Hoofdstuk 8: rationalisme, empirisme en de wetenschappelijke revolutie
Situering
Dit hoofdstuk gaat over een tijdspanne van meer dan 200 jaar, vanaf het moment dat
Descartes de scholastieke traditie en het te grote belang van overgeleverde kennis in vraag
stelt en op zoek gaat naar een nieuw fundament voor zekerheid, tot en met Kant, die de
basis legt van de moderne filosofie en het credo van de verlichting verwoordt: ’Durf te
denken!’
De eenheid tussen waarheid, goedheid en schoonheid valt uit elkaar. De klemtoon binnen de
filosofie komt meer te liggen op kennisleer en de vraag naar waarheid dan op zijnsleer en
metafysica. Dit nieuwe mens- en wereldbeeld kwam er niet zomaar, maar begon te
ontspruiten in de 15e en 16e eeuw. Denk hierbij aan het humanisme-ideaal in de renaissance,
de reformatie en het belang van de individuele relatie tot God en de werken van Copernicus
en Vesalius.
Het gebruik van instrumenten en experimenten zorgde voor een groeiend geloof in de
nieuwe wetenschappelijke methode en nieuwe ontdekkingen en inzichten in de natuur. Zo
zou Galileo Galilei een eeuw na Copernicus met behulp van een telescoop aantonen dat
Copernicus gelijk had: de aarde draait om de zon in plaats van omgekeerd. Hij beschreef de
kraters op de maan en toonde daarmee aan dat de hemellichamen allesbehalve perfect
waren. In 1610 publiceerde hij Siderius Nancius (‘Boodschapper van de sterren’), dit maakte
hem beroemd en berucht. Zijn ideeën stonden haaks op de eeuwige waarheid van Bijbel en
kerk en Galileo diende zijn bevindingen in te trekken.
De Engelsman Francis Bacon, ‘kennis is macht’, wordt beschouwd als de vader van de
wetenschappelijke of inductieve methode, waarbij men via experimenten en empirisch
onderzoek tot algemene uitspraken over de natuurverschijnselen kwam. Bacon breekt
hiermee met het fatalisme waarin de natuur de mens beheerst. Volgens Bacon is de mens de
meester van de natuur via zijn kennis.
De belangrijkste wetenschapper en de vader van het moderne wereld beeld is de Britse
wiskundige en filosoof Sir Isaac Newton die voor de afsplitsing zorgde van de fysica uit de
filosofie. In zijn hoofdwerk Philosophia Naturalis Principia Mathematica (‘Natuurfilosofie
volgens de wiskundige principes’) beschreef hij 3 wetten van de mechanica en de
zwaartekracht.
Het verhaal gaat dat hij de wetten van zwaartekracht ‘ontdekte’ toen hij onder een
appelboom zat en een appel op zijn hoofd viel.
De wetenschap is geboren en de filosofie zou zich verder vertakken in natuurkunde,
scheikunde, sterrenkunde en biologie, hierbij, net als bij Newton het geval was, ondersteund
door ‘wiskundige principes’.
Het verband tussen wetenschape en wiskunde is een eerste inzicht dat die periode naar voor
komt. de meeste wetenschappers waren ook wiskundigen en toonden aan dat de
natuurwetten konden uitgedrukt worden in wiskundige formules en dat het samenspel
tussen wiskunde en wetenschap tot nieuwe inzichten in beide disciplines leidde.
Het nieuwe ‘Newtoniaanse’ wereldbeeld zag de wereld als een mechanisch systeem,
bestuurd door eeuwige natuurwetten die in wiskundige formules konden gegoten worden.
Met het nieuwe beeld van God zag men hem als een horlogemaker. God had de wereld
geschapen, maar bemoeide zich erna niet meer mee. God had de mens uitgerust met een
vermogen tot nadenken en dat vermogen kon de mens nu inzetten om de wereld te leren
kennen die God had ontworpen, evenals de wetten die in die wereld spelen.
