Samenvatting Juridische en Gedragswetenschappelijke Aspecten van de politie | KU Leuven | 2025/26 | Professor Tersago, Vandaele en gastcolleges GESLAAGD

POLITIE
Inhoud
Inleiding: de politiefunctie, het politiebestel en het politierecht.........................................7
Politiefunctie (wat doet de politie?).................................................................................7
Politiebestel..................................................................................................................... 9
Politierecht.................................................................................................................... 10
Hoofdstuk 1. De periode voor de belgische onafhankelijkheid..........................................11
1.1. De Franse oorsprong van de “Belgische” politie.....................................................11
1.2. Het verenigd koninkrijk der nederlanden................................................................11
Hoofdstuk 2: de ontwikkelingen vanaf de Belgische onafhankelijkheid tot aan de tweede
wereldoorlog..................................................................................................................... 13
2.1. De uitbouw van de rijkswacht.................................................................................13
2.2. Het (dis)functioneren van de gemeentepolitie en de landelijke politie...................13
2.3. 1919: de oprichting van de gerechtelijke politie bij de parketten...........................13
2.4. De ontwikkelingen in de periode 1919-1940...........................................................14
Hoofdstuk 3. het politiebestel tijdens de duitse bezetting................................................15
3.1. De militiärverwaltung............................................................................................. 15
3.2. De demilitarisering en reorganisatie van de rijkswacht..........................................15
3.3. De centraal beheerde gemeentepolitie...................................................................15
3.4. De niet doorgevoerde hervorming van de gerechtelijke politie..............................16
Hoofdstuk 4. het politiebestel in de periode 1944-1980...................................................17
4.1. Het herstel van het vooroorlogse politiebestel.......................................................17
4.2. De stelselmatige uitbouw en versterking van de rijkswacht...................................17
4.3. Het status quo inzake de gemeentepolitie..............................................................18
4.4. Punctuele ingrepen in de organisatie van de gerechtelijke politie..........................18
4.5. De zaak-François (1975)......................................................................................... 19
Hoofdstuk 5. het politiebestel in de periode 1980-1995...................................................20
5.1. Groeiende onrust over het Belgische politiebestel: het Heizeldrama, de C.C.C. en de
Bende van Nijvel............................................................................................................ 20
5.2. Het rapport van de parlementaire onderzoekscommissie Bende van Nijvel (1990) 21
5.2.1. De vaststellingen.............................................................................................. 21
5.2.2. De aanbevelingen............................................................................................. 24
5.3. Het pinksterplan van de regering Martens VIII (1990)............................................26
5.3.1. De uitgangspunten........................................................................................... 26
5.3.2. De doelen......................................................................................................... 26
5.3.3. De maatregelen................................................................................................ 26
5.4. De verhouding tussen de rijkswacht en de gemeentepolitie...................................27

1

, 5.5. Verhouding tussen de rijkswacht en de gerechtelijke politie..................................28
Hoofdstuk 6. naar een reorganisatie van het politiebestel................................................29
6.1. Het regeerakkoord van de regering Dehaene II......................................................29
6.2. Het rapport van de parlementaire onderzoekscommissie Dutroux (1997)..............29
6.3. De reactie van de regering Dehaene II...................................................................30
6.4. Het Octopus-akkoord (1998)...................................................................................31
Hoofdstuk 7. de lokale politie............................................................................................ 33
7.1. het lokale niveau in de politieorganisatie: juridische situering................................33
7.2. De opdrachten van de lokale politie.......................................................................35
1) Basispolitiezorg...................................................................................................... 35
2) Opdrachten van federale aard................................................................................36
3) Bevelen, onderrichtingen, richtlijnen en vorderingen.............................................37
7.3. De interne organisatie van de lokale politie............................................................39
7.3.1. De organisatie van de lokale korpsen...............................................................39
7.3.2. Korpschef.......................................................................................................... 39
7.3.3. Raad van burgemeesters..................................................................................39
7.3.4. De vaste commissie van de lokale politie.........................................................40
7.4. Externe organisatie van de lokale politie................................................................40
7.4.1. Het beheer van de lokale politie......................................................................40
7.4.2. Het gezag over de lokale politie......................................................................41
7.4.3. Zonale veiligheidsraad.....................................................................................41
7.4.4. Zonaal veiligheidsplan.....................................................................................41
7.4.5. Administratief toezicht......................................................................................42
Hoofdstuk 8. De federale politie........................................................................................ 43
8.1. De politiehervorming.............................................................................................. 43
8.1.1. WPA.................................................................................................................. 43
8.1.2. WGP (Octopuswet)............................................................................................ 43
8.2. Geïntegreerde politie.............................................................................................. 43
8.2.1. Taakverdeling (Art. 3 wgp)...............................................................................44
8.3. Federale politie....................................................................................................... 45
8.3.1. Commissaris generaal (cg)...............................................................................45
8.3.2. algemene directie gerechtelijke politie (dgj).....................................................46
8.3.3. algemene directie bestuurlijke politie (dga).....................................................46
8.3.4. De Arrondissementen (12 gerechtelijke)..........................................................47
8.3.5. Gedeconcentreerde gerechtelijke directies (FGP).............................................47
8.3.6. Taakverdeling onderzoeken..............................................................................47
8.3.7. Coördinatie- en steundirecties (CSD)................................................................48
8.4. Thema’s.................................................................................................................. 48


