HC41 – ondergewicht en overgewicht
Overgewicht
Groeiafwijkingen: kan eerste signaal & enige signaal zijn van ziekten
Overgewicht = overmaat aan (visceraal) lichaamsvet (!)
- Prevalentie in NL: 4% → valt mee tov van de totale wereld (9%)
- 1980: meest gezonde kinderen – 0.5%
→ 1, 3, 5 – niet goed genoeg voor diagnostische testen dus signalering
Referentiecurve = gebaseerd op observaties van een populatie – kan afwijken: klinische blik nodig
- Descriptieve curve: kinderen in populatie gemiddeld groeien (lengtegroei, hoofdomtrek)
o Afwijking is een signaal, geen oordeel over gezondheid
- Normatieve curve: maatstaaf voor wat als gezond/wenselijk wordt gezien (BMI)
o Afwijking vraagt om klinische duiding, niet automatisch om ingrijpen – omdat BMI
geen visceraal vet meet (als lichaamsvet door hele lichaam is: CV niet verhoogd)
Casus 1
Je meet de BMI van een bijna 6-jarig meisje van Surinaams-Hindoestaanse afkomst. 5 jaar BMI:
15,3 kg/m2 & 6;9 jaar BMI: 17,0 kg/m2 → wat is je conclusie
Hoe beoordeel je dit gewicht?
→ weet je niet: door andere afkomst, moeten we speciale curve gebruiken (surinaams-
hindoestaans – komen uit Noord-India → veel naar Nederland gekomen)
- Andere bloedvaten, kleinere organen, ander vetweefsel
BMI-SDS distributie Surinaams-Hindoestaanse kinderen
• Thin-fat lichaamssamenstelling – bij geboorte licht (normale vetmassa + kleine
spiermassa → spieren zijn doelorgaan van insuline → hoger risico insulineresistentie
→ 5 x zoveel diabetes in deze groep)
• Lager gewicht is normaal voor deze groep
• Overschatting ondergewicht & onderschatting overgewicht
Lichaamssamenstelling meten
BMI: totale lichaamsgewicht (whole body) tov lengte → geen onderscheid tussen vetmassa &
lean massa (spieren, bot, water) → zegt niks over verdeling lichaamsvet (visceraal vs subcutaan),
wat wel belangrijk is voor de bepaling van de metabole gezondheid
→ vetmassa overschatten bij veel spiermassa & vetmassa onderschatten bij weinig spiermassa
Praten over gewicht
• NIET: dik, obees, vet, zwaar – stigmatiserend/probleemversterkend
o Normatief/oordelend
o Roept schaamte/weerstand op
o Verkleint ruimte voor gesprek
• WEL: boven de curve, boven gezond gewicht, breed, stevig, groot
→ vraag naar wat patiënt fijn vindt dat je gebruikt
,Hoeveel % van de kinderen met obesitas heeft als oorzaak een onderliggende ziekte?
- < 2%
Hoeveel % van de kinderen met obesitas heeft als gevolg een metabole afwijking?
- 90% (insulineresistentie, hypertensie)
Welke bevinding zie je vaak bij overgewicht als gevolg van medische oorzaak?
- Overgewicht + afbuigende lengtegroei
Welke bevinding zie je vaak bij overgewicht als gevolg van leefstijl?
