Sociologie van de sociale problemen
H1: Inleiding marginaliteit
1.1 Wat betekent marginaliteit?
-Latijnse woord ‘margo’: rand, grens
-Volgens Van Daele betekent het:
• op de grens staan
• ondergeschikt zijn
• maatschappelijk onbelangrijk geacht worden
-Marginaliteit verwijst naar positie aan de rand v/d samenleving
→ Vaak met minder macht of erkenning.
Belangrijk: het is een geladen term met een negatieve bijklank
1.2 Verklaringen voor marginaliteit
-Verschillende verklaringsniveaus:
• Verklaringen op individueel niveau
→ gebrek aan wilskracht, karakterfouten
• Verklaringen op groeps- of maatschappelijk niveau
→ sociale structuur, ongelijkheid, machtsverhoudingen
-Spanning tussen individueel en structureel denken
H2: Marginaliteit in de sociologische literatuur
2.1 Klassieke betekenis
-Park: Marginale mensen zijn vreemdelingen die toetreden tot een groep.
-Stonequist: Marginaliteit is een situatie waarin iemand tot twee groepen behoort waarvan de normen
sterk verschillen
→ Gevolg:
• men behoort niet volledig tot één groep
• men leeft in twee werelden
• zelfbeeld is inconsistent en ambivalent
Vb: migranten, Europese joden (historisch), personen van gemengde afkomst
2.2 Positieve visie
-Georg Simmel & Thorstein Veblen
-Marginaliteit kan ook voordelen hebben:
• bredere horizon
• objectievere kijk
• grotere rationaliteit
-Marginaliteit niet automatisch negatief
2.3 Evolutie van het begrip
-Oorspronkelijk: rasrelaties en migratie
-Later:
1 gemaakt door Lize Roobol
, • Algemene sociologische categorie
• Bepaalde groepen worden als “problematisch” benoemd
-Belangrijk inzicht: men gaat marginaliteit benaderen via:
• sociaal probleem
• deviantie: gedrag dat afwijkt van de algemeen geaccepteerde normen
• afwijkend gedrag
→ Dit toont al dat marginaliteit niet neutraal bekeken wordt
2.3.1 Benadering vandaag
-Begrip verschuift naar sociale uitsluiting
*Uitsluiting = proces van duurzame uitsluiting van deelname aan het maatschappelijk bestaan
Belangrijk verschil
→Marginaliteit kan tijdelijk/situationeel zijn
→Uitsluiting benadrukt proces en de structurele aard
2.4 Kruithof
- “Marginaliteit is tweeledige werkelijkheid”:
1. Gedomineerde marginalen
→ bedreiging voor sociale orde (armen, werklozen…)
2. Dominerende marginalen
→ elite die buiten normen staat, maar macht heeft (machtige politieke groepen, grote bedrijven
die milieuregels omzeilen,…)
→ Gedrag vaak getolereerd, verborgen of minder streng bestraft
→Toont dat marginaliteit ook met macht te maken heeft
H3: Sociologische perspectieven
-Start sociale probleembenadering
→ Verschijnselen onder noemer marginaliteit plaatsen en als sociale problemen zien
3.1 Lafaille: relatieve eenheid
-Volgens Lafaille met elkaar verbonden:
• sociale problemen
• afwijkend gedrag
• deviantie
-Redenen:
• Materiële overlapping: ze vallen soms samen
• Theoretische overlapping: meerdere domeinen
• Autonome ontwikkeling: beïnvloeden elkaar
3.1.1 Zes perspectieven sociale probleembenadering
3.1.1.1 Sociale pathologie
-Sociale problemen = ziekten van de maatschappij
-Sterk biologisch geïnspireerd
-Probleem ligt bij individu
⇨ Vb: armoede als gevolg van morele zwakte
⇨ Beinvloeden het functioneren
2 gemaakt door Lize Roobol
,3.1.1.2 Sociale desoriëntatie
-Mensen weten niet goed meer welke normen ze moeten volgen
⇨ Weten niet meer wat normaal gedrag is
⇨ Normen verliezen regulerende kracht
-Factoren:
• verstedelijking
• immigratie
• cultural lag (culturele achterstand)
*Cultural lag = immateriële cultuur (normen, wetten) loopt achter op materiële cultuur
→ Gevolg: sociale spanningen
3.1.1.3 Het waardenconflict
-Sociale problemen ontstaan door: strijd tussen groepen met tegengestelde waarden en belangen
→Vaak minderheidsgroepen vs dominante groep/meerderheidsgroepen