2

, 8.4.1. Beleidsorganen en overlegstructuren...............................................................49
8.4.2. Directie beveiliging (dab).................................................................................49
8.4.3. Opdrachten van federale aard..........................................................................50
8.4.4. Budget.............................................................................................................. 50
8.4.5. Defensie........................................................................................................... 50
8.4.6. Controleorganen (skip).....................................................................................51
8.4.7. Personeel van de geïntegreerde politie............................................................51
Hoofdstuk 9. Een introductie in politiemodellen................................................................51
9.1. Gemeenschapsgerichte politiezorg in België..........................................................51
9.1.1. 5 pijlers (in omzendbrief)..................................................................................51
9.2. Politiemodellen: inleiding........................................................................................52
9.3. De 2 oorspronkelijke modellen...............................................................................53
9.3.1. Crime fighting ~ Het professionele misdaadbestrijdingsmodel.........................53
9.3.2. Community policing.......................................................................................... 54
Verdere evolutie......................................................................................................... 55
De 2 oorspronkelijke modellen vergelijken.................................................................56
9.4. Probleemgerichte modellen....................................................................................58
9.4.1. Problem-oriented policing.................................................................................58
9.4.2. Verdere ontwikkeling........................................................................................61
9.5. Bevolkingsgerichte modellen..................................................................................62
9.5.1. Reassurance policing........................................................................................62
9.5.2. Restorative policing.......................................................................................... 62
9.5.3. Defund the police............................................................................................. 63
9.6. Besluit..................................................................................................................... 63
Hoofdstuk 10. Opdrachten van bestuurlijke politie vs. opdrachten van gerechtelijke politie
......................................................................................................................................... 64
10.1. De politiefunctie en de opdrachten van politie.....................................................64
10.2. Opdrachten van bestuurlijke politie......................................................................65
10.2.1. Algemene bestuurlijke politie.........................................................................65
Toezicht naleving wetgeving......................................................................................69
Voorkomen van misdrijven......................................................................................... 69
Bijstand en toezicht personen....................................................................................70
10.2.2. Opdrachten van bijzondere bestuurlijke politie...............................................70
10.2.3. Voorrangsregels............................................................................................. 71
Gerechtelijke opdrachten............................................................................................... 72
Bijstandsopdrachten politie........................................................................................... 80
Sterke arm (44 WPA).................................................................................................. 80
Slachtofferbejegening (46 WPA).................................................................................80


