Samenvatting Psychiatrie
Hoofdstuk 1: Schizofreniespectrum en andere psychotische stoornissen
Kernsymptomen van Psychose - psychotische symptomen
De diagnose van stoornissen in dit spectrum vereist afwijkingen in een of meer van de
volgende vijf symptoomdomeinen:
● Positieve symptomen (gedrag dat erbij komt, bij anderen niet):
○ Wanen: = denkstoornis (inhoudelijk); Vaststaande overtuigingen die niet
vatbaar zijn voor feiten die ermee in tegenspraak zijn (betrekkingswanen,
achtervolgingswanen, grootheidswanen (ook bij syfilis), erotomane wanen (=
syndroom van Clérambault), beïnvloedingswanen).
○ Hallucinaties: = waarnemingsstoornis; Zintuiglijke ervaringen zonder externe
prikkel, meestal auditief (stemmen horen, CAVE: bevelshallucinatie!)
(andere = visueel, tactiel (niet somatisatie), olfactorisch (cave:
hersentumoren), gustatorisch (vaak gekoppeld aan wanen)).
○ Gedesorganiseerd denken (formele denkstoornis, vorm ervan
verstoord): Dit uit zich in de spraak, zoals tangentialiteit (naast de vraag
antwoorden), associatief denken, het gebruik van neologismen (nieuwe,
onbestaande woorden), verperring in het denken (gedachtenblokkering =
Sperrung) of gestoord taalbegrip (geen begrip metaforen).
● Negatieve symptomen (gedrag dat verloren gaat):
○ Kenmerken zijn affectieve vervlakking, initatiefverlies (avolitie), alogie
(armoede van spraak), anhedonie (onvermogen om te genieten), apathie en
sociaal terugtrekgedrag.
○ gevolgen: verminderde hygiëne, niet meer poetsen, rekeningen niet meer
betalen, binnen sociaal circuit uit de boot vallen → verlies levenskwaliteit
● Ernstig gedesorganiseerd of abnormale psychomotoriek:
○ = veranderingen in gedrag, houding en in de manier waarop hij spreekt
○ Hiertoe behoort ook katatonie (= urgentie!!! = het weigeren van alles), wat
zich kan uiten in katalepsie (het aannemen van een ongewone houding die
men lange tijd aanhoudt), motorisch negativisme (verzet tegen instructies),
mutisme en stupor (geen verbale en mortorische responsen), katatone
opwinding (heel veel beweging zonder doel) of stereotype bewegingen
(staren, grimasseren, mutisme, echolalie).
Andere symptomen - geen kernsymptomen
- depressieve symptomen → zeer hoge incidentie suicide (1/10, vaak gewelddadig)
- agressieve symptomen → veel agitatie en agressie, vaak in combo middelengebruik;
geen of beperkte vatbaarheid bij misdrijf, soms collocatie nodig
- cognitieve symptomen → zeer frequent, behoud van intelligentie
Neurobiologie: De Dopamine-hypothese
,Het begrijpen van de dopaminebanen is cruciaal voor zowel de symptomatologie als de
werking van medicatie:
● Positieve symptomen: Worden veroorzaakt door een teveel aan dopamine in de
mesolimbische baan.
● Negatieve symptomen: Worden gelinkt aan een tekort aan dopamine in de
(pre)frontale cortex (mesocorticale baan).
Diagnostiek en Classificatie
Het onderscheid tussen de verschillende stoornissen wordt hoofdzakelijk gemaakt op basis
van de duur van de symptomen:
● Schizofrenie: 2 of meer van de kernsymptomen gedurende 1 maand, zeker 1 van
de volgende: wanen, hallucinaties, gedesoriënteerd spreken. De symptomen moeten
minstens 6 maanden ononderbroken aanwezig zijn, waarbij het functioneren
duidelijk is achteruitgegaan.
● Schizofreniforme stoornis: Zoals schirzofrenie, maar symptomen duren tussen 1
maand en 6 maanden.