- Toename BMI op basisschoolleeftijd, ouders met obesitas, normale/versnelde lengtegroei
Waarom groeien kinderen met overgewicht vaak sneller
Chronische energie overvloed → verhoogde insulinespiegels (groeifactor) → stimulatie groeischijf
→ tijdelijk versnelde lengtegroei → versnelde botrijping/vroegere puberteit (vaak lang)
- In vetweefsel: testosteron → oestrogeen: extra bijdragen aan groei
Effectieve aanpak overgewicht bij kinderen
1. Overgewicht constateren
2. Vaststellen wat er speelt (brede anamnese + LO)
3. Samenhang en aanpak bespreken
4. Plan maken en taken verdelen
5. Aan de slag met elkaar (ook fysiotherapeut, diëtist)
6. Zorgen dat het blijft werken
→ steeds meer professional op afstand → ouder en kind zelf doen
- Hoe eerder/jonger hoe beter
- Individuele begeleiding is effectiever als
o Gecombineerde leefstijl interventie (GLI): meerdere componenten (voeding,
bewegen etc) in multidisciplinair team
o Ouders betrokken, dagelijkse routine, rekening houden met cultuur
- Populatiegerichte begeleiding ter preventie (en continuering) – bv suikertaks/marketing
o Omgeving veilig & nodigt uit om te bewegen
o Gezond voedsel
o Gezond gedrag is het makkelijke gedrag
o Gezonde school
o Op meerdere niveaus (Bronfenbrenner)
Metabole programmering gedurende het leven
Overmaat calorieën < 5 jaar → hypertrofie adipocyten → als adipocyten vol zitten → hyperplasie
van adipocyten → moeilijker om af te vallen → vroege metabole afwijkingen → vroege ziekten
Programmering in de baarmoeder is belangrijk: niet te hoog & niet te laag gewicht moeder
ONDERGEWICHT
Allemaal
,Ondergewicht
- Ondergewicht is niet alleen een curve-afwijking
- Laag gewicht is niet automatisch ziekte
- Ondergewicht = ondervoeding (= toestand met tekort energie, eiwit, of andere nutriënten
leidt tot meetbare negatieve effecten groei, lichaamssamenstelling of functioneren )
- Beoordelen: antropometrie (BMI-SDS) & klinisch (lengte, spiermassa, ziek, functioneren)
Wat is de prevalentie van ondergewicht in Nederland?
- 1.5% - vooral 2-5-jarigen
- Graad I (18.5) II (17!!) III (16)
India laagst door verkeerde criteria
Ziekenhuispopulatie in Nederland
19% ondervoeding
- 11% acuut ondervoed (gewicht naar lengte < -2SD)
- 9% chronisch ondervoed (lengte-naar-leeftijd < -2SD)
Medische oorzaken ondergewicht
- < intake: dysmatuur/prematuur, bronchopulmonale dysplasie (< 2 jaar), hartziekten,
leverziekten, chronische nierziekten, anorexia nervosa
- < resorptie: coeliakie, CF, IBD
- > behoefte: chronische infectieziekten, kanker, spierziekten, stofwisselingsziekte ( DM)
- > verbruik: brandwonden
Mechanisme ondergewicht
Acute ondervoeding → 1e gewichtsverlies
- Vetmassa → spiermassa
→ langdurige ondervoeding → 2e afbuigende lengtegroei → gezondheidsproblemen
- Moeheid, zwakte, verminderde afweer
→ (langdurige ondervoeding) – vicieuze cirkel
Leerdoelen
Gezondheid & ziekte op de volwassen leeftijd worde mede bepaald door omstandigheden tijdens
de vroege ontwikkeling (DOHaD)
• Intra-uteriene groei: foetus past zich aan omstandigheden aan, die mogelijk alleen
adaptief zijn op de korte termijn, maar nadelig voor latere milieu
• Postnatale groei: snelle catch-up groei na IUGR verhoogt risico op metabole syndromen
Factoren die bijdragen aan ondergewicht/overgewicht – biologisch, omgeving, SES, gedrag
• Biologisch: genetisch, prenataal (GDM, roken), hormonen, ziekten
• Omgeving: aanbod voedsel, bewegingsmogelijkheid, schermgebruik, slaap
• SES: toegang tot gezonde voeding, stress, minder gezondheidsvaardigheden
• Gedragsmatig: eetgedrag, beweeggedrag, ouder voorbeeldfunctie
Een afwijkende groeicurve is alleen signaal, geen diagnose – neem mee:
- Etiologie
- Metabole programmering
- Exposoom
, HC42 – (ab)normale groei
Lengtegroei
Groeischijf = gebied in lange pijpbeenderen met chondrocyten, hierin vindt lengtegroei plaats
- Proliferatie chondrocyten & hypertrofie chondrocyten
- Aanmaak ECM
- Verkalking & vervanging door bot
→ kwetsbare structuur
• Voeding/energie → celdeling, opbouw ECM, productie GH/IGF1 (inhaalgroei mogelijk)
- Deprivatie, ondervoeding, GI-pathologie
• Extracellulaire vloeistof = microklimaat chondrocyten (O2, ionen)
- Acidose, dehydratie
• Inflammatoire cytokinen → remmen proliferatie chondrocyten & GH-IGF1-as
- Rheumatoïde artritis, IBD, inflammatoir
• Endocriene signalen/hormonen
- GH → IGF-1, T4, cortisol (rem groei), testosteron, oestradiol (sluit groeischijf)
- Medicatie (glucocorticoïden), trauma, bestraling (schade chondrocyt)
- Genetica: (groeipotentieel 80% & puberteit)
• Heel veel genen: klein beetje groter/kleiner – sommige veel invloed
Puberteit: toename IGF-1, GH & geslachtshormonen → groeispurt → oestradiol: kraakbeen → bot
(groeischijf sluit)
KLEINE LENGTE
Eerste lijn (jeugdarts/huisarts) redenen voor verwijzing
• Te klein (ver onder curve)
• Te klein (tov TH)
• Knik lengtegroei
• Afwijkingen bij LO
Anamnese → heel breed
• Geboortegewicht & lengte (intra-uterien begonnen?)