3

, Wisselwerking gerechtelijke en bestuurlijke politie........................................................81
Bestuurlijke aanpak van ondermijnende criminaliteit....................................................82
DIOB- wet................................................................................................................... 83
Politiediensten: Wie? Waar? Wanneer?..........................................................................86
De politiefunctie– wie is wie?......................................................................................86
Verschillende hoedanigheden binnen de politiediensten............................................86
Operationeel kader politiediensten.............................................................................86
CALOG-kader politiediensten......................................................................................88
Temporeel en geografisch kader................................................................................88
Hoofdstuk 11. Bevoegdheden van politie in het kader van de opdrachten van bestuurlijke
en gerechtelijke politie..................................................................................................... 89
Art. 1 WPA – raamwerk politionele opdrachten..............................................................89
Grondrechtenbescherming als centraal fundament politiebevoegdheden.....................89
Focus op eerbieding mensenrechten..........................................................................89
(dodelijk) politiegeweld door de ofen van het Ehrm.......................................................95
Het excited delirium syndrome vanuit psychologisch perspectief.................................96
Het excited delirium syndrome vanuit juridisch perspectief..........................................97
De achtergrond en het toepassingsgebied van COL 06/2023.....................................97
De doelstellingen van COL 06/2023............................................................................97
De eerste tussenkomst bij en identificatie van het EDS..............................................97
Legaliteits- en doelbindingsbeginsel..............................................................................97
Legaliteitsbeginsel...................................................................................................... 97
Doelbindingsbeginsel................................................................................................. 99
Geweldgebruik als middel politionele bevoegdheden..................................................100
Geweldgebruik als noodzakelijk middel politionele bevoegdheden..........................100
Geweldgebruik 37 WPA............................................................................................ 100
Politioneel vuurwapengebruik......................................................................................101
Vuurwapengebruik 38 WPA......................................................................................101
Voorbereiding en opvolging politoneel geweldgebruik................................................103
Gebruik boeien door politie (37bis en 37ter WPA).......................................................104
Boeien minderjarigen door politie 37ter WPA...........................................................104
Hoofdstuk 12. het betreden en doorzoeken van plaatsen...............................................105
Betreden van plaatsten............................................................................................... 105
Cass. 25 november 2025, P.25.0713.N.....................................................................106
Betredingsrecht, Geen zoekingsrecht.......................................................................106
Voor publiek toegankelijke plaatsen.........................................................................106
Woning (art. 15 GW)................................................................................................. 107
Cass. 25 november, P. 25.0713.N.............................................................................107


4

, Verlaten onroerend goed.......................................................................................... 108
Quid online voor publiek toegankelijke plaatsen?.....................................................108
Doorzoeken van plaatsen............................................................................................ 108
Huiszoeking.............................................................................................................. 109
Huiszoekingswet 1969.............................................................................................. 110
Hoofdstuk 13. Het doorzoeken van voertuigen...............................................................110
Voertuigen op de openbare weg of voor publiek toegankelijke plaatsen..................111
Hoofdstuk 14. De bestuurlijke inbeslagneming...............................................................114
Hoofdstuk 15. de identiteitscontrole...............................................................................116
Reactieve identiteitscontrole.......................................................................................116
Proactieve identiteitscontrole......................................................................................117
Stelselmatige identiteitscontrole.................................................................................117
Uitvoering identiteitscontrole......................................................................................118
Hoofdstuk 16. de fouillering............................................................................................ 119
Veiligheidsfouille (28 §1 WPA)......................................................................................120
Gerechtelijke fouille (28 §2 WPA).................................................................................121
Insluitingsfouille (28 §3 WPA).......................................................................................121
Fouille internationaal vervoer (28 §4 WPA)..................................................................121
Naaktfouille (28 §5 WPA)............................................................................................. 121
Hoofdstuk 17. de bestuurlijke en gerechtelijke arrestatie...............................................122
De bestuurlijke arrestatie........................................................................................... 122
Het begrip en de ratio legis......................................................................................122
Toepassingsvoorwaarden......................................................................................... 122
De procedure............................................................................................................ 123
De gerechtelijke politie................................................................................................ 124
Het begrip en de ratio legis......................................................................................124
De toepassingsvoorwaarden.....................................................................................124
De procedure............................................................................................................ 125
Hoofdstuk 18. het verhoor.............................................................................................. 127
Het begrip en de raio legis........................................................................................... 127
De toepassingsvoorwaarden........................................................................................ 127
De procedure............................................................................................................... 128
1. De informatieplicht............................................................................................... 128
2. Het vertrouwelijk voorafgaand overleg met een advocaat...................................129
3. Het verloop van het verhoor.................................................................................130
4. De schriftelijke verklaring van de rechten............................................................131
5. De wijziging van hoedanigheid.............................................................................131
6. Het proces-verbaal van het verhoor.....................................................................132