● Kortdurende psychotische stoornis: 1 of meer symptomen, maar deze duren
tussen 1 dag en 1 maand. Hierbij geen negatieve symptomen. Wel volledige
terugkeer naar premorbide niveau van functioneren
● Waanstoornis: Gekenmerkt door de aanwezigheid van één of meer wanen
gedurende minstens 1 maand, zonder dat er andere symptomen van schizofrenie
aanwezig zijn. Het functioneren is niet duidelijk beperkt of gedrag niet vreemd/bizar
● Psychotische stoornis door een middel: Aanwezigheid van wanen en/of
hallucinaties + er zijn aanwijzingen vanuit anamnese, lichamelijk onderzoek of labo
dat de A-symptomen zijn ontstaan tijdens of kort na de intoxicatie, na de ontrekking
of na blootstelling aan een geneesmiddel (en van het (genees)middel is bekend dat
het A-symptomen kan veroorzaken.
Ziektebeloop en Epidemiologie
● Beloop: Schizofrenie start vaak met prodromi (voortekenen zoals introversie) in de
adolescentie, gevolgd door een eerste acute opstoot rond het 18e-20e levensjaar,
vaak acuut plotse psychotische symptomen en geen ziekte-inzicht. Zonder
behandeling zal er een 2de opstoot zijn binnen het jaar, opstoten vaak gerelateerd
aan life-events. Elke nieuwe opstoot leidt vaak tot een lager niveau van functioneren
en een toename van negatieve symptomen (partiële remissie = schub), met ook
vaak postpsychotische depressies. Rond hun 40ste gaat de ziekte uitdoven, maar
een laag functioneren door negatieve symptomen.
● Prevalentie: Treft ongeveer 1% van de wereldbevolking; de lifetime prevalentie ligt
tussen 0,3% en 0,7% (onthou 0,5%).
● Geslacht: De incidentie is gelijk, maar mannen hebben hun eerste opstoot vaak
vroeger (15-25 jaar), terwijl vrouwen een tweede piek rond de menopauze kennen.
, ● Risicofactoren: Naast erfelijkheid (79% bij eeneiige tweelingen) spelen
omgevingsfactoren een grote rol, zoals cannabisgebruik voor het 15e levensjaar
(3x hoger risico), migratiestatus en perinatale complicaties.
● Mortaliteit: De levensverwachting is 10-25 jaar korter, mede door een
suïcide-incidentie van 10%. Suïciderisico ligt 13 keer hoger. Ook vaker sterven aan
chronische ziektes.
● Etiologie: multicausaal en complex; predisponerende (erfelijkheid, niet monogeen),
uitlokkende (biologisch (bv leeftijd), omgevingsfactoren (trauma, zs- og geboorte
complicaties, migratiestatus, cannabisgebruik)) en onderhoudende factoren (sociale
en familiale effecten, bidirectioneel (ongewone gedachten en handelingen ←→ kritische opmerkingen))
Behandeling en Medicatie - Doel: reductie terugval
● Antipsychotica:
○ Typische (klassieke) antipsychotica/neuroleptica: Blokkeren
D2(dopamine)-receptoren bv Haloperidol. Ze werken goed op positieve
symptomen, maar verergeren negatieve, cognitieve en affectieve symptomen
(frontale baan) en veroorzaken vaak extrapyramidale symptomen (EPS) (=
acuut, reversibel) zoals Parkinsonisme, akathisie (bewegingsdrang),
dystonie en tardieve dyskinesie (= chronisch, niet reversibel bij stopzetten
medicatie) door blokkade in de nigrostriatale baan.
○ Atypische antipsychotica: bv Clozapine, Risperidone. Werken op
dopamine- (wel minder hierop) en serotoninereceptoren. Ze hebben meer
effect op negatieve symptomen en geven minder EPS (dopamine blokkade
extrapiramidaal is te beperkt), maar leiden vaker tot het metabool syndroom
(gewichtstoename, diabetes). Wel duurder. Derde generatie = Aripiprazole,
minder effectief. + SEDATIE
● Therapietrouw: Bij non-compliance (geen ziekte-inzicht) (80% herval binnen het
jaar, anders maar 10%) wordt vaak gekozen voor LAI (Long-Acting Injectables) of
depot-medicatie om terugval te voorkomen. + psycho-educatie van ptn en omgeving
● Rehabilitatie: De focus is verschoven van langdurige opnames naar
community-based treatment en psycho-educatie voor de familie om kritische
opmerkingen (stressoren) te minimaliseren.
, Hoofdstuk 2: Depressieve Stoornissen
Diagnostiek: De Depressieve Episode - stemmingssymptomen
Voordat een stoornis gediagnosticeerd wordt, moet eerst een depressieve episode worden
vastgesteld.
