Godsdienst 1
1. Focus op de school: werken in het katholiek onderwijs
1.1 Godsdienst in de kleuterklas: basisdocument
1.1.1 Het werkplan Rooms-Katholieke godsdienst voor het Katholiek kleuteronderwijs in
Vlaanderen
• In onze huidige maatschappij, is godsdienst geen evidentie, maar toch belangrijk
• De school heeft een belangrijke opdracht om godsdienst aan bod te laten komen en de
levensbeschouwelijke groei te plaatsen binnen de totale opvoeding van de kleuters
• Een commissie ontwikkelde een visietekst die door de bisschoppen werd aanvaard: het werkplan
1.1.2 Visietekst: Godsdienst in de kleuterschool
1) Kinderen leven in een complexe wereld = vertrekpunt
➢ Fascinerende wereld / niet altijd evenveel mogelijkheden
➢ Geseculariseerde en gepluraliseerde wereld
➢ Verscheidenheid van culturen en godsdiensten
➢ Groeiende tendens naar uniformisering en globalisering
➢ In deze context wordt spreken over godsdienst delicaat
2) Een dynamische visie op godsdienst
➢ Godsdienst in de kleuterklas kan de identiteitsvorming van kleuters voorbereiden en
stimuleren, groei naar verdieping op levensbeschouwelijk vlak
➢ Communicatieproces kleuter-kleuterleid(st)er vanuit wat ze beleven en meemaken elk
afzonderlijk en/of samen
3) Impact
➢ De werkelijkheid is bron van inspiratie
➢ Voor sommige kinderen is er op school een eerste kennismaking met het christendom
➢ Gelovig opgevoede kinderen vinden op school bevestiging en ondersteuning van deze
opvoeding
4) Een communicatieproces
➢ Wisselwerking woord, wederwoord en Woord
➢ Kleuter: zijn ervaringen, zorgen en vragen (woord)
➢ Kleuterleid(st)er: wat zij/hij als christen gelooft en te bieden heeft (wederwoord)
➢ God: Woord Gods, ontdekken hoe God in de werkelijkheid aanwezig is en hen raakt
➢ Voorwaarde voor communicatie: vertrouwen tussen kleuterleidster en kleuters en kleuters
onderling en belang van non-verbale communicatie
5) Godsdienst op school
➢ De kleuters kunnen groeien als mens en bouwen aan een eigen identiteit
➢ De kleuters kunnen zelf groeien naar een eigen en verantwoorde beslissing inzake geloven
en leven
1
, 6) Inhoud van godsdienst in de kleuterklas
➢ Aansluiten bij alledaagse ervaringen van kinderen
➢ Kennismaken met geloofservaringen uit Bijbelverhalen
➢ Jezus leren kennen
➢ God op het spoor komen in de persoon van Jezus
➢ Kennismaking met kerk en bidden
➢ Verscheidenheid in godsdienst en levensbeschouwing in de kleuterklas (rituelen, feesten,
bidden)
7) De kleuterleidster
➢ Kinderen meenemen in wat men zelf als kostbaar en waardevol beleeft (eigen geloof =
beste basis)
➢ Niet vanzelfsprekend voor alle leerkrachten, elke gelovige is steeds zoekend
➢ Mogelijkheid tot godsdienst integreren in het geheel van de opvoeding in de klas, omdat
de kleuterleidster de hele tijd bij de kinderen in de klas is.
➢ Professionaliteit uitbouwen door degelijke opleiding en permanente vorming
1.1.3 De GSM-functie van de leerkracht rooms-katholieke godsdienst
• De godsdienstleerkracht is: getuige (G): getuigt op een eerlijke wijze hoe men leeft, spreekt en
handelt vanuit de eigen levensbeschouwelijke katholieke traditie.
• Specialist (S): kent het vakgebied ten gronde en kan dit overdragen aan de leerlingen
• Moderator (M): kan het gesprek tussen de leerlingen vlot begeleiden
1.2 Catechese, godsdienst versus gelovige opvoeding: geloofsopvoeding
Twee invalshoeken:
1. Godsdienst: De Openbaring staat centraal. Ervaringen van de kleuters zijn opstapje maar worden
niet grondig verwerkt.