3.1.1.4 Socialisatieperspectief
-Afwijkend gedrag wordt aangeleerd
⇨ Vb: subculturen, criminele leerprocessen
⇨ Nadruk falende/afwijkende socialisatie
3.1.1.5 Anomietheorie
*Anomie = normloosheid; normen ontbreken of werken niet mee
-Bestuderen samenhang tssn voorkomen afwijkend gedrag en mate culturele en normatieve
desintegratie
-Gebaseerd op Émile Durkheim, verder uitgewerkt Robert K. Merton
-Theorie Merton: Afwijkend gedrag ontstaat wanneer er een te grote discrepantie is tussen:
• cultureel opgelegde doelen
• legitieme middelen om die doelen te bereiken
3.1.1.6 Etiketteringstheorie
- Focus verschuift:
• Niet: waarom iemand normovertreder wordt
• Wel: hoe samenleving reageert
*Self-fulfilling prophecy (Merton): Een foute definitie van de situatie leidt tot gedrag dat de voorspelling
waar maakt
⇨ reïficatie vermeden
*Reïficatie = doen alsof sociale constructies natuurlijke feiten zijn
Afwijkend gedrag Deviantie
overtreden van normen resultaat van etikettering
focus op gedrag focus op sociale reactie
objectiever begrip sociaal construct
sancties mogelijk deviante rol ontstaat
3.1.2 Belangrijkste evoluties
-Normatief – wetenschappelijk:
3 gemaakt door Lize Roobol
, • Vroeger: moreel oordelend
• Later: wetenschappelijke analyse
-Brede sociale problemen - focus op deviatie
• Eerste 3 perspectieven: brede sociale problemen
• Later: afwijkend gedrag & deviatie
-Toenemend sociaal karakter:
• Eerst: problemen als objectieve, zuivere feiten
• Later symbolisch interactionisme: problemen zijn producten van collectieve definiëring
*Reïficatie = doen alsof sociale constructies natuurlijke feiten zijn
→Etiketteringstheorie probeert deze fout te vermijden (reificatie)
3.1.3 Twee belangrijke verschuivingen
-Evolutie I (Accentverschuiving):
• vroeger: verklaring zoeken voor normovertredingen
• later: bestuderen van de reactie van de samenleving op normovertreding
-Evolutie II:
• Van: het bestuderen van kenmerken van sociale problemen
• Naar: het bestuderen van het verloop van sociale problemen (natural history hypothese)
Hoofdstuk 4: Sociale problemen
*Probleemsituatie: men ondervindt problemen
-Door ervaring leren mensen hoe ze met problemen moeten omgaan
*Probleemgroepen: bepaalde groepen mensen blijven steeds met hetzelfde probleem zitten
⇨ Niet iedereen evenveel vermogen om problemen op te lossen
*Sociaal probleem: grote groep mensen tegelijk met een probleem
-“Sociaal“ omdat:
• Het publieke aandacht krijgt
• Mensen proberen het een publieke zaak te maken
• Er collectieve inspanningen komen om het op te lossen
4.1 Het verschil tussen een sociaal en een sociologisch probleem
*Sociaal probleem: een zorgwekkende toestand in de samenleving
⇨ Vb: integratie woonwagenbewoners, rassenongelijkheid, geweld in de samenleving,…
*Sociologisch probleem: een nog onopgelost vraagstuk van wetenschappelijke (sociologische) aard
⇨ Vb: de verhouding tussen orde- en conflict denken, relatie tussen vervreemding en anomie,
onderlinge verhouding tussen verschillende sociologische perspectieven,…
4.2 Relatie tussen individuele en sociale kwesties
-Mills “ The sociological imagination”
-Maakt belangrijk onderscheid tussen:
• Persoonlijke moeilijkheden/problemen:
o in het leven van een individu
o binnen zijn directe sociale omgeving
⇨ Persoon voelt dat persoonlijke waarden bedreigd worden
⇨ Vb: ontslag, echtscheiding, schulden
• Sociale vraagstukken
4 gemaakt door Lize Roobol
H1: Inleiding marginaliteit
1.1 Wat betekent marginaliteit?
-Latijnse woord ‘margo’: rand, grens
-Volgens Van Daele betekent het:
• op de grens staan
• ondergeschikt zijn
• maatschappelijk onbelangrijk geacht worden
-Marginaliteit verwijst naar positie aan de rand v/d samenleving
→ Vaak met minder macht of erkenning.