• Groeiverloop over jaren (geleidelijke afbuiging of knik)
• Chronische ziekten, behandelingen, medicatie (steroïden) in VG
• Lengte, groeipatroon, puberteit ouders
• Huidige klachten (tractus)
• Sociaal: hoeveel last van kleine lengte (incl bezorgdheid ouders)
Lichamelijk onderzoek
• Ontwikkelingsniveau
• Dysmorfieën: gelaat, oren, oogstand, nek
• Disproporties (armen, benen) – ook op het oog + zithoogte/armspan (gelijk aan lengte)
• Hoofdomtrek
• Aspect handen en voeten: clinodactylie, korte metacarpale, nagels
Labonderzoek + X-hand: standaard
Casus 1
Coeliakie (voeding) → herstel lengtegroei na introductie glutenvrij dieet
LET OP: vraag gericht door naar aspecifieke buikklachten bij kleine lengte kinderen in onderste helft
gewichtscurve (cave coeliakie)
Overgewicht
Groeiafwijkingen: kan eerste signaal & enige signaal zijn van ziekten
Overgewicht = overmaat aan (visceraal) lichaamsvet (!)
- Prevalentie in NL: 4% → valt mee tov van de totale wereld (9%)
- 1980: meest gezonde kinderen – 0.5%
→ 1, 3, 5 – niet goed genoeg voor diagnostische testen dus signalering
Referentiecurve = gebaseerd op observaties van een populatie – kan afwijken: klinische blik nodig
- Descriptieve curve: kinderen in populatie gemiddeld groeien (lengtegroei, hoofdomtrek)
o Afwijking is een signaal, geen oordeel over gezondheid
- Normatieve curve: maatstaaf voor wat als gezond/wenselijk wordt gezien (BMI)
o Afwijking vraagt om klinische duiding, niet automatisch om ingrijpen – omdat BMI
geen visceraal vet meet (als lichaamsvet door hele lichaam is: CV niet verhoogd)
Casus 1
Je meet de BMI van een bijna 6-jarig meisje van Surinaams-Hindoestaanse afkomst. 5 jaar BMI:
15,3 kg/m2 & 6;9 jaar BMI: 17,0 kg/m2 → wat is je conclusie
Hoe beoordeel je dit gewicht?