2. Gelovige opvoeding: Ervaring van de kleuter staat centraal. Gevaar: blijven steken in ervaringen en
openbaring komt niet meer aan bod.
Geloofsopvoeding: verbinding van beide elementen, evenwicht tussen openbaring en ervaring
Catechese: gericht op voorbereiding op doopsel en op verdieping van doopselgeloof, het wordt
gegeven aan mensen die christen willen worden en blijven
In het Werkplan wordt de term Godsdienst gebruikt, maar niet in de hierboven beschreven betekenis,
het document gaat uit van het kind zelf.
1.3 Mandaat
= Officiële toelating van de bisschop om godsdienst te mogen geven.
→Twee voorwaarden:
1. lid zijn van de kerk = gedoopt zijn
2. opleiding aan een katholieke lerarenopleiding waarin het vak godsdienst gevolgd werd
Godsdienst is geïntegreerd in belangstellingscentrum. Ervaringen worden op gepaste momenten
gelovig geduid. Dit kan niet op vaste momenten. Daarom moet kleuterleid(st)er het steeds zelf doen.
2
, 1.4 De Katholieke identiteit van een school
• Eigenheid van een katholieke school ? Wat is anders?
• Als er één ding is dat de katholieke school anders maakt, dan is dit dat men weet waarom men dat
doen: De katholieke geloofstraditie moet bron zijn, know why, het onderliggende fundament van
de know how van het opvoeden en onderwijzen in een katholieke school.
• De “ katholieke methode” (zie ladder)
• Is er nog een verband tussen ‘wat’ er in de school, in de klas, op de speelplaats gebeurt en ‘waarom’
het gebeurt op die manier ?
• Uitdaging om de pedagogische kracht van de geloofstraditie scherp te stellen: aanknopingspunten
voor de visie op opvoeden en onderwijzen.
• De Bijbel is geen handboek met pasklare antwoorden, wel een referentiekader dat het pedagogisch
handelen in een katholieke school draagt. (katholieke dialoogschool)
Gevolgen van het onderscheid tussen ‘know how’ (wat, hoe) en know why ( waarom):
• Er bestaan geen unieke christelijke waarden: het zijn algemeen menselijke waarden die
voortkomen uit een specifieke geloofstraditie.
• Een religieus referentiekader is niet meer vanzelfsprekend. De uitdaging is om de katholieke
inspiratie van het pedagogisch handelen te herontdekken. Nood aan kennis en vorming.
• Door onderscheid know how en know why : vraag aan leerkracht of ze bereid zijn hun professionele
handelen af te stemmen op waarden, pedagogische doelen en handelingen die geïnspireerd zijn
vanuit de katholieke geloofstraditie.
3
, 1.5 De Bijbelse en theologische bron van de katholieke identiteit – know why
(= de vijf krachtlijnen)
1.5.1 De mens als persoon: een geïntegreerde en holistische mensvisie
- De Bijbelse visie op de mens heeft oog voor de mens als persoon, als knooppunt van relaties
- De Bijbelse visie ziet de mens als één geheel (complex samenspel van verschillende factoren)
- Gevolg voor onderwijs: zin- en geloofsvragen zijn geen bijkomstigheden; spiritualiteit maakt
deel uit van wie een mens is en kan worden
1.5.2 Uniciteit en waardigheid van de menselijke persoon
- Elk mens is geschapen als uniek beeld van God, om hem te vertegenwoordigen, om voor de
anderen een teken van God te worden. De menselijke waardigheid ligt ver van ras, afkomst, …
- Gevolg voor onderwijs: elk kind / ouder / collega is erkend en gewaardeerd als uniek persoon
met mogelijkheden en beperkingen
1.5.3 De mens is fundamenteel een relationeel wezen
- Scheppingsverhaal: man en vrouw, of “mens” en “medemens” in relatie
- Door “van iemand te mogen zijn” kunnen we zelf iemand worden en iets “voor iemand”
betekenen: verbondenheid is de zin van ons leven.