● DSM-5 Criteria: Minstens 5 van de 9 symptomen moeten gedurende minstens 2
weken, bijna elke dag aanwezig zijn, waarbij er sprake is van een duidelijke
verandering in het eerdere functioneren.
● Kernsymptomen (minstens 1 verplicht):
○ Sombere stemming (bij kinderen/adolescenten vaak irritabiliteit). (STEMMING)
○ Anhedonie: Duidelijke vermindering van interesse of plezier in bijna alle
activiteiten. (INTERESSE)
● Overige symptomen:
○ Gewichtsverandering of eetluststoornis. (GEWICHT)
○ Slaapstoornis (insomnia of hypersomnia). (SLAAP)
○ Psychomotore agitatie of remming (retardatie). (MOTORIEK)
○ Energieverlies of moeheid. (ENERGIE)
○ Gevoelens van waardeloosheid of buitensporige schuld. (WAARDE EN SCHULD)
○ Concentratieverlies of besluiteloosheid. (COGNITIE)
○ Suïcidaliteit: Terugkerende gedachten aan de dood of
suïcideplannen/-pogingen. Cruciaal: De arts moet hier altijd direct en
expliciet naar vragen; dit verhoogt het risico niet, maar is noodzakelijk voor
veiligheid. Hopeloosheid is de belangrijkste voorspeller voor suïcide.
Classificatie van Depressieve Stoornissen
● Majeure Depressieve Stoornis: Kan eenmalig of recidiverend zijn. Specifieke
vormen zijn o.a. met peripartum-debuut (tijdens of na zwangerschap, vaak met
psychotische kenmerken = URGENTIE) of met een seizoensgebonden patroon
(vaak behandeld met lichttherapie).
● Persisterende Depressieve Stoornis (Dysthymie): Een chronische, lichtere vorm
(slechts 3 criteria) waarbij de sombere stemming minstens 2 jaar aanwezig is.
● Disruptieve stemmingregulatiestoornis: Ernstige driftbuien bij kinderen (6-18
jaar), (bedoeld om overdiagnose van bipolaire stoornissen bij jongeren te verminderen). Minstens 1 jaar
aanwezig, steeds prikkelbaar en minstens 3 keer per week woede-uitbarstingen.
● Premenstruele dysfore stemmingsstoornis: in laatste week van meeste
menstuatie-cycli, minstens 5 symptomen
● Depressieve stoornis door een somatische aandoening/middel: Neurologisch
(CVA, Huntington, Parkinson, cerebraal trauma), Neuro-endocrien (Cushing, hypothyroidie),
Middelen/medicatie (binnen een maand na opstart of stopzetting; alcohol, cocaïne, cortico’s, orale
anticonceptiva…)
Diagnose: anamnese en hetero-anamnese
DD/co-morbiditeit: angststoornissen!, schizofrenie, dementie!, persoonlijkheidsstoornissen
Hoofdstuk 1: Schizofreniespectrum en andere psychotische stoornissen
Kernsymptomen van Psychose - psychotische symptomen
De diagnose van stoornissen in dit spectrum vereist afwijkingen in een of meer van de
volgende vijf symptoomdomeinen:
● Positieve symptomen (gedrag dat erbij komt, bij anderen niet):
○ Wanen: = denkstoornis (inhoudelijk); Vaststaande overtuigingen die niet
vatbaar zijn voor feiten die ermee in tegenspraak zijn (betrekkingswanen,
achtervolgingswanen, grootheidswanen (ook bij syfilis), erotomane wanen (=
syndroom van Clérambault), beïnvloedingswanen).
○ Hallucinaties: = waarnemingsstoornis; Zintuiglijke ervaringen zonder externe
prikkel, meestal auditief (stemmen horen, CAVE: bevelshallucinatie!)
(andere = visueel, tactiel (niet somatisatie), olfactorisch (cave:
hersentumoren), gustatorisch (vaak gekoppeld aan wanen)).
○ Gedesorganiseerd denken (formele denkstoornis, vorm ervan
verstoord): Dit uit zich in de spraak, zoals tangentialiteit (naast de vraag
antwoorden), associatief denken, het gebruik van neologismen (nieuwe,
onbestaande woorden), verperring in het denken (gedachtenblokkering =
Sperrung) of gestoord taalbegrip (geen begrip metaforen).
