:
•••
,
Onderdelen:
• Hoofdpijn en angst 2
o Hoofdpijn 2
o Angst 8
• Bewustzijnsveranderingen 10
o Coma 10
o Schedelhersenletsel 11
o Epilepsie 13
o Syncope 14
o Hersendood en donatie 15
o Slaapstoornissen 17
• Psychiatrie 19
o Ontwikkelingsstoornissen 19
o Neurocognitieve stoornissen 21
o Psychosespectrumstoornissen 23
o Verslavingsstoornissen 24
o Dwangstoornissen 26
o Drangstoornissen 27
o Psychotraumagerelateerde stoornissen 28
o Aanpassingsstoornissen 29
o Dissociatieve stoornissen 29
o Eetstoornissen 30
o Somatisch-symptoomstoornis 31
o Stemmingsstoornissen 32
o Persoonlijkheidsstoornissen 33
o Psychologische behandeling 35
o Wetgeving 36
• Huidaandoeningen 39
o Diagnostiek 39
o Eczemateuze dermatosen 40
o Erythematosquameuze dermatosen 41
o Huidtumoren 42
o Dyschromieën 43
o Papuleuze dermatosen 43
o Mycodermatosen 44
o Wonden 44
,1
,In de hersenen zitten geen pijnreceptoren, dus hoofdpijn • Leefstijl: ontspanning, goede houding, genoeg slaap,
wordt niet veroorzaakt door pijn aan de hersenen. geen cafeïnehoudende dranken, mindfulness (of
Structuren die hoofdpijn kunnen veroorzaken: cognitieve gedragstherapie) en fysiotherapie
• Spieren van het hoofd, de huid en het gezicht • Medicatie: indien nodig ’s nachts amitriptyline 10-40
• Hersenvliezen mg
• Bloedvaten
• Onderdelen van de schedel: sinussen, oogkassen, tan-
den en oren Clusterhoofdpijn is een aanval van hoofdpijn die voor-
Soorten hoofdpijn o.b.v. oorzaak: komt in clusters van weken tot maanden
• Primair: onbekende oorzaak Epidemiologie van clusterhoofdpijn:
• Secundair: hoofdpijn heeft een duidelijke oorzaak • Leeftijd: 20-50 jaar
Soorten hoofdpijn o.b.v. beloop: • Geslachtsverdeling: 7 keer vaker mannen
• (Sub)acute hoofdpijn Kenmerken van clusterhoofdpijn:
• Aanvalsgewijze hoofdpijn • Lokalisatie: strikt unilateraal achter en rondom het oog
• Chronische hoofdpijn • Aard: heftig borende pijn
Red flags die wijzen op een secundaire oorzaak: • Duur: 15 tot 180 minuten
• Peracute hoofdpijn Begeleidende verschijnselen van clusterhoofdpijn:
• Progressieve hoofdpijn • Radeloze activiteit
• Koorts • Tranend, rood oog en/of verstopte/lopende neus aan
• Meningeale prikkeling dezelfde kant als de hoofdpijn
• Ochtendbraken • Ptosis: hangend ooglid
• Nachtelijke hoofdpijn • Miosis: vernauwde pupil
• Voorgaande maligniteit, immuunstoornis of stollings- Clusterhoofdpijn is reden tot doorverwijzing naar een
stoornis neuroloog.
• Epileptische aanvallen Onderdelen van de behandeling van clusterhoofdpijn:
• Uitvalsverschijnselen (parese) • Leefstijl: limiteer alcoholinname en gebruik van vaat-
verwijders (lokken clusterhoofdpijn uit)
• Aanvalsbehandeling: 100% zuurstof en sumatriptan of
ergotaminetartraat
• Profylactische behandeling: methysergide, verapamil
of lithium
Migraine is een aanvalsgewijze, bonzende hoofdpijn die
voorkomt in combinatie met misselijkheid. Voorafgaand
Spierspanningshoofdpijn (tension-type headache) is een
aan de hoofdpijn ervaren sommige mensen een aura, zo-
hoofdpijnsyndroom dat niet verklaard kan worden door
als lichtflitsen of sterretjes.
de andere oorzaken van hoofdpijnsyndromen. Het kan
Epidemiologie van migraine:
worden veroorzaakt door stress, gespannen nekspieren
• Leeftijd: 20-50 jaar
en depressies.
