid heet het geweldsmonopolie. Burgers mogen hun recht NIET
zelf afdwingen met geweld (eigenrichting is verboden). Vandaar dat BPR
zo cruciaal is: het biedt een geordende, geweldloze manier om rechten te
realiseren.
2. Art. 6 EVRM – Het hart van het procesrecht
Art. 6 EVRM bepaalt dat eenieder bij het vaststellen van burgerlijke
rechten en verplichtingen recht heet op:
- Een eerlijke behandeling
- Openbare behandeling
- Behandeling binnen een redelijke termijn
- Door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij wet is
ingesteld
- Een openbare uitspraak
Hetzelfde principe staat ook in: art. 47 lid 2 EU-Handvest en art. 17 lid
1 Grondwet.
Wat respecteert art. 6 EVRM concreet?
De vaststelling en afdwinging moeten:
1. Herleidbaar zijn tot het burgerlijk recht
2. Gebaseerd zijn op feiten die werkelijk hebben plaatsgevonden
3. Tot stand zijn gekomen met hoor en wederhoor
, 4. Recht doen aan rechtszekerheid
5. Voorspelbaar zijn
6. Komen van een onafhankelijke en onpartijdige rechter
7. Het recht op toegang tot de rechter respecteren
8. Begrijpelijk gemotiveerd zijn
9. Openbaar zijn
10. Plaatsvinden binnen een redelijke termijn
11. Executeerbaar zijn (ook binnen een redelijke termijn)
3. Materieelrechtelijke vs. Procesrechtelijke conformiteit
Burgerlijk recht Burgerlijk
procesrecht
Doel Eerlijke uitkomst van Eerlijke uitkomst van
een geschil een procedure
Conformiteit Materieelrechtelijk Procesrechtelijk
Wat betekent dit in de praktijk?
Het kan zijn dat de ‘juiste’ uitkomst naar burgerlijk recht (wat echt is
gebeurd, wat het BW zegt) ANDERS is dan de procesrechtelijk correcte
uitkomst. Procesregels kunnen in de weg zittn.
Voorbeeld: Stel dat uit de producties bij de dagvaarding duidelijk blijkt
dat de eiser eigenlijk wél gelijk heeft, maar dat hij zijn eis juridisch
verkeerd heeft geformuleerd en het bewijs nooit expliciet aan zijn
vordering ten grondslag heeft gelegd. Dan moet de rechter in principe
beslissen op basis van wat partijen hebben aangevoerd (art. 24 Rv). De
uitkomst kan dan procesrechtelijk correct zijn (de rechter heeft zich aan de
grenzen van de rechtsstrijd gehouden), maar materieelrechtelijk onjuist
(de ‘echte waarheid’ is anders beslist).
4. Procesrechtelijke obstakels voor de eerlijke uitkomst
Dit zijn regels die de procesrechtelijke conformiteit kunnen doorbreken ten
koste van de materieelrechtelijke conformiteit:
1. Verplichting te beslissen op basis van vordering en verweer (art. 24
Rv)
2. Eisen van een goede procesorde
3. Hoor en wederhoor
4. De redelijke termijn
5. De bindende eindbeslissing
6. Stelplicht- en bewijslastverdeling
7. Bewijsbeperkingen
8. Gesloten stelsel van rechtsmiddelen
9. Appeltermijnen
10. Verbod meer dan één keer te appelleren
11. Devolutieve werking van het appel
, 12. De tweeconclusieregel (het hoger beroep de gehele zaak —
voor zover bestreden — overdraagt aan het hof, ook de onderdelen
waarover de rechtbank in eerste aanleg niet heeft beslist of die door
de rechtbank zijn verworpen.)
13. Beperkingen van de rechtsstrijd na cassatie en verwijzing
14. Gezag van gewijsde
5. Art. 24 en 25 Rv – de grenzen van de rechtsstrijd
Art. 24 Rv – Partijautonomie/lijdelijkheid
De rechter beslist uitsluitend op basis van hetgeen partijen aan hun
vordering of verweer ten grondslag hebben gelegd. De rechter mag
niet buiten de grenzen van de rechtsstrijd treden.
Lid 2 van dit artikel is erbij gekomen, en is een versoepeling: de rechter
mag nu met partijen praten over aanvulling van de grondslag, maar mag
dit nog steeds niet zelf doen zonder partijen.