5

, 7. De sancties........................................................................................................... 132
Hoofdstuk 19. Het politioneel informatiebeheer een gegevensbeschermingsrechtelijke
analyse........................................................................................................................... 134
Inleiding....................................................................................................................... 134
INTRO: DE GEÏNTEGREERDE POLITIE........................................................................134
De opdrachten van politie........................................................................................134
Informatieverwerking bij politionele opdrachten......................................................135
Verder informatiebeheer door politie........................................................................136
Gegevensbeschermingsrechtelijke principes van het belgische politioneel
informatiebeheer......................................................................................................... 136
Algemene beginselen van gegevensbescherming....................................................136
Beginselen van gegevensbescherming.....................................................................137
Politionele gegevensbanken........................................................................................138
Categorieën van politionele gegevensbanken (art. 44/2 WPA).................................138
Types van politionele gegevensbanken (art. 44/2 WPA) Koppelen van databanken
(art. 44/4, §4 WPA).................................................................................................... 140
Het delen van politionele informatie............................................................................140
Politionele informatiedeling......................................................................................140
Hoofdstuk 20. Het toezicht op de lokale en de federale overheid...................................141
1. Inleiding................................................................................................................... 142
2. Geschiedenis van het toezicht op de politie en de parlementaire
onderzoekscomissies................................................................................................... 142
2.1. Het ontstaan van toezicht op de politie in belgië..............................................142
2.2. comité p............................................................................................................ 143
2.3. Toezicht op de rijkswacht..................................................................................143
2.4. Toezicht op de gemeentepolitie.........................................................................143
2.5. Toezicht op de gerechtelijkepolitie....................................................................144
3. Toezicht op de politie vandaag................................................................................144
3.1. comité p en aig.................................................................................................. 144
3.2. Diensten Intern toezicht....................................................................................147
3.3. Klokkenluidersregeling......................................................................................148
4. analyses van het functioneren van toezicht na de hervorming................................148
5. Evolutie klachtenbehandeling..................................................................................149
5.1. Klachtendossiers bij het comité p......................................................................150
5.2. Klachtendossiers bij de aig................................................................................151
6. 5 principes voor het effectief onderzoeken van klachten tegen de politie...............151
7. Tot slot..................................................................................................................... 152
Hoofdstuk 21. de aansprakelijkheid van de politieambtenaar.........................................154
1. De strafrechtelijke aansprakelijkheid.......................................................................154


6

, 2. De burgerrechtelijke aansprakelijkheid....................................................................154
3. De tuchtrechtelijke aansprakelijkheid......................................................................156
Vragen............................................................................................................................ 158




INLEIDING: DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET
POLITIERECHT

POLITIEFUNCTIE (WAT DOET DE POLITIE?)

 Voor alle landen met een democratische rechtsstaat
 Juridisch staatsrechtelijk: een institutionele functie
o Gericht op de bescherming van de maatschappelijke orde

7

,  Hier kan je het toepassen op alle landen
 Geldt ook voor een dictatuur
o De uitoefening van de fundamentele rechten mogelijk maken
 Dit geldt voor democratische landen
o Voorkomen dat de maatschappelijke orde wordt verstoord
 Als voorkomen niet lukt?  snel optreden voor herstel van de orde
 Institutionele functie = verwijst naar instellingen (politie instellingen &
politieoverheden)
o Politie instellingen: politiediensten & -korpsen (federale & lokale)
o Politieoverheden: politie werkt onder gezag van een bevoegde overheid
 Voorbeeld protest
o Dictatuur: geen vrijheid van meningsuiting en in een kamp zetten
o Democratie: recht om te betogen en recht meningsuiting, politie zorgt dat
je het recht kan uitoefen op een vreedzame manier met de nodige
maatregelen
 Basiswetten: WPA (wet op het politieambt) & WGP (Wet tot organisatie van de
geïntegreerde politiedienst gestructureerd op 2 niveaus)
o WPA: art. 1, 2de lid (kruisverwijzing naar art 123 WGP en vice versa)
 Vooral over bevoegdheden
o WGP: art 123  soortgelijk met art 1 WPA maar wordt aan toegevoegd dat
de politie ook de mensenrechten in acht moet nemen
 Vb. Iemand die overlijdt in een politiecel
 Betekent niet dat persoon door politie is gedood, je kan ook
hartaanval hebben in de aula
 Maar in een cel ben je van je vrijheid beroofd en moet het
onafhankelijk onderzocht worden
o Vb. Bestelwagen wat gebruikt werd voor
mensensmokkeling reedt weg van politie en politie
schiet. De kogel raakt een meisje.
 Zaak kwam voor de rechtbank  onafhankelijk
onderzoek

