IMMUNOLOGIE
INLEIDING ........................................................................................................................................................... 5
HOOFDSTUK 1: INLEIDING TOT HET IMMUUNSYSTEEM .......................................................................................... 5
TERMINOLOGIE ............................................................................................................................................................ 5
BELANG VAN HET IMMUUNSYSTEEM ................................................................................................................................... 5
Intermezzo: het aantal micro-organismen op en in een individu aanwezig, zou ongeveer 1:1 zijn met het aantal
lichaamscellen. .................................................................................................................................................... 6
Verdiensten van de immunologie: vaccinaties ........................................................................................................ 8
AANGEBOREN EN ADAPTIEVE (VERWORVEN) IMMUNITEIT ......................................................................................................... 8
ADAPTIEVE IMMUNITEIT: TYPES ......................................................................................................................................... 9
ADAPTIEVE IMMUUNRESPONS; EIGENSCHAPPEN EN FASEN .................................................................................................... 10
Klonale selectie .................................................................................................................................................. 11
CELLEN VAN HET IMMUUNSYSTEEM ................................................................................................................................. 12
Inleiding ............................................................................................................................................................. 12
Verloop van hematopoëse ................................................................................................................................... 12
Overzicht witte bloedcellen (WBC) ....................................................................................................................... 13
Normale bloedcelaantallen ................................................................................................................................. 17
Functionele indeling van cellen ............................................................................................................................ 18
ORGANEN EN WEEFSELS VAN HET IMMUUNSYSTEEM ............................................................................................................. 18
Morfologie van lymfeknopen ................................................................................................................................ 19
Milt..................................................................................................................................................................... 20
Cutane immuunsysteem ..................................................................................................................................... 20
MALT: mucosa-associated lymfoid tissue ............................................................................................................. 21
Lymfocytenrecirculatie ........................................................................................................................................ 21
VERWEVENHEID MET CENTRAAL ZENUWSTELSEL.................................................................................................................. 22
HOOFDSTUK 2: AANGEBOREN IMMUNITEIT EN ONTSTEKING ............................................................................... 22
KENMERKEN VAN HET AANGEBOREN IMMUUNSYSTEEM.......................................................................................................... 22
HERKENNING DOOR HET AANGEBOREN IMMUUNSYSTEEM EN EIGENSCHAPPEN VAN AANGEBOREN VS ADAPTIEVE IMMUNITEIT .................. 22
Cel geassocieerde receptoren ............................................................................................................................. 23
COMPONENTEN VAN DE AANGEBOREN AFWEER .................................................................................................................. 26
Barrières ............................................................................................................................................................ 26
Cellen van het aangeboren immuunsysteem (circulerende en in weefsels)............................................................. 28
Oplosbare componenten .................................................................................................................................... 36
FUNCTIES VAN DE AANGEBOREN IMMUUNRESPONS ............................................................................................................. 41
Acute inflammatoire respons ............................................................................................................................... 42
ONTSNAPPEN VAN MICRO-ORGANISMEN AAN AANGEBOREN RESPONS ...................................................................................... 43
ONTSTEKING = INFLAMMATIE ......................................................................................................................................... 44
Definitie en kenmerken........................................................................................................................................ 44
Initiatie en verloop - overzicht .............................................................................................................................. 44
Ontsteking : klinische kenmerken ........................................................................................................................ 44
Chemische mediatoren ....................................................................................................................................... 45
De acute fase respons ......................................................................................................................................... 47
SIRS, SEPSIS EN SEPTISCHE SHOCK ................................................................................................................................ 49
HOOFDSTUK 3: OPNAME VAN ANTIGENEN EN PRESENTATIE AAN LYMFOCYTEN ................................................... 51
ANTIGEENHERKENNING DOOR T-LYMFOCYTEN ................................................................................................................... 51
OPNAME VAN EIWITANTIGENEN DOOR ANTIGEEN-PRESENTERENDE CELLEN (APCS) ..................................................................... 51
Dendritische cellen ............................................................................................................................................. 51
opname en presentatie van eiwitantigenen door Professionele APCs ..................................................................... 52
, Pagina 2 van 138
STRUCTUREN EN FUNCTIE VAN MHC-MOLECULEN .............................................................................................................. 54
Inleiding ............................................................................................................................................................. 54
Genetische organisatie: elk zoogdier heeft klasse I, II en III regio’s ......................................................................... 54
Structuur van MHC-klasse I en MHC-klasse II moleculen ...................................................................................... 55
