STRAFVORDERING
ALGEMENE BEGINSELEN
A. DEFINITIE
Formeel strafrecht
= Strafprocesrecht, strafrechtspleging of strafvordering sensu lato genoemd
Dit is het geheel van procedurele spelregels die bepalen hoe het materieel strafrecht
wordt toegepast. Het gaat dus om de manier waarop de overheid (rechters, het
Openbaar Ministerie en de politie) moet handelen wanneer een misdrijf wordt
vastgesteld. Binnen dit brede kader bevindt zich de strafvordering sensu stricto, die
enkel verwijst naar het instellen van de strafvordering, maar het vak bestrijkt meer dan
dat.
Materieel strafrecht
Het materieel strafrecht omvat alle rechtsregels die bepalen welke gedragingen
strafbaar zijn en welke straffen daarop volgen. Het geeft dus aan wat precies een misdrijf
is en welke sancties erop staan.
De strafrechtketen
De toepassing van het strafrecht verloopt in verschillende fasen:
1. De strafwet bepaalt welke handelingen strafbaar zijn en onder welke
voorwaarden.
2. Vervolgens komt de opsporing: de politie en justitie proberen vast te stellen wie
de dader is en welke bewijzen er zijn.
3. Daarna beslist het Openbaar Ministerie of de zaak wordt geseponeerd,
buitengerechtelijk afgehandeld of vervolgd. In dit laatste geval stelt het OM
een strafvordering in.
4. Bij vervolging komt de zaak voor de strafrechter, die een onderzoek ten gronde
voert. Indien de verdachte schuldig wordt bevonden, legt de rechter een straf op
(straftoemeting of berechting).
5. Ten slotte volgt de fase van strafuitvoering, bijvoorbeeld een gevangenisstraf. Dit
aspect valt echter buiten de cursus.
Strafprocesrecht
Het strafprocesrecht bevat de rechtsregels die de opsporing, vervolging en berechting
van personen die verdacht worden van een misdrijf regelen. Het beschrijft verschillende
scenario’s en legt vormvoorschriften vast. Daarnaast bepaalt het de rechtspositie van
alle betrokken partijen (verdachte, slachtoffer, OM, rechter …). Het regelt ook de
organisatie en werking van de rechtscolleges, en de tenuitvoerlegging van hun
beslissingen. (Die laatste elementen komen in deze cursus minder aan bod.)
1
,Formeel strafrecht = rechtsregels betreffende opsporing, vervolging en berechting van
personen verdacht van een misdrijf
- Beschrijft scenario’s en vormvoorschriften.
- Bepaalt rechtspositie betrokken personen
- + organisatie en werking rechtscolleges
- + tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges.
Bronnen en evolutie strafprocesrecht
Grondwet 1830
- Legt de fundamentele rechten vast, zoals de openbaarheid van terechtzittingen
en uitspraken (art. 148 Gw.).
- Bevat bepalingen over de rechterlijke macht (art. 144-159 Gw.).
- Bepaalt de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en
ministers (art. 74 Gw.).
Wetboek van Strafvordering (Sv.)
- Oorspronkelijk ingevoerd in 1808, van Napoleontische oorsprong. Het bleef
geldig maar werd voortdurend aangepast.
- 1878: invoering van de Voorafgaande Titel bij het Wetboek van Strafvordering
(VTSv.), die vooraan werd ingevoegd.
- 1962 & jaren ’90: pogingen tot volledige hervorming mislukten.
- In de jaren ’90 wel de “Kleine Franchimont” (1998): gaf meer rechten aan
partijen in het gerechtelijk onderzoek (bv. meer mogelijkheden tot weerwoord),
zonder de rol van de onderzoeksrechter te ondermijnen.
- De rol van de onderzoeksrechter bleef een twistpunt: onderzoeksrechters
willen hun controlefunctie behouden.
- 2015–2018: potpourri-wetten brachten vele inhoudelijke wijzigingen.
- 2021–2024: vijf MSS-verzamelwetten onder minister Van Quickenborne
(Menselijker, Sneller, Straffer).
- Digitaliseringswetten en hervormingen van het strafprocesrecht (2023/2024),
o.a. rond verjaring.
- 2020: nieuw wetsvoorstel voor een volledig wetboek, maar ook dit raakte niet
door.
- Voorstel wou één type vooronderzoek invoeren (nu nog twee:
opsporingsonderzoek en gerechtelijk onderzoek).
Regeerakkoord De Wever (2025)
- Kondigt een hervorming van het strafprocesrecht aan, in samenspraak met
onderzoeksrechters en parket.
- Doel: modernisering, versnelling en efficiëntere procedure.
- Probleem dat door het Grondwettelijk Hof ongrondwettig werd verklaard: de
ongelijke procedurele rechten van de verdediging afhankelijk van het type
onderzoek (opsporings- of gerechtelijk onderzoek).
