Samenvatting biologie voor jou vwo 4
Thema 3 Genetica
Basisstof 1 Fenotype en genotype
Fenotype en genotype
Fenotype: alle waarneembare eigenschappen van een individu. De informatie voor erfelijke
eigenschappen ligt op de chromosomen. Erfelijke eigenschappen worden doorgegeven. Bij de
bevruchting komt informatie bij elkaar. Vanaf dat moment ligt vast welke erfelijke eigenschappen
een nakomeling heeft gekregen van de vader en welke van de moeder.
Genotype: informatie voor alle erfelijke eigenschappen van dat individu.
Chromosomen
Alleen bij delende cellen zijn chromosomen zichtbaar.
Karyotype: rangschikking van chromosomen in een cel.
Karyogram: chromosomenportret.
Autosomen: er kunnen 22 gelijke chromosomenparen worden gevormd.
Homologe chromosomen: elk chromosoom van het paar is gelijk in lengte en vorm.
Met het 23e chromosomenpaar kan het geslacht van een individu worden bepaald:
geslachtschromosomen.
Man: ze zijn niet aan elkaar gelijk
Vrouw: ze zijn wel aan elkaar gelijk.
Genen
Gen/erffactor: deel van een chromosoom dat informatie bevat voor een of meer erfelijke
eigenschappen of een deel. Vaak is bij een bepaalde eigenschap meer dan een gen betrokken.
DNA: bestaat uit twee ketens die in een dubbele spiraal om elkaar heen gewonden liggen. Is
opgebouwd uit vier bouwstenen: nucleotiden.
Nucleotiden: bestaat uit een fosfaatgroep, desoxyribose en een stikstofbase.
Genoom: alle DNA-moleculen in een cel.
In een DNA-molecuul komen vier stikstofbasen voor: adenine (A), thymine (T), cytosine (C) en
guanine (G). ze zijn met elkaar verbonden, de zogenoemde basenparing.
Paren: A+T en C+G.
Een gen bestaat uit heel veel nucleotiden.
DNA-sequentie: stikstofbasen zijn in een specifieke volgorde gerangschikt.
Allel: in de volgorde kunnen variaties voorkomen
Genen kunnen aan- of uitstaan. Als ze aanstaan komen ze tot uiting: genexpressie.
Inactivatie: gen staat uit.
Invloed van milieufactoren en modificaties
Fenotype: wordt bepaalt door genotype en milieufactoren. Voorbeelden milieu: licht, lucht, ziekten,
opvoeding etc.
Modificatie: informatie van de chromosomen verandert niet, maar is wel een verandering in het
fenotype. Wordt niet doorgegeven aan nakomelingen.
Aangeboren afwijking: wanneer een afwijking, aandoening of ziekte in de baarmoeder ontstaat.
Erfelijke ziekte/aandoening: als deze genetisch via de ouders wordt doorgegeven.
, Basisstof 2 Genenparen
Homozygoot en heterozygoot
Locus: plaats van een gen in een chromosoom
Homologe chromosomen bevatten genen voor dezelfde erfelijke eigenschappen.
Een gen voor een bepaalde eigenschap kan verschillende allelen hebben.
Homozygoot: dezelfde allelen.
Heterozygoot: verschillende allelen.
Dominant en recessief
Dominante allel: komt eerder tot uiting
Recessief allel: komt alleen tot uiting als er dezelfde allelen zijn.
Het dominante allel is sterker dan het recessieve allel.
Het is aan het uiterlijk niet te zien of iemand heterozygoot of homozygoot is. Iemand die
heterozygoot is, is drager van een recessief allel.
Een allel kan ook onvolledig dominant zijn. Het recessieve allel komt dan toch nog een beetje tot
uiting.
Intermediair: geen van beide allelen is dominant en komen bij heterozygoot allebei tot uiting. Het
fenotype is dan een mengeling.
Codominantie: beide allelen komen volledig tot uiting.
Genen weergeven
Genen geef je aan met letters. Een dominant allel met een hoofdletter en een recessief allel met een
kleine letter.
Recombinatie en mutatie
Recombinatie: herverdelen van erfelijke eigenschappen. Hierdoor hebben nakomelingen een andere
combinatie van allelen dan beide ouders. Het vindt plaats door meiose I en geslachtelijke
voortplanting.
Bij elk mens liggen op elk chromosomenpaar altijd genenparen die bestaan uit twee gelijke of
ongelijke allelen. Bij meiose I gaan de chromosomen uit elkaar, doordat de allelen in de
chromosomen vaak verschillen hebben de dochtercellen een verschillend genotype. Bij een mens
kunnen geslachtscellen ontstaan met 2^23 (8,4 miljoen) verschillende combinaties van
chromosomen. Welke chromosomen de geslachtscellen bevatten is pure toeval. Bij geslachtelijke
voortplanting ontstaat door bevruchting diploïde cellen en worden de chromosomen en dus ook de
allelen van beide ouders bij elkaar gebracht. Daardoor ontstaan nieuwe genenparen. Meerdere
nakomelingen van een ouderpaar verschillen vrijwel altijd van genotype.
Genetische variatie: door recombinatie ontstaat een grote diversiteit in genotypen binnen een soort.
Grotere overlevingskans. Komt ook tot stand door mutaties.
Mutatie: verandering in erfelijke eigenschappen.
Tweeling
Eeneiige tweeling ontstaat uit een zaadcel en een eicel. Door omstandigheden splitst de zygote zich
in twee klompjes en hebben hetzelfde genotypen.
Twee-eiige tweeling: ontstaat uit twee zaadcellen en twee eicellen. Het genotype is dus niet
hetzelfde.