Situering
Dit hoofdstuk gaat over een tijdspanne van meer dan 200 jaar, vanaf het moment dat
Descartes de scholastieke traditie en het te grote belang van overgeleverde kennis in vraag
stelt en op zoek gaat naar een nieuw fundament voor zekerheid, tot en met Kant, die de
basis legt van de moderne filosofie en het credo van de verlichting verwoordt: ’Durf te
denken!’
De eenheid tussen waarheid, goedheid en schoonheid valt uit elkaar. De klemtoon binnen de
filosofie komt meer te liggen op kennisleer en de vraag naar waarheid dan op zijnsleer en
metafysica. Dit nieuwe mens- en wereldbeeld kwam er niet zomaar, maar begon te
ontspruiten in de 15e en 16e eeuw. Denk hierbij aan het humanisme-ideaal in de renaissance,
de reformatie en het belang van de individuele relatie tot God en de werken van Copernicus
en Vesalius.
Het gebruik van instrumenten en experimenten zorgde voor een groeiend geloof in de
nieuwe wetenschappelijke methode en nieuwe ontdekkingen en inzichten in de natuur. Zo
zou Galileo Galilei een eeuw na Copernicus met behulp van een telescoop aantonen dat
Copernicus gelijk had: de aarde draait om de zon in plaats van omgekeerd. Hij beschreef de
kraters op de maan en toonde daarmee aan dat de hemellichamen allesbehalve perfect
waren. In 1610 publiceerde hij Siderius Nancius (‘Boodschapper van de sterren’), dit maakte
hem beroemd en berucht. Zijn ideeën stonden haaks op de eeuwige waarheid van Bijbel en
kerk en Galileo diende zijn bevindingen in te trekken.
De Engelsman Francis Bacon, ‘kennis is macht’, wordt beschouwd als de vader van de
wetenschappelijke of inductieve methode, waarbij men via experimenten en empirisch
onderzoek tot algemene uitspraken over de natuurverschijnselen kwam. Bacon breekt
hiermee met het fatalisme waarin de natuur de mens beheerst. Volgens Bacon is de mens de
meester van de natuur via zijn kennis.
De belangrijkste wetenschapper en de vader van het moderne wereld beeld is de Britse
wiskundige en filosoof Sir Isaac Newton die voor de afsplitsing zorgde van de fysica uit de
filosofie. In zijn hoofdwerk Philosophia Naturalis Principia Mathematica (‘Natuurfilosofie
volgens de wiskundige principes’) beschreef hij 3 wetten van de mechanica en de
zwaartekracht.
Het verhaal gaat dat hij de wetten van zwaartekracht ‘ontdekte’ toen hij onder een
appelboom zat en een appel op zijn hoofd viel.
De wetenschap is geboren en de filosofie zou zich verder vertakken in natuurkunde,
scheikunde, sterrenkunde en biologie, hierbij, net als bij Newton het geval was, ondersteund
door ‘wiskundige principes’.
Het verband tussen wetenschape en wiskunde is een eerste inzicht dat die periode naar voor
komt. de meeste wetenschappers waren ook wiskundigen en toonden aan dat de
natuurwetten konden uitgedrukt worden in wiskundige formules en dat het samenspel
tussen wiskunde en wetenschap tot nieuwe inzichten in beide disciplines leidde.
Het nieuwe ‘Newtoniaanse’ wereldbeeld zag de wereld als een mechanisch systeem,
bestuurd door eeuwige natuurwetten die in wiskundige formules konden gegoten worden.
Met het nieuwe beeld van God zag men hem als een horlogemaker. God had de wereld
geschapen, maar bemoeide zich erna niet meer mee. God had de mens uitgerust met een
vermogen tot nadenken en dat vermogen kon de mens nu inzetten om de wereld te leren
kennen die God had ontworpen, evenals de wetten die in die wereld spelen.