- De rol van de onderzoeksrechter wordt herbekeken, maar het principe van
rechterlijk toezicht op dwangmaatregelen blijft behouden.
- Geen nieuwe codificatie aangekondigd, maar de deur blijft op een kier.
2
,Nieuw Strafwetboek (inwerkingtreding 08/04/2026)
Terminologie: de driedeling “misdaden, wanbedrijven, overtredingen” verdwijnt →
voortaan enkel sprake van “misdrijven”.
Het Wetboek van Strafvordering behoudt voorlopig nog de oude structuur.
Concordantie: de nummering van wetsartikelen wordt aangepast aan de nieuwe
terminologie.
Art. 216novies Sv.: het Hof van Assisen blijft bevoegd voor “criminele zaken”.
- “Criminele zaken” = wat vroeger “misdaden” waren. In het artikel staat een lijst
van misdrijven die hieronder vallen. Dit is geen bevoegdheidswijziging, enkel een
terminologische omzetting.
Art. 78 Nieuw Strafwetboek (N.Sw.) voorziet omzettingsregels:
- Als een bijzondere strafwet spreekt over “misdaden” zonder specifieke strafmaat,
moet dit gelezen worden als: misdrijven met strafniveau 4, 5, 6, 7 of 8.
- Als een bijzondere wet spreekt over “wanbedrijven” zonder strafmaat, dan
betekent dit: misdrijven met strafniveau 1, 2 of 3.
- Waar wetten verwijzen naar een strafdrempel van minstens één jaar
gevangenisstraf, moet dit voortaan gelezen worden als: een gevangenisstraf van
niveau 2 (art. 36 N.Sw.).
Huidig Strafwetboek (tot 8 juni 2026)
Het oude Strafwetboek hanteert een driedelige indeling van misdrijven. De aard van
het misdrijf wordt bepaald door de strafmaat (kwantitatief criterium).
1. Misdaad
- Bevoegdheid: Hof van Assisen (in principe, soms gecorrectionaliseerd).
- Straffen:
- Vrijheidsstraffen: opsluiting of hechtenis, levenslang of tijdelijk (minimum
5 jaar tot levenslang).
- Geldboete: vanaf 26 euro, maar nooit als hoofdstraf.
- Boetes worden berekend met opdeciemen (inflatiecorrectie, momenteel
x8).
- Voorbeeld: moord.
2. Wanbedrijf
- Bevoegdheid: correctionele rechtbank.
- Straffen:
- Vrijheidsstraf: gevangenisstraf van 8 dagen tot 5 jaar.
- Alternatieve straffen: elektronisch toezicht, werkstraf, autonome
probatiestraf.
- Geldboete: vanaf 26 euro (+ opdeciemen)
3
, - Voorbeeld: diefstal.
3. Overtreding
- Bevoegdheid: politierechtbank.
- Straffen:
- Vrijheidsstraf: gevangenisstraf van 1 tot 7 dagen.
- Geldboete: van 1 tot 25 euro (+ opdeciemen).
- Voorbeeld: vernieling van eigendom.
Bijzondere aandachtspunten bij het huidige Strafwetboek
Hof van Assisen: tegen een assisenuitspraak is enkel cassatieberoep mogelijk. Er is
dus geen beroep over de feiten zelf.
Bevoegdheidsverdeling: deze indeling gebeurt op basis van de strafmaat in abstracto
(de wettelijke straf die voorzien is), en niet op basis van de straf in concreto (wat
uiteindelijk wordt uitgesproken).
- Gevolg: een feit dat wettelijk als misdaad is omschreven kan uiteindelijk toch
voor de correctionele rechtbank komen, en een wanbedrijf kan als politiestraf
worden behandeld.
Verzachtende omstandigheden
- De rechter kan verzachtende omstandigheden inroepen, waardoor de
strafmaat daalt en de zaak naar een lager rechtscollege kan worden verwezen.
- De wetgever anticipeert hierop met technieken zoals:
- Correctionalisering: een misdaad wordt verwezen naar de correctionele
rechtbank.
- Contraventionalisering: een wanbedrijf wordt verwezen naar de
politierechtbank.
- Dit gebeurt via de onderzoeksgerechten of door de procureur des Konings.
Nieuw Strafwetboek (vanaf 2026): deze technieken zijn niet langer nodig, omdat
het nieuwe systeem beter aansluit bij de realiteit. In de praktijk verandert er echter
weinig aan de behandeling van zaken.
Personen tot wie de regels gericht zijn
- Materieel strafrecht: richt zich tot iedereen, elke burger.
- Formeel strafrecht: richt zich in de eerste plaats tot de overheid (rechters,
parket, politie).
- Indirect heeft dit ook belang voor burgers, bijvoorbeeld wanneer iemand
slachtoffer of dader is van een misdrijf.