- Gevolg voor onderwijs: de leerkracht houdt rekening met de sociale dimensie: leerlingen
kunnen veel van elkaar leren, er is aandacht voor relaties in de klasgroep, de leerlingen worden
uitgedaagd om hun sociale en relationele vaardigheden te ontwikkelen
1.5.4 De mens is faiblesse en promesse
- Mens is terzelfdertijd eindig onvolkomen: beperkt, kwetsbaar, onmachtig en oneindig
beloftevol: tot grootste dingen in staat
- Daarom is beeld van de mens in de bijbel niet horizontaal: mens die vooruitgaat en af toe een
stap achteruit zet, maar verticaal: vallen en opstaan met de klemtoon op opstaan (verrijzenis).
Een fout maken en niet herbeginnen is zonde: geen enkele mens zonder hoop, liefde sterker
is dan de dood, …
- Gevolgen voor onderwijs: steeds geloven in groei ondanks beperkingen, zien wie anderen zijn
en kunnen worden, ruimte voor hoop, geen snelle en definitieve oordelen
1.5.5 Een voorkeur voor de meest kwetsbaren
- God in de bijbel is een God die meelijdt, die zijn volk wil bevrijden, genezen.
- Jezus van Nazareth: bijzondere aandacht van God voor kleine kwetsbare mensen, genezingen
zijn geen mirakels maar tekenen dat het goede overwint.
- Gevolg voor onderwijs: oorsprong van veel scholen zijn geëngageerde gelovigen die bewogen
werden om arme en verwaarloosde kinderen ontwikkelingskansen te geven.
- Kwetsbaarheid neemt nu nieuwe vormen aan, het vraagt aandacht om opmerkzaam te zijn
voor nieuwe noden.
- Presentiedenken: zorg voor mens gebaseerd op “omzien naar” en “geraakt worden” door die
mens. Dit veronderstelt betrokkenheid.
4
1. Focus op de school: werken in het katholiek onderwijs
1.1 Godsdienst in de kleuterklas: basisdocument
1.1.1 Het werkplan Rooms-Katholieke godsdienst voor het Katholiek kleuteronderwijs in
Vlaanderen
• In onze huidige maatschappij, is godsdienst geen evidentie, maar toch belangrijk
• De school heeft een belangrijke opdracht om godsdienst aan bod te laten komen en de
levensbeschouwelijke groei te plaatsen binnen de totale opvoeding van de kleuters
• Een commissie ontwikkelde een visietekst die door de bisschoppen werd aanvaard: het werkplan
1.1.2 Visietekst: Godsdienst in de kleuterschool
1) Kinderen leven in een complexe wereld = vertrekpunt
➢ Fascinerende wereld / niet altijd evenveel mogelijkheden
➢ Geseculariseerde en gepluraliseerde wereld
➢ Verscheidenheid van culturen en godsdiensten
➢ Groeiende tendens naar uniformisering en globalisering
➢ In deze context wordt spreken over godsdienst delicaat
2) Een dynamische visie op godsdienst
➢ Godsdienst in de kleuterklas kan de identiteitsvorming van kleuters voorbereiden en
stimuleren, groei naar verdieping op levensbeschouwelijk vlak
➢ Communicatieproces kleuter-kleuterleid(st)er vanuit wat ze beleven en meemaken elk
afzonderlijk en/of samen
3) Impact
➢ De werkelijkheid is bron van inspiratie
➢ Voor sommige kinderen is er op school een eerste kennismaking met het christendom
➢ Gelovig opgevoede kinderen vinden op school bevestiging en ondersteuning van deze
opvoeding
4) Een communicatieproces
➢ Wisselwerking woord, wederwoord en Woord
➢ Kleuter: zijn ervaringen, zorgen en vragen (woord)
➢ Kleuterleid(st)er: wat zij/hij als christen gelooft en te bieden heeft (wederwoord)
➢ God: Woord Gods, ontdekken hoe God in de werkelijkheid aanwezig is en hen raakt