Eigenschappen van MHC-moleculen en genen ..................................................................................................... 56
Binding van peptiden aan MHC-moleculen ........................................................................................................... 56
VERWERKING (PROCESSING) VAN EIWITANTIGENEN ............................................................................................................. 57
ANTIGENEN HERKEND DOOR B-CELLEN EN ANDERE LYMFOCYTEN ............................................................................................ 61
HOOFDSTUK 4; ANTIGEENHERKENNING IN HET ADAPTIEVE IMMUUNSYSTEEM .................................................... 62
ANTIGEENRECEPTOREN OP LYMFOCYTEN .......................................................................................................................... 62
B-cel receptoren/ antilichamen (BCR/AI/Ig) op B-cellen ........................................................................................ 63
T-cel receptoren (TCR) op T-cellen ....................................................................................................................... 68
Eigenschappen van antigeenherkenning door Ig en TCR ........................................................................................ 69
ONTWIKKELING VAN B EN T-LYMFOCYTEN ......................................................................................................................... 69
Rijping van lymfocyten ......................................................................................................................................... 69
Productie van diverse AgR (antigeen receptoren) .................................................................................................. 70
Rijping en selectie van B-cellen ............................................................................................................................ 72
Rijping en selectie van T-cellen ............................................................................................................................ 73
HOOFDSTUK 5: CELGEMEDIEERDE IMMUUNRESPONSEN: ACTIVATIE VAN T-CELLEN ............................................ 75
FASEN IN EEN T CEL ANTWOORD ..................................................................................................................................... 75
ANTIGEENHERKENNING EN CO STIMULATIE ........................................................................................................................ 76
Ligand-receptor paren betrokken in T-cel activatie ................................................................................................ 76
Rol van adhesiemoleculen in T-cel activatie – regulatie integrine-aviditeit ............................................................... 77
Rol van co-stimulatie in T-cel activatie.................................................................................................................. 77
Activatie van CD8+T-cellen .................................................................................................................................. 80
BIOCHEMISCHE PATHWAYS VAN T CEL ACTIVATIE................................................................................................................. 80
FUNCTIONELE T CEL ANTWOORDEN OP AG EN CO STIMULATIE ................................................................................................ 81
Secretie van cytokinen en expressie van cytokine receptoren ................................................................................ 81
Clonale expansie ................................................................................................................................................ 81
Differentiatie van naïeve T-cellen tot effector cell .................................................................................................. 82
Ontwikkeling van geheugen T-cellen..................................................................................................................... 82
MIGRATIE VAN T LYMFOCYTEN IN CEL GEMEDIEERDE REACTIES ................................................................................................ 83
AFNAME VAN DE IMMUUNRESPONS.................................................................................................................................. 83
POLYKLONALE T CEL ACTIVATOREN ................................................................................................................................. 83
HOOFDSTUK 6: EFFECTORMECHANISMEN VAN T-CEL GEMEDIEERDE IMMUNITEIT ............................................... 85
TYPES CELGEMEDIEERDE IMMUNITEIT ............................................................................................................................... 85
ONTWIKKELING EN FUNCTIE VAN CD4+ EFFECTOR T-LYMFOCYTEN .......................................................................................... 86
DIFFERENTIATIE EN FUNCTIES VAN CD8+ CYTOTOXISCHE T-CELLEN ........................................................................................ 89
RESISTENTIE VAN PATHOGENE MICRO-ORGANISMEN TOV CEL GEMEDIEERDE IMMUNITEIT ............................................................... 91
TBC: ILLUSTRATIE BELANG CELLULAIRE IMMUNITEIT ............................................................................................................. 93
HOOFDSTUK 7: HUMORALE IMMUUNRESPONSEN; ACTIVATIE VAN B-CELLEN ...................................................... 96
FASEN EN TYPES HUMORALE IMMUUNANTWOORDEN ............................................................................................................ 96
STIMULATIE VAN B CELLEN DOOR ANTIGEEN....................................................................................................................... 98
Antigeen geïnduceerde signaaltransductie in B-cellen .......................................................................................... 98
Belang van het aangeboren immuunsysteem in B-cel activatie .............................................................................. 98
Functionele consequenties van antigeen gemedieerde B-cel activatie ................................................................... 98
FUNCTIES VAN TH LYMFOCYTEN IN DE HUMORALE IMMUUNRESPONSEN .................................................................................... 99
Activatie en migratie van helper T cellen en B cellen .............................................................................................. 99
, Pagina 3 van 138
Presentatie van antigenen door B lymfocyten aan TH cellen en Mechanismen van helper T cel gemedieerde activatie
van B lymfocyten............................................................................................................................................... 100
Extrafolliculaire en kiemcentra reacties .............................................................................................................. 101
Ig zware keten klasse (= isotype) switch .............................................................................................................. 102
Affiniteitsmaturatie in antilichaamresponsen ..................................................................................................... 103
ANTILICHAAM RESPONSEN TEGEN T CEL ONAFHANKELIJKE ANTIGENEN .................................................................................... 104
REGULATIE VAN DE HUMORALE RESPONS: ANTILICHAAM FEEDBACK ........................................................................................ 104
HOOFDSTUK 8: EFFECTORMECHANISMEN VAN HUMORALER IMMUNITEIT ......................................................... 105
EIGENSCHAPPEN VAN ANTILICHAMEN IE HUN EFFECTORFUNCTIES BEPALEN ............................................................................. 105