• Geslachtsverdeling: 3 tot 4 keer vaker vrouwen
Epidemiologie van spierspanningshoofdpijn:
Kenmerken van hoofdpijn door migraine:
• Leeftijd: 20-60 jaar
• Lokalisatie: 2/3e halfzijdig
• Geslachtsverdeling: iets meer vrouwen
• Aard: ernstig, bonzend en toename van ernst bij ie-
Depressies kunnen spierspanningshoofdpijn uitlokken.
dere vorm van lichamelijke activiteit
Kenmerken van spierspanningshoofdpijn:
• Duur: 4 tot 72 uur
• Lokalisatie: bandvormige hoofdpijn rondom het
Onderdelen van de behandeling van migraine:
hoofd, vaak met occipitale en soms frontale nadruk
• Aanvalsbehandeling:
en doorstralend vanuit de nek
o Stap 1: paracetamol
• Aard: dubbelzijdige, drukkende, matig ernstige pijn
o Stap 2: NSAID (acetylsalicylzuur/naproxen)
die als band om het hoofd zit
o Stap 3: sumatriptan
• Duur: 30 minuten tot 15 dagen
o Bij misselijkheid: anti-emetica
Onderdelen van de behandeling van spierspannings-
• Profylactische behandeling (≥ 2 aanvallen/maand,
hoofdpijn:
zeker bij beperking van functioneren): propanolol, me-
• Uitleg over het ontstaansmechanisme
toprolol, valproaat of methysergide
2
, Stappen in de behandeling van medicatieafhankelijk
hoofdpijn:
Epidemiologie van trigeminusneuralgie: 1. Afkicken van pijnstillers
• Leeftijd: 50-80 jaar 2. Bekijken welke vorm van hoofdpijn overblijft
• Geslachtsverdeling: even vaak mannen als vrouwen 3. Deze vorm van hoofdpijn behandelen
Kenmerken van hoofdpijn door trigeminusneuralgie:
• Lokalisatie: boven- en onderkaak
• Aard: zeer heftige pijnscheuten in het traject van de
n. trigeminus bij aanraking (scheren), beweging (kau- Prevalentie van hersentumoren:
wen) of koude lucht • Volwassenen: 100/100.000 = 2% van alle tumoren
• Duur: seconden en herhalende pijnscheuten • Kinderen: 2,5/100.000 = 25% van alle tumoren
Bij 15% van de patiënt wordt op de MRI een oorzaak vast- Incidentie van hersentumoren:
gesteld, zoals een brughoektumor, MS of compressie. • Hersenmetastase: 5.000-7.000/jaar
Opties voor de behandeling van trigeminusneuralgie: • Primaire hersentumor: 1.500/jaar
• Eerste keuze: carbamazepine (dosis op geleide van Hersentumor Verhoogde
pijn ophogen) intracraniële druk
• Chirurgie: bij onvoldoende effect van carbamazepine hoofdpijn progressieve hoofdpijn
o Janetta-operatie: kussentje tussen n. trigeminus en snelle progressie van klachten ochtendbraken
arterie epileptische aanvallen visusstoornis: diplopie
o Sweet-procedure: ganglion van n. trigeminus op- (dubbelzien)
zettelijk beschadigen progressieve/focale uitvalsver- uiteindelijk verlaagd
schijnselen: motoriek, sensibili- bewustzijn
teit, taal of spraak en visus
Sinusitis is een ontsteking van de bijholten (sinussen) en gedragsstoornissen
ontstaat meestal door verkoudheid. Soorten hersentumoren o.b.v. kwaadaardigheid:
Epidemiologie van sinusitis: • Goedaardig: kan niet metastaseren en leidt niet tot
• Leeftijd: 25-45 jaar aantasting van het hersenweefsel, maar wel tot ver-
• Geslachtsverdeling: iets vaker vrouwen drukking van hersenweefsel
Kenmerken van hoofdpijn door sinusitis: • Kwaadaardig: kan niet metastaseren, maar tast wel
• Lokalisatie: eenzijdige, maxillaire pijn en pijn aan tan- hersenweefsel aan en komt bijna altijd weer terug
den of kiezen
• Aard: zeurende pijn bij bukken en hoofd- en oorpijn
• Duur: continu Een meningeoom ontstaat uit één van de meningen
Begeleidende verschijnselen bij sinusitis: (hersenvliezen).