Art. 25 Rv – Ambtshalve aanvulling van rechtsgronden
De rechter vult ambtshalve de rechtsgronden aan. Dit is géén
schending van art. 24 Rv, want het gaat om rechtsgronden (juridische
kwalificatie), niet om feiten.
Voorbeeld: partij vordert schadevergoeding op grond van onrechtmatige
daad, maar de feiten zoals aangedragen passen eigenlijk beter bij
wanprestatie (art. 6:74 BW). De rechter mag op grond van art. 25 Rv de
juiste rechtsgrond aanvullen.
Maar let op: dit werkt niet als het gaat om feiten die partijen niet hebben
aangevoerd. De rechter mag de feitelijke grondslag niet aanvullen (art. 24
Rv).
HR 24 APRIL 2020 (GEM. NIJMEGEN/EVERGREEN) – producties en
rechtsstrijd
Vraag: moet de rechter rekening houden met feiten en omstandigheden
die uit producties blijken, maar die partijen niet kenbaar aan hun vordering
of verweer ten grondslag hebben gelegd?
Antwoord HR: Nee. Art. 24 Rv vereist dat feiten kenbaar aan een
vordering of verweer ten grondslag worden gelegd. De rechter hoeft
producties niet ambtshalve te ‘uitpluizen’ op feiten die partijen zelf niet
hebben aangevoerd.
HR 20 DECEMBER 2024 – Ambtshalve aanvulling rechtsgronden;
verrassingsbeslissing
Kern: recentste arrest over de spanning tussen art. 25 Rv (ambtshalve
aanvullen van rechtsgronden) en het verbod op verrassingsbeslissingen.
Regel: de rechter die op grond van art. 25 Rv een rechtsgrond aanvult die
partijen niet hebben aangevoerd, moet partijen de gelegenheid geven om
hierop te reageren als dat een wezenlijk andere beoordeling van de zaak
oplevert. Het gaat erom of de beslissing voor partijen voorzienbaar was.
, HR 21 MAART 2025 – Verboden aanvulling feitelijke grondslag
Kern: Dit arrest gaat over de feitelijke grondslag (niet de rechtsgrond). De
rechter mag de feitelijke grondslag van een vordering niet aanvullen.
Voorbeeld: eiser vordert schadevergoeding op grond van één specifieke
onrechtmatige gedraging. De rechter constateert dat er ook andere
onrechtmatige gedragingen zijn geweest die hij in de stukken heeft
gelezen en betrekt die mee in zijn oordeel zonder dat eiser dit heeft
aangevoerd. Dat is verboden.
8. Kernonderdelen voor het tentamen
Vraag Antwoord
Mag rechter feitelijke grondslag Nee (art. 24 Rv)
aanvullen?
Mag rechter rechtsgronden Ja, verplicht (art. 25 Rv)
aanvullen
Moet rechter EU- Ja (Ebecek/Trudo;Intermaris)
beschermingsrecht ambtshalve
toepassen?
Mag rechter producties uitpluizen Nee (Gem. Nijmegen/Evergreen)
op niet-aangevoerde feiten?
Mag rechter bij openbare orde- Nee, eerst hoor en wederhoor (HR
bepalingen verrassen? 2022)
Geeft art. 13 EVRM recht op Nee (EHRM)
materieel een correcte uitkomst
Geeft art. 47 EU-Handvest recht op Ja (HvJEU)
materieel correcte uitkomst? overheidsaansprakelijkheid
9. Mogelijke tentamenvragen
1. "Wat verstaat u onder materieelrechtelijke en procesrechtelijke
conformiteit, en wat is het verschil?" → Zie §3 hierboven.
2. "Uw cliënt heeft zijn eis niet goed geformuleerd, maar uit de producties
blijkt dat hij gelijk heeft. Wat doet de rechter?" → Art. 24 Rv: rechter mag
niet buiten de rechtsstrijd treden; rechter kan wel rechtsgrond aanvullen
(art. 25 Rv), maar niet zelf feiten bijsleuren. Zie Gem. Nijmegen/Evergreen.
3. "Wanneer is sprake van een verrassingsbeslissing?" → Als partijen
redelijkerwijs geen rekening hoefden te houden met de beslissing, en/of
geen gelegenheid hebben gehad zich erover uit te laten.
4. "Moet de rechter ambtshalve toepassen dat een beding oneerlijk is op
grond van EUrecht?" → Ja. Zie Ebecek/Trudo en Intermaris/X. 5. "Wat zegt
het nieuwe art. 24 lid 2 Rv (2025)?" → De rechter kan binnen de grenzen