Thema 3 Genetica
Basisstof 1 Fenotype en genotype
Fenotype en genotype
Fenotype: alle waarneembare eigenschappen van een individu. De informatie voor erfelijke
eigenschappen ligt op de chromosomen. Erfelijke eigenschappen worden doorgegeven. Bij de
bevruchting komt informatie bij elkaar. Vanaf dat moment ligt vast welke erfelijke eigenschappen
een nakomeling heeft gekregen van de vader en welke van de moeder.
Genotype: informatie voor alle erfelijke eigenschappen van dat individu.
Chromosomen
Alleen bij delende cellen zijn chromosomen zichtbaar.
Karyotype: rangschikking van chromosomen in een cel.
Karyogram: chromosomenportret.
Autosomen: er kunnen 22 gelijke chromosomenparen worden gevormd.
Homologe chromosomen: elk chromosoom van het paar is gelijk in lengte en vorm.
Met het 23e chromosomenpaar kan het geslacht van een individu worden bepaald:
geslachtschromosomen.
Man: ze zijn niet aan elkaar gelijk
Vrouw: ze zijn wel aan elkaar gelijk.
Genen
Gen/erffactor: deel van een chromosoom dat informatie bevat voor een of meer erfelijke
eigenschappen of een deel. Vaak is bij een bepaalde eigenschap meer dan een gen betrokken.
DNA: bestaat uit twee ketens die in een dubbele spiraal om elkaar heen gewonden liggen. Is
opgebouwd uit vier bouwstenen: nucleotiden.
Nucleotiden: bestaat uit een fosfaatgroep, desoxyribose en een stikstofbase.
Genoom: alle DNA-moleculen in een cel.
In een DNA-molecuul komen vier stikstofbasen voor: adenine (A), thymine (T), cytosine (C) en
guanine (G). ze zijn met elkaar verbonden, de zogenoemde basenparing.
Paren: A+T en C+G.
Een gen bestaat uit heel veel nucleotiden.
DNA-sequentie: stikstofbasen zijn in een specifieke volgorde gerangschikt.
Allel: in de volgorde kunnen variaties voorkomen
Genen kunnen aan- of uitstaan. Als ze aanstaan komen ze tot uiting: genexpressie.
Inactivatie: gen staat uit.
Invloed van milieufactoren en modificaties
Fenotype: wordt bepaalt door genotype en milieufactoren. Voorbeelden milieu: licht, lucht, ziekten,
opvoeding etc.
Modificatie: informatie van de chromosomen verandert niet, maar is wel een verandering in het
fenotype. Wordt niet doorgegeven aan nakomelingen.
Aangeboren afwijking: wanneer een afwijking, aandoening of ziekte in de baarmoeder ontstaat.
Erfelijke ziekte/aandoening: als deze genetisch via de ouders wordt doorgegeven.
, Basisstof 2 Genenparen
Homozygoot en heterozygoot
Locus: plaats van een gen in een chromosoom
Homologe chromosomen bevatten genen voor dezelfde erfelijke eigenschappen.
Een gen voor een bepaalde eigenschap kan verschillende allelen hebben.
Homozygoot: dezelfde allelen.
Heterozygoot: verschillende allelen.
Dominant en recessief
Dominante allel: komt eerder tot uiting
Recessief allel: komt alleen tot uiting als er dezelfde allelen zijn.
Het dominante allel is sterker dan het recessieve allel.
Het is aan het uiterlijk niet te zien of iemand heterozygoot of homozygoot is. Iemand die
heterozygoot is, is drager van een recessief allel.
Een allel kan ook onvolledig dominant zijn. Het recessieve allel komt dan toch nog een beetje tot
uiting.
Intermediair: geen van beide allelen is dominant en komen bij heterozygoot allebei tot uiting. Het
fenotype is dan een mengeling.
Codominantie: beide allelen komen volledig tot uiting.
Genen weergeven
Genen geef je aan met letters. Een dominant allel met een hoofdletter en een recessief allel met een
kleine letter.
Recombinatie en mutatie
Recombinatie: herverdelen van erfelijke eigenschappen. Hierdoor hebben nakomelingen een andere
combinatie van allelen dan beide ouders. Het vindt plaats door meiose I en geslachtelijke
voortplanting.
Bij elk mens liggen op elk chromosomenpaar altijd genenparen die bestaan uit twee gelijke of
ongelijke allelen. Bij meiose I gaan de chromosomen uit elkaar, doordat de allelen in de
chromosomen vaak verschillen hebben de dochtercellen een verschillend genotype. Bij een mens
kunnen geslachtscellen ontstaan met 2^23 (8,4 miljoen) verschillende combinaties van
chromosomen. Welke chromosomen de geslachtscellen bevatten is pure toeval. Bij geslachtelijke
voortplanting ontstaat door bevruchting diploïde cellen en worden de chromosomen en dus ook de
allelen van beide ouders bij elkaar gebracht. Daardoor ontstaan nieuwe genenparen. Meerdere
nakomelingen van een ouderpaar verschillen vrijwel altijd van genotype.
Genetische variatie: door recombinatie ontstaat een grote diversiteit in genotypen binnen een soort.
Grotere overlevingskans. Komt ook tot stand door mutaties.
Mutatie: verandering in erfelijke eigenschappen.
Tweeling
Eeneiige tweeling ontstaat uit een zaadcel en een eicel. Door omstandigheden splitst de zygote zich
in twee klompjes en hebben hetzelfde genotypen.
Twee-eiige tweeling: ontstaat uit twee zaadcellen en twee eicellen. Het genotype is dus niet
hetzelfde.