• Neusverstoppingen en purulente rinorroe (nasale uit- Eigenschappen van een meningeoom:
vloed) • Zit aan de convexiteit (buitenkant hersenen)
• Verkoudheid • Duwt normaal hersenweefsel aan de kant
• Subfebriele temperatuur (37,5-38 °C) • Heeft vaak een verbinding met de meningen (dural
Onderdelen van de behandeling van sinusitis: tail)
• Drainage van sinussen bevorderen: stomen en neus- Opties voor de behandeling van een meningeoom:
druppels • Kleine tumor en geen groei: expec-
• Analgetica (pijnstilling) tatief beleid (wait and scan)
• Klachten en/of groei tumor: opera-
tie met streven naar totale resectie
Arteritis temporalis (reuscelarteritis) is een ontsteking van • Operatie niet mogelijk of groeiende
de a. temporalis. resttumor na operatie: radiothera-
Epidemiologie van arteritis temporalis: pie
• Leeftijd: m.n. ouderen
• Geslachtsverdeling: even vaak mannen als vrouwen
Kenmerken van hoofdpijn door arteritis temporalis: Soorten gliomen:
• Lokalisatie: vooral temporaal (t.h.v. de slaap), o.a. na • Astrocytoom: ontstaan uit astrocyten
het kauwen erger • Oligodendroglioom: ontstaan uit oligodendrocyten
• Duur: continu • Oligoastrocytoom: mengvorm
Begeleidende verschijnselen bij arteritis temporalis: Gradaties van gliomen:
• Algehele malaise • Laaggradig glioom (LGG):
• Visuele verschijnselen (risico op blindheid) o Graad I: tumor die zich vrijwel gedraagt als normaal
• Verhoogd BSE hersenweefsel (komt in de praktijk bijna nooit voor)
• Matige anemie o Graad II: toegenomen groei van de glia, maar zon-
• Polymyalgia rheumatica (40-60%) der kenmerken van kwaadaardigheid
Arteritis temporalis wordt behandeld met een stootkuur • Hooggradig glioom (HGG):
corticosteroïden. o Graad III: kenmerken van kwaadaardigheid zicht-
baar
o Graad IV: duidelijke ongeremde groei, waarbij
Oorzaken van: medicatieafhankelijke hoofdpijn: sprake is van weefselverval (trage angiogenese)
• Meer dan 15 dagen per maand paracetamol/NSAID Doordat tumorcellen van een glioom zich verspreiden
• Meer dan 10 dagen per maand triptanen langs de verbindende vezelbanen, is genezing niet
3
•••
,
Onderdelen:
• Hoofdpijn en angst 2
o Hoofdpijn 2
o Angst 8
• Bewustzijnsveranderingen 10
o Coma 10
o Schedelhersenletsel 11
o Epilepsie 13
o Syncope 14
o Hersendood en donatie 15
o Slaapstoornissen 17
• Psychiatrie 19
o Ontwikkelingsstoornissen 19
o Neurocognitieve stoornissen 21
o Psychosespectrumstoornissen 23
o Verslavingsstoornissen 24
o Dwangstoornissen 26
o Drangstoornissen 27
o Psychotraumagerelateerde stoornissen 28
o Aanpassingsstoornissen 29
o Dissociatieve stoornissen 29
o Eetstoornissen 30
o Somatisch-symptoomstoornis 31
o Stemmingsstoornissen 32
o Persoonlijkheidsstoornissen 33
o Psychologische behandeling 35
o Wetgeving 36
• Huidaandoeningen 39
o Diagnostiek 39
o Eczemateuze dermatosen 40
o Erythematosquameuze dermatosen 41
o Huidtumoren 42
o Dyschromieën 43
o Papuleuze dermatosen 43
o Mycodermatosen 44
o Wonden 44
,1
,In de hersenen zitten geen pijnreceptoren, dus hoofdpijn • Leefstijl: ontspanning, goede houding, genoeg slaap,
wordt niet veroorzaakt door pijn aan de hersenen. geen cafeïnehoudende dranken, mindfulness (of
Structuren die hoofdpijn kunnen veroorzaken: cognitieve gedragstherapie) en fysiotherapie
• Spieren van het hoofd, de huid en het gezicht • Medicatie: indien nodig ’s nachts amitriptyline 10-40
• Hersenvliezen mg
• Bloedvaten
• Onderdelen van de schedel: sinussen, oogkassen, tan-
den en oren Clusterhoofdpijn is een aanval van hoofdpijn die voor-
Soorten hoofdpijn o.b.v. oorzaak: komt in clusters van weken tot maanden
• Primair: onbekende oorzaak Epidemiologie van clusterhoofdpijn:
• Secundair: hoofdpijn heeft een duidelijke oorzaak • Leeftijd: 20-50 jaar
Soorten hoofdpijn o.b.v. beloop: • Geslachtsverdeling: 7 keer vaker mannen
• (Sub)acute hoofdpijn Kenmerken van clusterhoofdpijn:
• Aanvalsgewijze hoofdpijn • Lokalisatie: strikt unilateraal achter en rondom het oog
• Chronische hoofdpijn • Aard: heftig borende pijn
Red flags die wijzen op een secundaire oorzaak: • Duur: 15 tot 180 minuten
• Peracute hoofdpijn Begeleidende verschijnselen van clusterhoofdpijn:
• Progressieve hoofdpijn • Radeloze activiteit
• Koorts • Tranend, rood oog en/of verstopte/lopende neus aan
• Meningeale prikkeling dezelfde kant als de hoofdpijn
• Ochtendbraken • Ptosis: hangend ooglid
• Nachtelijke hoofdpijn • Miosis: vernauwde pupil
• Voorgaande maligniteit, immuunstoornis of stollings- Clusterhoofdpijn is reden tot doorverwijzing naar een
stoornis neuroloog.