Belangrijk: het is een geladen term met een negatieve bijklank
1.2 Verklaringen voor marginaliteit
-Verschillende verklaringsniveaus:
• Verklaringen op individueel niveau
→ gebrek aan wilskracht, karakterfouten
• Verklaringen op groeps- of maatschappelijk niveau
→ sociale structuur, ongelijkheid, machtsverhoudingen
-Spanning tussen individueel en structureel denken
H2: Marginaliteit in de sociologische literatuur
2.1 Klassieke betekenis
-Park: Marginale mensen zijn vreemdelingen die toetreden tot een groep.
-Stonequist: Marginaliteit is een situatie waarin iemand tot twee groepen behoort waarvan de normen
sterk verschillen
→ Gevolg:
• men behoort niet volledig tot één groep
• men leeft in twee werelden
• zelfbeeld is inconsistent en ambivalent
Vb: migranten, Europese joden (historisch), personen van gemengde afkomst
2.2 Positieve visie
-Georg Simmel & Thorstein Veblen
-Marginaliteit kan ook voordelen hebben:
• bredere horizon
• objectievere kijk
• grotere rationaliteit
-Marginaliteit niet automatisch negatief
2.3 Evolutie van het begrip
-Oorspronkelijk: rasrelaties en migratie
-Later:
1 gemaakt door Lize Roobol
, • Algemene sociologische categorie
• Bepaalde groepen worden als “problematisch” benoemd
-Belangrijk inzicht: men gaat marginaliteit benaderen via:
• sociaal probleem
• deviantie: gedrag dat afwijkt van de algemeen geaccepteerde normen
• afwijkend gedrag
→ Dit toont al dat marginaliteit niet neutraal bekeken wordt
2.3.1 Benadering vandaag
-Begrip verschuift naar sociale uitsluiting
*Uitsluiting = proces van duurzame uitsluiting van deelname aan het maatschappelijk bestaan
Belangrijk verschil
→Marginaliteit kan tijdelijk/situationeel zijn
→Uitsluiting benadrukt proces en de structurele aard
2.4 Kruithof
- “Marginaliteit is tweeledige werkelijkheid”:
1. Gedomineerde marginalen
→ bedreiging voor sociale orde (armen, werklozen…)
2. Dominerende marginalen
→ elite die buiten normen staat, maar macht heeft (machtige politieke groepen, grote bedrijven
die milieuregels omzeilen,…)
→ Gedrag vaak getolereerd, verborgen of minder streng bestraft
→Toont dat marginaliteit ook met macht te maken heeft
H3: Sociologische perspectieven
-Start sociale probleembenadering
→ Verschijnselen onder noemer marginaliteit plaatsen en als sociale problemen zien
3.1 Lafaille: relatieve eenheid
-Volgens Lafaille met elkaar verbonden:
• sociale problemen
• afwijkend gedrag
• deviantie
-Redenen:
• Materiële overlapping: ze vallen soms samen
• Theoretische overlapping: meerdere domeinen
• Autonome ontwikkeling: beïnvloeden elkaar
3.1.1 Zes perspectieven sociale probleembenadering
3.1.1.1 Sociale pathologie
-Sociale problemen = ziekten van de maatschappij
-Sterk biologisch geïnspireerd
-Probleem ligt bij individu
⇨ Vb: armoede als gevolg van morele zwakte
⇨ Beinvloeden het functioneren
2 gemaakt door Lize Roobol
,3.1.1.2 Sociale desoriëntatie
-Mensen weten niet goed meer welke normen ze moeten volgen
⇨ Weten niet meer wat normaal gedrag is
⇨ Normen verliezen regulerende kracht
-Factoren:
• verstedelijking
• immigratie
• cultural lag (culturele achterstand)
*Cultural lag = immateriële cultuur (normen, wetten) loopt achter op materiële cultuur
→ Gevolg: sociale spanningen
3.1.1.3 Het waardenconflict
-Sociale problemen ontstaan door: strijd tussen groepen met tegengestelde waarden en belangen
→Vaak minderheidsgroepen vs dominante groep/meerderheidsgroepen