➢ Voorwaarde voor communicatie: vertrouwen tussen kleuterleidster en kleuters en kleuters
onderling en belang van non-verbale communicatie
5) Godsdienst op school
➢ De kleuters kunnen groeien als mens en bouwen aan een eigen identiteit
➢ De kleuters kunnen zelf groeien naar een eigen en verantwoorde beslissing inzake geloven
en leven
1
, 6) Inhoud van godsdienst in de kleuterklas
➢ Aansluiten bij alledaagse ervaringen van kinderen
➢ Kennismaken met geloofservaringen uit Bijbelverhalen
➢ Jezus leren kennen
➢ God op het spoor komen in de persoon van Jezus
➢ Kennismaking met kerk en bidden
➢ Verscheidenheid in godsdienst en levensbeschouwing in de kleuterklas (rituelen, feesten,
bidden)
7) De kleuterleidster
➢ Kinderen meenemen in wat men zelf als kostbaar en waardevol beleeft (eigen geloof =
beste basis)
➢ Niet vanzelfsprekend voor alle leerkrachten, elke gelovige is steeds zoekend
➢ Mogelijkheid tot godsdienst integreren in het geheel van de opvoeding in de klas, omdat
de kleuterleidster de hele tijd bij de kinderen in de klas is.
➢ Professionaliteit uitbouwen door degelijke opleiding en permanente vorming
1.1.3 De GSM-functie van de leerkracht rooms-katholieke godsdienst
• De godsdienstleerkracht is: getuige (G): getuigt op een eerlijke wijze hoe men leeft, spreekt en
handelt vanuit de eigen levensbeschouwelijke katholieke traditie.
• Specialist (S): kent het vakgebied ten gronde en kan dit overdragen aan de leerlingen
• Moderator (M): kan het gesprek tussen de leerlingen vlot begeleiden
1.2 Catechese, godsdienst versus gelovige opvoeding: geloofsopvoeding
Twee invalshoeken:
1. Godsdienst: De Openbaring staat centraal. Ervaringen van de kleuters zijn opstapje maar worden
niet grondig verwerkt.
2. Gelovige opvoeding: Ervaring van de kleuter staat centraal. Gevaar: blijven steken in ervaringen en
openbaring komt niet meer aan bod.
Geloofsopvoeding: verbinding van beide elementen, evenwicht tussen openbaring en ervaring
Catechese: gericht op voorbereiding op doopsel en op verdieping van doopselgeloof, het wordt
gegeven aan mensen die christen willen worden en blijven
In het Werkplan wordt de term Godsdienst gebruikt, maar niet in de hierboven beschreven betekenis,
het document gaat uit van het kind zelf.
1.3 Mandaat
= Officiële toelating van de bisschop om godsdienst te mogen geven.
→Twee voorwaarden:
1. lid zijn van de kerk = gedoopt zijn
2. opleiding aan een katholieke lerarenopleiding waarin het vak godsdienst gevolgd werd
Godsdienst is geïntegreerd in belangstellingscentrum. Ervaringen worden op gepaste momenten
gelovig geduid. Dit kan niet op vaste momenten. Daarom moet kleuterleid(st)er het steeds zelf doen.
2
, 1.4 De Katholieke identiteit van een school
• Eigenheid van een katholieke school ? Wat is anders?
• Als er één ding is dat de katholieke school anders maakt, dan is dit dat men weet waarom men dat
doen: De katholieke geloofstraditie moet bron zijn, know why, het onderliggende fundament van
de know how van het opvoeden en onderwijzen in een katholieke school.
• De “ katholieke methode” (zie ladder)
• Is er nog een verband tussen ‘wat’ er in de school, in de klas, op de speelplaats gebeurt en ‘waarom’
het gebeurt op die manier ?
• Uitdaging om de pedagogische kracht van de geloofstraditie scherp te stellen: aanknopingspunten
voor de visie op opvoeden en onderwijzen.