→ weet je niet: door andere afkomst, moeten we speciale curve gebruiken (surinaams-
hindoestaans – komen uit Noord-India → veel naar Nederland gekomen)
- Andere bloedvaten, kleinere organen, ander vetweefsel
BMI-SDS distributie Surinaams-Hindoestaanse kinderen
• Thin-fat lichaamssamenstelling – bij geboorte licht (normale vetmassa + kleine
spiermassa → spieren zijn doelorgaan van insuline → hoger risico insulineresistentie
→ 5 x zoveel diabetes in deze groep)
• Lager gewicht is normaal voor deze groep
• Overschatting ondergewicht & onderschatting overgewicht
Lichaamssamenstelling meten
BMI: totale lichaamsgewicht (whole body) tov lengte → geen onderscheid tussen vetmassa &
lean massa (spieren, bot, water) → zegt niks over verdeling lichaamsvet (visceraal vs subcutaan),
wat wel belangrijk is voor de bepaling van de metabole gezondheid
→ vetmassa overschatten bij veel spiermassa & vetmassa onderschatten bij weinig spiermassa
Praten over gewicht
• NIET: dik, obees, vet, zwaar – stigmatiserend/probleemversterkend
o Normatief/oordelend
o Roept schaamte/weerstand op
o Verkleint ruimte voor gesprek
• WEL: boven de curve, boven gezond gewicht, breed, stevig, groot
→ vraag naar wat patiënt fijn vindt dat je gebruikt
,Hoeveel % van de kinderen met obesitas heeft als oorzaak een onderliggende ziekte?
- < 2%
Hoeveel % van de kinderen met obesitas heeft als gevolg een metabole afwijking?
- 90% (insulineresistentie, hypertensie)
Welke bevinding zie je vaak bij overgewicht als gevolg van medische oorzaak?
- Overgewicht + afbuigende lengtegroei
Welke bevinding zie je vaak bij overgewicht als gevolg van leefstijl?
- Toename BMI op basisschoolleeftijd, ouders met obesitas, normale/versnelde lengtegroei
Waarom groeien kinderen met overgewicht vaak sneller
Chronische energie overvloed → verhoogde insulinespiegels (groeifactor) → stimulatie groeischijf
→ tijdelijk versnelde lengtegroei → versnelde botrijping/vroegere puberteit (vaak lang)
- In vetweefsel: testosteron → oestrogeen: extra bijdragen aan groei
Effectieve aanpak overgewicht bij kinderen
1. Overgewicht constateren
2. Vaststellen wat er speelt (brede anamnese + LO)
3. Samenhang en aanpak bespreken
4. Plan maken en taken verdelen
5. Aan de slag met elkaar (ook fysiotherapeut, diëtist)
6. Zorgen dat het blijft werken
→ steeds meer professional op afstand → ouder en kind zelf doen
- Hoe eerder/jonger hoe beter
- Individuele begeleiding is effectiever als
o Gecombineerde leefstijl interventie (GLI): meerdere componenten (voeding,
bewegen etc) in multidisciplinair team
o Ouders betrokken, dagelijkse routine, rekening houden met cultuur
- Populatiegerichte begeleiding ter preventie (en continuering) – bv suikertaks/marketing
o Omgeving veilig & nodigt uit om te bewegen
o Gezond voedsel
o Gezond gedrag is het makkelijke gedrag
o Gezonde school
o Op meerdere niveaus (Bronfenbrenner)
Metabole programmering gedurende het leven
Overmaat calorieën < 5 jaar → hypertrofie adipocyten → als adipocyten vol zitten → hyperplasie
van adipocyten → moeilijker om af te vallen → vroege metabole afwijkingen → vroege ziekten
Programmering in de baarmoeder is belangrijk: niet te hoog & niet te laag gewicht moeder
ONDERGEWICHT
Allemaal
,Ondergewicht
- Ondergewicht is niet alleen een curve-afwijking
- Laag gewicht is niet automatisch ziekte
- Ondergewicht = ondervoeding (= toestand met tekort energie, eiwit, of andere nutriënten
leidt tot meetbare negatieve effecten groei, lichaamssamenstelling of functioneren )
- Beoordelen: antropometrie (BMI-SDS) & klinisch (lengte, spiermassa, ziek, functioneren)
Wat is de prevalentie van ondergewicht in Nederland?