NEUTRALISATIE VAN MICRO-ORGANISMEN EN MICROBIËLE TOXINEN ....................................................................................... 106
ANTILICHAAM GEMEDIEERDE OPSONISATIE EN FAGOCYTOSE VAN MICROBES ............................................................................. 106
ANTILICHAAM-AFHANKELIJKE CELLULAIRE CYTOTOXICITEIT ................................................................................................... 107
IGE EN EOSINOFIEL/MESTCEL GEMEDIEERDE REACTIES ....................................................................................................... 107
HET COMPLEMENTSYSTEEM ......................................................................................................................................... 108
Vroege stappen in de 3 pathways van complementactivatie ................................................................................ 108
Late stappen van complementactivatie .............................................................................................................. 109
Functies van het complement............................................................................................................................ 110
Receptoren voor fragmenten van C3 .................................................................................................................. 110
Regulatie van het complementsysteem .............................................................................................................. 111
FUNCTIES VAN ANTILICHAMEN OP SPECIFIEKE ANATOMISCHE PLAATSEN .................................................................................. 111
ONTSNAPPING VAN MICROBEN AAN HUMORALE IMMUUNANTWOORDEN .................................................................................. 114
VACCINATIES, TYPE VACCINS ....................................................................................................................................... 114
HOOFDSTUK 9: IMMUNOLOGISCHE TOLERANTIE EN AUTO-IMMUNITEIT ............................................................. 115
IMMUNOLOGISCHE TOLERANTIE: PRINCIPES EN BELANG ...................................................................................................... 115
CENTRALE T CEL TOLERANTIE ....................................................................................................................................... 115
PERIFERE T CEL TOLERANTIE ........................................................................................................................................ 115
B CEL TOLERANTIE .................................................................................................................................................... 117
Centrale tolerantie in onrijpe B-cellen ................................................................................................................ 117
TOLERANTIE TOV COMMENSALE MICROBEN EN FOETALE ANTIGENEN ....................................................................................... 117
AUTO IMMUNITEIT ..................................................................................................................................................... 117
Pathogenese .................................................................................................................................................... 118
Genetische factoren:......................................................................................................................................... 118
INTEGRATIE HOOFDSTUKKEN 1-9 ..................................................................................................................... 120
HOOFDSTUK 10: IMMUUNANTWOORDEN TEGEN TUMOREN EN TRANSPLANTEN ................................................ 120
IMMUUNANTWOORDEN TEGEN TUMOREN ........................................................................................................................ 120
Inleiding: overzicht behandeling tumoren ........................................................................................................... 120
Tumor-specifieke antigenen .............................................................................................................................. 121
Immunologische antwoorden tegen tumoren ...................................................................................................... 122
Kanker immunotherapie .................................................................................................................................... 124
IMMUUNANTWOORDEN TEGEN TRANSPLANTEN ................................................................................................................. 125
Inleiding: transplantaties; een klinisch overzicht ................................................................................................. 125
Transplantatieantigenen .................................................................................................................................... 126
Inductie van immuunresponsen tegen transplanten ............................................................................................ 127
Immuunmechanismes van transplantafstoting ................................................................................................... 128
Preventie en behandeling van transplantafstoting ............................................................................................... 128
Transplantatie van bloedcellen en hematopoëtische stamcellen ......................................................................... 129
HOOFDSTUK 11: PATHOLOGIËN VEROORZAAKT DOOR IMMUUNANTWOORDEN (ZIE IMMUNOPATHOLOGIE) ....... 130
TYPES OVERGEVOELIGHEIDSREACTIES ............................................................................................................................ 130
ONMIDDELLIJKE OVERGEVOELIGHEID ............................................................................................................................. 131
, Pagina 4 van 138
Inleiding ........................................................................................................................................................... 131
Activatie van Thf cellen en productie van IgE ....................................................................................................... 131
Kliniche syndromen en therapie ......................................................................................................................... 132
ZIEKTEN VEROORZAAKT DOOR ANTILICHAMEN SPECIFIEK VOOR CEL EN WEEFSELANTIGENEN ......................................................... 133
ZIEKTEN VEROORZAAKT DOOR T-LYMFOCYTEN (TYPE IV OVERGEVOELIGHEID) ........................................................................... 133
OVERGEVOELIGHEIDSREACTIES TEGENOVER GENEESMIDDELEN ............................................................................................ 133
NEUROIMMUNOLOGIE: INTERACTIES TUSSEN HET IMMUUN EN HET ZENUWSTELSEL ..................................................................... 133
HOOFDSTUK 12: CONGENITALE EN VERWORVEN IMMUUNDEFICIËNTIES .......................................................... 134
KENMERKEN VAN IMMUUNDEFICIËNTIES ......................................................................................................................... 134
CONGENITALE (PRIMAIRE) IMMUUNDEFICIËNTIES .............................................................................................................. 134
VERWORVEN (SECUNDAIRE) IMMUUNDEFICIËNTIES............................................................................................................ 135
HET ACQUIREDE IMMUNODEFICIENCY SYNDROME (AIDS) ................................................................................................... 135