4
ALGEMENE BEGINSELEN
A. DEFINITIE
Formeel strafrecht
= Strafprocesrecht, strafrechtspleging of strafvordering sensu lato genoemd
Dit is het geheel van procedurele spelregels die bepalen hoe het materieel strafrecht
wordt toegepast. Het gaat dus om de manier waarop de overheid (rechters, het
Openbaar Ministerie en de politie) moet handelen wanneer een misdrijf wordt
vastgesteld. Binnen dit brede kader bevindt zich de strafvordering sensu stricto, die
enkel verwijst naar het instellen van de strafvordering, maar het vak bestrijkt meer dan
dat.
Materieel strafrecht
Het materieel strafrecht omvat alle rechtsregels die bepalen welke gedragingen
strafbaar zijn en welke straffen daarop volgen. Het geeft dus aan wat precies een misdrijf
is en welke sancties erop staan.
De strafrechtketen
De toepassing van het strafrecht verloopt in verschillende fasen:
1. De strafwet bepaalt welke handelingen strafbaar zijn en onder welke
voorwaarden.
2. Vervolgens komt de opsporing: de politie en justitie proberen vast te stellen wie
de dader is en welke bewijzen er zijn.
3. Daarna beslist het Openbaar Ministerie of de zaak wordt geseponeerd,
buitengerechtelijk afgehandeld of vervolgd. In dit laatste geval stelt het OM
een strafvordering in.
4. Bij vervolging komt de zaak voor de strafrechter, die een onderzoek ten gronde
voert. Indien de verdachte schuldig wordt bevonden, legt de rechter een straf op
(straftoemeting of berechting).
5. Ten slotte volgt de fase van strafuitvoering, bijvoorbeeld een gevangenisstraf. Dit
aspect valt echter buiten de cursus.
Strafprocesrecht
Het strafprocesrecht bevat de rechtsregels die de opsporing, vervolging en berechting
van personen die verdacht worden van een misdrijf regelen. Het beschrijft verschillende
scenario’s en legt vormvoorschriften vast. Daarnaast bepaalt het de rechtspositie van
alle betrokken partijen (verdachte, slachtoffer, OM, rechter …). Het regelt ook de
organisatie en werking van de rechtscolleges, en de tenuitvoerlegging van hun
beslissingen. (Die laatste elementen komen in deze cursus minder aan bod.)
1
,Formeel strafrecht = rechtsregels betreffende opsporing, vervolging en berechting van
personen verdacht van een misdrijf
- Beschrijft scenario’s en vormvoorschriften.
- Bepaalt rechtspositie betrokken personen
- + organisatie en werking rechtscolleges
- + tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges.
Bronnen en evolutie strafprocesrecht
Grondwet 1830
- Legt de fundamentele rechten vast, zoals de openbaarheid van terechtzittingen
en uitspraken (art. 148 Gw.).
- Bevat bepalingen over de rechterlijke macht (art. 144-159 Gw.).
- Bepaalt de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en
ministers (art. 74 Gw.).
Wetboek van Strafvordering (Sv.)
- Oorspronkelijk ingevoerd in 1808, van Napoleontische oorsprong. Het bleef
geldig maar werd voortdurend aangepast.
- 1878: invoering van de Voorafgaande Titel bij het Wetboek van Strafvordering
(VTSv.), die vooraan werd ingevoegd.
- 1962 & jaren ’90: pogingen tot volledige hervorming mislukten.
- In de jaren ’90 wel de “Kleine Franchimont” (1998): gaf meer rechten aan
partijen in het gerechtelijk onderzoek (bv. meer mogelijkheden tot weerwoord),
zonder de rol van de onderzoeksrechter te ondermijnen.
- De rol van de onderzoeksrechter bleef een twistpunt: onderzoeksrechters
willen hun controlefunctie behouden.
- 2015–2018: potpourri-wetten brachten vele inhoudelijke wijzigingen.
- 2021–2024: vijf MSS-verzamelwetten onder minister Van Quickenborne
(Menselijker, Sneller, Straffer).
- Digitaliseringswetten en hervormingen van het strafprocesrecht (2023/2024),
o.a. rond verjaring.
- 2020: nieuw wetsvoorstel voor een volledig wetboek, maar ook dit raakte niet
door.
- Voorstel wou één type vooronderzoek invoeren (nu nog twee:
opsporingsonderzoek en gerechtelijk onderzoek).
Regeerakkoord De Wever (2025)
- Kondigt een hervorming van het strafprocesrecht aan, in samenspraak met
onderzoeksrechters en parket.
- Doel: modernisering, versnelling en efficiëntere procedure.
- Probleem dat door het Grondwettelijk Hof ongrondwettig werd verklaard: de
ongelijke procedurele rechten van de verdediging afhankelijk van het type
onderzoek (opsporings- of gerechtelijk onderzoek).