• De Bijbel is geen handboek met pasklare antwoorden, wel een referentiekader dat het pedagogisch
handelen in een katholieke school draagt. (katholieke dialoogschool)
Gevolgen van het onderscheid tussen ‘know how’ (wat, hoe) en know why ( waarom):
• Er bestaan geen unieke christelijke waarden: het zijn algemeen menselijke waarden die
voortkomen uit een specifieke geloofstraditie.
• Een religieus referentiekader is niet meer vanzelfsprekend. De uitdaging is om de katholieke
inspiratie van het pedagogisch handelen te herontdekken. Nood aan kennis en vorming.
• Door onderscheid know how en know why : vraag aan leerkracht of ze bereid zijn hun professionele
handelen af te stemmen op waarden, pedagogische doelen en handelingen die geïnspireerd zijn
vanuit de katholieke geloofstraditie.
3
, 1.5 De Bijbelse en theologische bron van de katholieke identiteit – know why
(= de vijf krachtlijnen)
1.5.1 De mens als persoon: een geïntegreerde en holistische mensvisie
- De Bijbelse visie op de mens heeft oog voor de mens als persoon, als knooppunt van relaties
- De Bijbelse visie ziet de mens als één geheel (complex samenspel van verschillende factoren)
- Gevolg voor onderwijs: zin- en geloofsvragen zijn geen bijkomstigheden; spiritualiteit maakt
deel uit van wie een mens is en kan worden
1.5.2 Uniciteit en waardigheid van de menselijke persoon
- Elk mens is geschapen als uniek beeld van God, om hem te vertegenwoordigen, om voor de
anderen een teken van God te worden. De menselijke waardigheid ligt ver van ras, afkomst, …
- Gevolg voor onderwijs: elk kind / ouder / collega is erkend en gewaardeerd als uniek persoon
met mogelijkheden en beperkingen
1.5.3 De mens is fundamenteel een relationeel wezen
- Scheppingsverhaal: man en vrouw, of “mens” en “medemens” in relatie
- Door “van iemand te mogen zijn” kunnen we zelf iemand worden en iets “voor iemand”
betekenen: verbondenheid is de zin van ons leven.
- Gevolg voor onderwijs: de leerkracht houdt rekening met de sociale dimensie: leerlingen
kunnen veel van elkaar leren, er is aandacht voor relaties in de klasgroep, de leerlingen worden
uitgedaagd om hun sociale en relationele vaardigheden te ontwikkelen
1.5.4 De mens is faiblesse en promesse
- Mens is terzelfdertijd eindig onvolkomen: beperkt, kwetsbaar, onmachtig en oneindig
beloftevol: tot grootste dingen in staat
- Daarom is beeld van de mens in de bijbel niet horizontaal: mens die vooruitgaat en af toe een
stap achteruit zet, maar verticaal: vallen en opstaan met de klemtoon op opstaan (verrijzenis).
Een fout maken en niet herbeginnen is zonde: geen enkele mens zonder hoop, liefde sterker
is dan de dood, …
- Gevolgen voor onderwijs: steeds geloven in groei ondanks beperkingen, zien wie anderen zijn
en kunnen worden, ruimte voor hoop, geen snelle en definitieve oordelen
1.5.5 Een voorkeur voor de meest kwetsbaren
- God in de bijbel is een God die meelijdt, die zijn volk wil bevrijden, genezen.
- Jezus van Nazareth: bijzondere aandacht van God voor kleine kwetsbare mensen, genezingen
zijn geen mirakels maar tekenen dat het goede overwint.
- Gevolg voor onderwijs: oorsprong van veel scholen zijn geëngageerde gelovigen die bewogen
werden om arme en verwaarloosde kinderen ontwikkelingskansen te geven.
- Kwetsbaarheid neemt nu nieuwe vormen aan, het vraagt aandacht om opmerkzaam te zijn
voor nieuwe noden.
- Presentiedenken: zorg voor mens gebaseerd op “omzien naar” en “geraakt worden” door die
mens. Dit veronderstelt betrokkenheid.
4