 RORON:
o R: raadgevende functie
 Mechanisme die slachtofferschap proberen te voorkomen
 Vb. Politie die mededeling doet dat er valse mails over de
belastingdienst worden gestuurd
o O: ontraden
 Richten op potentiële daders
 Aanwezig zijn om inbreuken te voorkomen
 Vb. Door blauw op straat, camera toezicht
o R: regulerend
 Er is al een probleem, een onveilige situatie
 Nodige maatregelen nemen om probleem onder controle te nemen
 Vb. Patrouilleren, identiteitscontroles, fouilleren, techno preventie
o O: onderzoekend
 Er zijn strafbare feiten
 Politie onderzoekt onder leiding van OM of OR
o N: nazorg




8

,  Vb. SLO van woninginbraak, politie brengt u in contact met
gespecialiseerde slachtofferzorg. Ook kunnen ze erna kijken hoe
beveiligd uw woning is en wat beter kan.
 De politie functie is belangrijk door de geweldsmonopolie
o Politie is in vredige tijd het enige orgaan dat op een rechtmatige wijze
geweld mag gebruiken
 Vereist toezicht en politieoverheden
 3 opdrachten van:
o 1) Bestuurlijke politie
 Handhaven van de openbare orde
 Bestuurlijke overheden: burgemeester, provincie gouverneur,
minister binnenlandse zaken
o 2) Gerechtelijke politie
 Misdrijven
 Art. 15 WPA
 Verwijst naar onderzoeken van de RoRon
 Magistratuur: OM & OR
 Vb. Je gaat naar een concert en politie is aanwezig. Bij fouillering vindt
je een mes + drugs en ga je mee naar de cel  het is een bestuurlijke
controle die uitmondt in een gerechtelijk optreden
 Vb. BOB controle: iedereen test negatief = puur bestuurlijk MAAR als
iemand positief test dan is er een bestuurlijke operatie die leidt tot een
misdrijf
o 3) Sterke arm verlenen
 Je hebt geweldsmonopolie
 Deze verlenen aan andere diensten en personen die geen
geweld mogen gebruiken
 Vb. Man krijgt slagen van zijn vrouw, en moeilijke
procedure voor de rechter en er komt een uitspraak over
echtscheiding. Kinderen worden toegewezen aan de man,
de man gaat naar de gerechtsdeurwaarder en hij zal
samen met de politie naar de vrouw gaan.
 Geen specifieke bevoegdheden aan gekoppeld die anders zijn
dan die van bestuurlijk of gerechtelijk




POLITIEBESTEL

 Politieapparaat = reguliere politiediensten
o Klassieke politiediensten
 Ook bijzondere politiediensten die maar bevoegd zijn voor een
bepaald domein
 Voor 1998: 3 bijzondere politiediensten  te maken met
verkeer
o Spoorweg politie
o Luchtvaart politie
o Zeevaart politie
 Nu geen bijzondere politiediensten meer
o De taken worden uitgevoerd maar toegewezen aan
federale politie



9

,  Wel inspectiediensten = gespecialiseerde diensten die zijn
ontstaan na WO II
o Vb. milieu-inspectie, belastinginspectie…
o Krijgen een soort politionele bevoegdheid
o Tot 1998: 3 categorieën: rijkswacht, gemeentepolitie & gerechtelijke politie
bij parket
o Nu: 2 categorieën: federale & lokale politie
 Politieoverheden: art. 3 lid 2 WPA
o Juridische maatregelen worden niet genomen door de politie zelf maar door
de bevoegde politie overheid
 Vb. een café waar altijd chaos is. De politie kan het niet sluiten want
dat is een juridische politiemaatregel. De burgemeester kan het wel.
 Vb. Verbieden van een betoging
 Politieambtenaar: art. 3 lid 3 WPA
o Politiemaatregelen nemen of uitvoeren
 Verhouding politie & politie overheid = zeggenschap  gezag + beleid & beheer
o Zeggenschap:
 Gezag & beleid: welke opdrachten ga je uitvoeren en wanneer?
 Beheer: geld, hoe stel ik een korps instaat om zijn opdrachten uit
te voeren
 Geld, manschap, combi’s, cellen, bewapening,
infrastructuur…
 Fundamenteel!



POLITIERECHT

 WPA 1992 (bevoegdheden + opdrachten) & WGP 1998 (Organisatie + beheer)




DEEL I DE HISTORISCHE ACHTERGRONDEN VAN HET HUIDIGE BELGISCHE
POLITIEBESTEL



10