3.1.1.4 Socialisatieperspectief
-Afwijkend gedrag wordt aangeleerd
⇨ Vb: subculturen, criminele leerprocessen
⇨ Nadruk falende/afwijkende socialisatie
3.1.1.5 Anomietheorie
*Anomie = normloosheid; normen ontbreken of werken niet mee
-Bestuderen samenhang tssn voorkomen afwijkend gedrag en mate culturele en normatieve
desintegratie
-Gebaseerd op Émile Durkheim, verder uitgewerkt Robert K. Merton
-Theorie Merton: Afwijkend gedrag ontstaat wanneer er een te grote discrepantie is tussen:
• cultureel opgelegde doelen
• legitieme middelen om die doelen te bereiken
3.1.1.6 Etiketteringstheorie
- Focus verschuift:
• Niet: waarom iemand normovertreder wordt
• Wel: hoe samenleving reageert
*Self-fulfilling prophecy (Merton): Een foute definitie van de situatie leidt tot gedrag dat de voorspelling
waar maakt
⇨ reïficatie vermeden
*Reïficatie = doen alsof sociale constructies natuurlijke feiten zijn
Afwijkend gedrag Deviantie
overtreden van normen resultaat van etikettering
focus op gedrag focus op sociale reactie
objectiever begrip sociaal construct
sancties mogelijk deviante rol ontstaat
3.1.2 Belangrijkste evoluties
-Normatief – wetenschappelijk:
3 gemaakt door Lize Roobol
, • Vroeger: moreel oordelend
• Later: wetenschappelijke analyse
-Brede sociale problemen - focus op deviatie
• Eerste 3 perspectieven: brede sociale problemen
• Later: afwijkend gedrag & deviatie
-Toenemend sociaal karakter:
• Eerst: problemen als objectieve, zuivere feiten
• Later symbolisch interactionisme: problemen zijn producten van collectieve definiëring
*Reïficatie = doen alsof sociale constructies natuurlijke feiten zijn
→Etiketteringstheorie probeert deze fout te vermijden (reificatie)
3.1.3 Twee belangrijke verschuivingen
-Evolutie I (Accentverschuiving):
• vroeger: verklaring zoeken voor normovertredingen
• later: bestuderen van de reactie van de samenleving op normovertreding
-Evolutie II:
• Van: het bestuderen van kenmerken van sociale problemen
• Naar: het bestuderen van het verloop van sociale problemen (natural history hypothese)
Hoofdstuk 4: Sociale problemen
*Probleemsituatie: men ondervindt problemen
-Door ervaring leren mensen hoe ze met problemen moeten omgaan
*Probleemgroepen: bepaalde groepen mensen blijven steeds met hetzelfde probleem zitten
⇨ Niet iedereen evenveel vermogen om problemen op te lossen
*Sociaal probleem: grote groep mensen tegelijk met een probleem
-“Sociaal“ omdat:
• Het publieke aandacht krijgt
• Mensen proberen het een publieke zaak te maken
• Er collectieve inspanningen komen om het op te lossen
4.1 Het verschil tussen een sociaal en een sociologisch probleem
*Sociaal probleem: een zorgwekkende toestand in de samenleving
⇨ Vb: integratie woonwagenbewoners, rassenongelijkheid, geweld in de samenleving,…
*Sociologisch probleem: een nog onopgelost vraagstuk van wetenschappelijke (sociologische) aard
⇨ Vb: de verhouding tussen orde- en conflict denken, relatie tussen vervreemding en anomie,
onderlinge verhouding tussen verschillende sociologische perspectieven,…
4.2 Relatie tussen individuele en sociale kwesties
-Mills “ The sociological imagination”
-Maakt belangrijk onderscheid tussen:
• Persoonlijke moeilijkheden/problemen:
o in het leven van een individu
o binnen zijn directe sociale omgeving
⇨ Persoon voelt dat persoonlijke waarden bedreigd worden
⇨ Vb: ontslag, echtscheiding, schulden
• Sociale vraagstukken
4 gemaakt door Lize Roobol