- 1.5% - vooral 2-5-jarigen
- Graad I (18.5) II (17!!) III (16)
India laagst door verkeerde criteria
Ziekenhuispopulatie in Nederland
19% ondervoeding
- 11% acuut ondervoed (gewicht naar lengte < -2SD)
- 9% chronisch ondervoed (lengte-naar-leeftijd < -2SD)
Medische oorzaken ondergewicht
- < intake: dysmatuur/prematuur, bronchopulmonale dysplasie (< 2 jaar), hartziekten,
leverziekten, chronische nierziekten, anorexia nervosa
- < resorptie: coeliakie, CF, IBD
- > behoefte: chronische infectieziekten, kanker, spierziekten, stofwisselingsziekte ( DM)
- > verbruik: brandwonden
Mechanisme ondergewicht
Acute ondervoeding → 1e gewichtsverlies
- Vetmassa → spiermassa
→ langdurige ondervoeding → 2e afbuigende lengtegroei → gezondheidsproblemen
- Moeheid, zwakte, verminderde afweer
→ (langdurige ondervoeding) – vicieuze cirkel
Leerdoelen
Gezondheid & ziekte op de volwassen leeftijd worde mede bepaald door omstandigheden tijdens
de vroege ontwikkeling (DOHaD)
• Intra-uteriene groei: foetus past zich aan omstandigheden aan, die mogelijk alleen
adaptief zijn op de korte termijn, maar nadelig voor latere milieu
• Postnatale groei: snelle catch-up groei na IUGR verhoogt risico op metabole syndromen
Factoren die bijdragen aan ondergewicht/overgewicht – biologisch, omgeving, SES, gedrag
• Biologisch: genetisch, prenataal (GDM, roken), hormonen, ziekten
• Omgeving: aanbod voedsel, bewegingsmogelijkheid, schermgebruik, slaap
• SES: toegang tot gezonde voeding, stress, minder gezondheidsvaardigheden
• Gedragsmatig: eetgedrag, beweeggedrag, ouder voorbeeldfunctie
Een afwijkende groeicurve is alleen signaal, geen diagnose – neem mee:
- Etiologie
- Metabole programmering
- Exposoom
, HC42 – (ab)normale groei
Lengtegroei
Groeischijf = gebied in lange pijpbeenderen met chondrocyten, hierin vindt lengtegroei plaats
- Proliferatie chondrocyten & hypertrofie chondrocyten
- Aanmaak ECM
- Verkalking & vervanging door bot
→ kwetsbare structuur
• Voeding/energie → celdeling, opbouw ECM, productie GH/IGF1 (inhaalgroei mogelijk)
- Deprivatie, ondervoeding, GI-pathologie
• Extracellulaire vloeistof = microklimaat chondrocyten (O2, ionen)
- Acidose, dehydratie
• Inflammatoire cytokinen → remmen proliferatie chondrocyten & GH-IGF1-as
- Rheumatoïde artritis, IBD, inflammatoir
• Endocriene signalen/hormonen
- GH → IGF-1, T4, cortisol (rem groei), testosteron, oestradiol (sluit groeischijf)
- Medicatie (glucocorticoïden), trauma, bestraling (schade chondrocyt)
- Genetica: (groeipotentieel 80% & puberteit)
• Heel veel genen: klein beetje groter/kleiner – sommige veel invloed
Puberteit: toename IGF-1, GH & geslachtshormonen → groeispurt → oestradiol: kraakbeen → bot
(groeischijf sluit)
KLEINE LENGTE
Eerste lijn (jeugdarts/huisarts) redenen voor verwijzing
• Te klein (ver onder curve)
• Te klein (tov TH)
• Knik lengtegroei
• Afwijkingen bij LO
Anamnese → heel breed
• Geboortegewicht & lengte (intra-uterien begonnen?)
• Groeiverloop over jaren (geleidelijke afbuiging of knik)
• Chronische ziekten, behandelingen, medicatie (steroïden) in VG
• Lengte, groeipatroon, puberteit ouders
• Huidige klachten (tractus)
• Sociaal: hoeveel last van kleine lengte (incl bezorgdheid ouders)
Lichamelijk onderzoek
• Ontwikkelingsniveau
• Dysmorfieën: gelaat, oren, oogstand, nek
• Disproporties (armen, benen) – ook op het oog + zithoogte/armspan (gelijk aan lengte)
• Hoofdomtrek
• Aspect handen en voeten: clinodactylie, korte metacarpale, nagels
Labonderzoek + X-hand: standaard
Casus 1
Coeliakie (voeding) → herstel lengtegroei na introductie glutenvrij dieet
LET OP: vraag gericht door naar aspecifieke buikklachten bij kleine lengte kinderen in onderste helft
gewichtscurve (cave coeliakie)