• Epileptische aanvallen Onderdelen van de behandeling van clusterhoofdpijn:
• Uitvalsverschijnselen (parese) • Leefstijl: limiteer alcoholinname en gebruik van vaat-
verwijders (lokken clusterhoofdpijn uit)
• Aanvalsbehandeling: 100% zuurstof en sumatriptan of
ergotaminetartraat
• Profylactische behandeling: methysergide, verapamil
of lithium
Migraine is een aanvalsgewijze, bonzende hoofdpijn die
voorkomt in combinatie met misselijkheid. Voorafgaand
Spierspanningshoofdpijn (tension-type headache) is een
aan de hoofdpijn ervaren sommige mensen een aura, zo-
hoofdpijnsyndroom dat niet verklaard kan worden door
als lichtflitsen of sterretjes.
de andere oorzaken van hoofdpijnsyndromen. Het kan
Epidemiologie van migraine:
worden veroorzaakt door stress, gespannen nekspieren
• Leeftijd: 20-50 jaar
en depressies.
• Geslachtsverdeling: 3 tot 4 keer vaker vrouwen
Epidemiologie van spierspanningshoofdpijn:
Kenmerken van hoofdpijn door migraine:
• Leeftijd: 20-60 jaar
• Lokalisatie: 2/3e halfzijdig
• Geslachtsverdeling: iets meer vrouwen
• Aard: ernstig, bonzend en toename van ernst bij ie-
Depressies kunnen spierspanningshoofdpijn uitlokken.
dere vorm van lichamelijke activiteit
Kenmerken van spierspanningshoofdpijn:
• Duur: 4 tot 72 uur
• Lokalisatie: bandvormige hoofdpijn rondom het
Onderdelen van de behandeling van migraine:
hoofd, vaak met occipitale en soms frontale nadruk
• Aanvalsbehandeling:
en doorstralend vanuit de nek
o Stap 1: paracetamol
• Aard: dubbelzijdige, drukkende, matig ernstige pijn
o Stap 2: NSAID (acetylsalicylzuur/naproxen)
die als band om het hoofd zit
o Stap 3: sumatriptan
• Duur: 30 minuten tot 15 dagen
o Bij misselijkheid: anti-emetica
Onderdelen van de behandeling van spierspannings-
• Profylactische behandeling (≥ 2 aanvallen/maand,
hoofdpijn:
zeker bij beperking van functioneren): propanolol, me-
• Uitleg over het ontstaansmechanisme
toprolol, valproaat of methysergide
2
, Stappen in de behandeling van medicatieafhankelijk
hoofdpijn:
Epidemiologie van trigeminusneuralgie: 1. Afkicken van pijnstillers
• Leeftijd: 50-80 jaar 2. Bekijken welke vorm van hoofdpijn overblijft
• Geslachtsverdeling: even vaak mannen als vrouwen 3. Deze vorm van hoofdpijn behandelen
Kenmerken van hoofdpijn door trigeminusneuralgie:
• Lokalisatie: boven- en onderkaak
• Aard: zeer heftige pijnscheuten in het traject van de
n. trigeminus bij aanraking (scheren), beweging (kau- Prevalentie van hersentumoren:
wen) of koude lucht • Volwassenen: 100/100.000 = 2% van alle tumoren
• Duur: seconden en herhalende pijnscheuten • Kinderen: 2,5/100.000 = 25% van alle tumoren
Bij 15% van de patiënt wordt op de MRI een oorzaak vast- Incidentie van hersentumoren:
gesteld, zoals een brughoektumor, MS of compressie. • Hersenmetastase: 5.000-7.000/jaar
Opties voor de behandeling van trigeminusneuralgie: • Primaire hersentumor: 1.500/jaar
• Eerste keuze: carbamazepine (dosis op geleide van Hersentumor Verhoogde
pijn ophogen) intracraniële druk
• Chirurgie: bij onvoldoende effect van carbamazepine hoofdpijn progressieve hoofdpijn
o Janetta-operatie: kussentje tussen n. trigeminus en snelle progressie van klachten ochtendbraken