- De rol van de onderzoeksrechter wordt herbekeken, maar het principe van
rechterlijk toezicht op dwangmaatregelen blijft behouden.
- Geen nieuwe codificatie aangekondigd, maar de deur blijft op een kier.
2
,Nieuw Strafwetboek (inwerkingtreding 08/04/2026)
Terminologie: de driedeling “misdaden, wanbedrijven, overtredingen” verdwijnt →
voortaan enkel sprake van “misdrijven”.
Het Wetboek van Strafvordering behoudt voorlopig nog de oude structuur.
Concordantie: de nummering van wetsartikelen wordt aangepast aan de nieuwe
terminologie.
Art. 216novies Sv.: het Hof van Assisen blijft bevoegd voor “criminele zaken”.
- “Criminele zaken” = wat vroeger “misdaden” waren. In het artikel staat een lijst
van misdrijven die hieronder vallen. Dit is geen bevoegdheidswijziging, enkel een
terminologische omzetting.
Art. 78 Nieuw Strafwetboek (N.Sw.) voorziet omzettingsregels:
- Als een bijzondere strafwet spreekt over “misdaden” zonder specifieke strafmaat,
moet dit gelezen worden als: misdrijven met strafniveau 4, 5, 6, 7 of 8.
- Als een bijzondere wet spreekt over “wanbedrijven” zonder strafmaat, dan
betekent dit: misdrijven met strafniveau 1, 2 of 3.
- Waar wetten verwijzen naar een strafdrempel van minstens één jaar
gevangenisstraf, moet dit voortaan gelezen worden als: een gevangenisstraf van
niveau 2 (art. 36 N.Sw.).
Huidig Strafwetboek (tot 8 juni 2026)
Het oude Strafwetboek hanteert een driedelige indeling van misdrijven. De aard van
het misdrijf wordt bepaald door de strafmaat (kwantitatief criterium).
1. Misdaad
- Bevoegdheid: Hof van Assisen (in principe, soms gecorrectionaliseerd).
- Straffen:
- Vrijheidsstraffen: opsluiting of hechtenis, levenslang of tijdelijk (minimum
5 jaar tot levenslang).
- Geldboete: vanaf 26 euro, maar nooit als hoofdstraf.
- Boetes worden berekend met opdeciemen (inflatiecorrectie, momenteel
x8).
- Voorbeeld: moord.
2. Wanbedrijf
- Bevoegdheid: correctionele rechtbank.
- Straffen:
- Vrijheidsstraf: gevangenisstraf van 8 dagen tot 5 jaar.
- Alternatieve straffen: elektronisch toezicht, werkstraf, autonome
probatiestraf.
- Geldboete: vanaf 26 euro (+ opdeciemen)
3
, - Voorbeeld: diefstal.
3. Overtreding
- Bevoegdheid: politierechtbank.
- Straffen:
- Vrijheidsstraf: gevangenisstraf van 1 tot 7 dagen.
- Geldboete: van 1 tot 25 euro (+ opdeciemen).
- Voorbeeld: vernieling van eigendom.
Bijzondere aandachtspunten bij het huidige Strafwetboek
Hof van Assisen: tegen een assisenuitspraak is enkel cassatieberoep mogelijk. Er is
dus geen beroep over de feiten zelf.
Bevoegdheidsverdeling: deze indeling gebeurt op basis van de strafmaat in abstracto
(de wettelijke straf die voorzien is), en niet op basis van de straf in concreto (wat
uiteindelijk wordt uitgesproken).
- Gevolg: een feit dat wettelijk als misdaad is omschreven kan uiteindelijk toch
voor de correctionele rechtbank komen, en een wanbedrijf kan als politiestraf
worden behandeld.
Verzachtende omstandigheden
- De rechter kan verzachtende omstandigheden inroepen, waardoor de
strafmaat daalt en de zaak naar een lager rechtscollege kan worden verwezen.
- De wetgever anticipeert hierop met technieken zoals:
- Correctionalisering: een misdaad wordt verwezen naar de correctionele
rechtbank.
- Contraventionalisering: een wanbedrijf wordt verwezen naar de
politierechtbank.
- Dit gebeurt via de onderzoeksgerechten of door de procureur des Konings.
Nieuw Strafwetboek (vanaf 2026): deze technieken zijn niet langer nodig, omdat
het nieuwe systeem beter aansluit bij de realiteit. In de praktijk verandert er echter
weinig aan de behandeling van zaken.
Personen tot wie de regels gericht zijn
- Materieel strafrecht: richt zich tot iedereen, elke burger.
- Formeel strafrecht: richt zich in de eerste plaats tot de overheid (rechters,
parket, politie).
- Indirect heeft dit ook belang voor burgers, bijvoorbeeld wanneer iemand
slachtoffer of dader is van een misdrijf.
4