arterie epileptische aanvallen visusstoornis: diplopie
o Sweet-procedure: ganglion van n. trigeminus op- (dubbelzien)
zettelijk beschadigen progressieve/focale uitvalsver- uiteindelijk verlaagd
schijnselen: motoriek, sensibili- bewustzijn
teit, taal of spraak en visus
Sinusitis is een ontsteking van de bijholten (sinussen) en gedragsstoornissen
ontstaat meestal door verkoudheid. Soorten hersentumoren o.b.v. kwaadaardigheid:
Epidemiologie van sinusitis: • Goedaardig: kan niet metastaseren en leidt niet tot
• Leeftijd: 25-45 jaar aantasting van het hersenweefsel, maar wel tot ver-
• Geslachtsverdeling: iets vaker vrouwen drukking van hersenweefsel
Kenmerken van hoofdpijn door sinusitis: • Kwaadaardig: kan niet metastaseren, maar tast wel
• Lokalisatie: eenzijdige, maxillaire pijn en pijn aan tan- hersenweefsel aan en komt bijna altijd weer terug
den of kiezen
• Aard: zeurende pijn bij bukken en hoofd- en oorpijn
• Duur: continu Een meningeoom ontstaat uit één van de meningen
Begeleidende verschijnselen bij sinusitis: (hersenvliezen).
• Neusverstoppingen en purulente rinorroe (nasale uit- Eigenschappen van een meningeoom:
vloed) • Zit aan de convexiteit (buitenkant hersenen)
• Verkoudheid • Duwt normaal hersenweefsel aan de kant
• Subfebriele temperatuur (37,5-38 °C) • Heeft vaak een verbinding met de meningen (dural
Onderdelen van de behandeling van sinusitis: tail)
• Drainage van sinussen bevorderen: stomen en neus- Opties voor de behandeling van een meningeoom:
druppels • Kleine tumor en geen groei: expec-
• Analgetica (pijnstilling) tatief beleid (wait and scan)
• Klachten en/of groei tumor: opera-
tie met streven naar totale resectie
Arteritis temporalis (reuscelarteritis) is een ontsteking van • Operatie niet mogelijk of groeiende
de a. temporalis. resttumor na operatie: radiothera-
Epidemiologie van arteritis temporalis: pie
• Leeftijd: m.n. ouderen
• Geslachtsverdeling: even vaak mannen als vrouwen
Kenmerken van hoofdpijn door arteritis temporalis: Soorten gliomen:
• Lokalisatie: vooral temporaal (t.h.v. de slaap), o.a. na • Astrocytoom: ontstaan uit astrocyten
het kauwen erger • Oligodendroglioom: ontstaan uit oligodendrocyten
• Duur: continu • Oligoastrocytoom: mengvorm
Begeleidende verschijnselen bij arteritis temporalis: Gradaties van gliomen:
• Algehele malaise • Laaggradig glioom (LGG):
• Visuele verschijnselen (risico op blindheid) o Graad I: tumor die zich vrijwel gedraagt als normaal
• Verhoogd BSE hersenweefsel (komt in de praktijk bijna nooit voor)
• Matige anemie o Graad II: toegenomen groei van de glia, maar zon-
• Polymyalgia rheumatica (40-60%) der kenmerken van kwaadaardigheid
Arteritis temporalis wordt behandeld met een stootkuur • Hooggradig glioom (HGG):
corticosteroïden. o Graad III: kenmerken van kwaadaardigheid zicht-
baar
o Graad IV: duidelijke ongeremde groei, waarbij
Oorzaken van: medicatieafhankelijke hoofdpijn: sprake is van weefselverval (trage angiogenese)
• Meer dan 15 dagen per maand paracetamol/NSAID Doordat tumorcellen van een glioom zich verspreiden
• Meer dan 10 dagen per maand triptanen langs de verbindende vezelbanen, is genezing niet
3