● Negatieve symptomen (gedrag dat verloren gaat):
○ Kenmerken zijn affectieve vervlakking, initatiefverlies (avolitie), alogie
(armoede van spraak), anhedonie (onvermogen om te genieten), apathie en
sociaal terugtrekgedrag.
○ gevolgen: verminderde hygiëne, niet meer poetsen, rekeningen niet meer
betalen, binnen sociaal circuit uit de boot vallen → verlies levenskwaliteit
● Ernstig gedesorganiseerd of abnormale psychomotoriek:
○ = veranderingen in gedrag, houding en in de manier waarop hij spreekt
○ Hiertoe behoort ook katatonie (= urgentie!!! = het weigeren van alles), wat
zich kan uiten in katalepsie (het aannemen van een ongewone houding die
men lange tijd aanhoudt), motorisch negativisme (verzet tegen instructies),
mutisme en stupor (geen verbale en mortorische responsen), katatone
opwinding (heel veel beweging zonder doel) of stereotype bewegingen
(staren, grimasseren, mutisme, echolalie).
Andere symptomen - geen kernsymptomen
- depressieve symptomen → zeer hoge incidentie suicide (1/10, vaak gewelddadig)
- agressieve symptomen → veel agitatie en agressie, vaak in combo middelengebruik;
geen of beperkte vatbaarheid bij misdrijf, soms collocatie nodig
- cognitieve symptomen → zeer frequent, behoud van intelligentie
Neurobiologie: De Dopamine-hypothese
,Het begrijpen van de dopaminebanen is cruciaal voor zowel de symptomatologie als de
werking van medicatie:
● Positieve symptomen: Worden veroorzaakt door een teveel aan dopamine in de
mesolimbische baan.
● Negatieve symptomen: Worden gelinkt aan een tekort aan dopamine in de
(pre)frontale cortex (mesocorticale baan).
Diagnostiek en Classificatie
Het onderscheid tussen de verschillende stoornissen wordt hoofdzakelijk gemaakt op basis
van de duur van de symptomen:
● Schizofrenie: 2 of meer van de kernsymptomen gedurende 1 maand, zeker 1 van
de volgende: wanen, hallucinaties, gedesoriënteerd spreken. De symptomen moeten
minstens 6 maanden ononderbroken aanwezig zijn, waarbij het functioneren
duidelijk is achteruitgegaan.
● Schizofreniforme stoornis: Zoals schirzofrenie, maar symptomen duren tussen 1
maand en 6 maanden.
● Kortdurende psychotische stoornis: 1 of meer symptomen, maar deze duren
tussen 1 dag en 1 maand. Hierbij geen negatieve symptomen. Wel volledige
terugkeer naar premorbide niveau van functioneren
● Waanstoornis: Gekenmerkt door de aanwezigheid van één of meer wanen
gedurende minstens 1 maand, zonder dat er andere symptomen van schizofrenie
aanwezig zijn. Het functioneren is niet duidelijk beperkt of gedrag niet vreemd/bizar
● Psychotische stoornis door een middel: Aanwezigheid van wanen en/of
hallucinaties + er zijn aanwijzingen vanuit anamnese, lichamelijk onderzoek of labo
dat de A-symptomen zijn ontstaan tijdens of kort na de intoxicatie, na de ontrekking
of na blootstelling aan een geneesmiddel (en van het (genees)middel is bekend dat
het A-symptomen kan veroorzaken.
Ziektebeloop en Epidemiologie
● Beloop: Schizofrenie start vaak met prodromi (voortekenen zoals introversie) in de
adolescentie, gevolgd door een eerste acute opstoot rond het 18e-20e levensjaar,
vaak acuut plotse psychotische symptomen en geen ziekte-inzicht. Zonder
behandeling zal er een 2de opstoot zijn binnen het jaar, opstoten vaak gerelateerd
aan life-events. Elke nieuwe opstoot leidt vaak tot een lager niveau van functioneren
en een toename van negatieve symptomen (partiële remissie = schub), met ook
vaak postpsychotische depressies. Rond hun 40ste gaat de ziekte uitdoven, maar
een laag functioneren door negatieve symptomen.
● Prevalentie: Treft ongeveer 1% van de wereldbevolking; de lifetime prevalentie ligt
tussen 0,3% en 0,7% (onthou 0,5%).
● Geslacht: De incidentie is gelijk, maar mannen hebben hun eerste opstoot vaak
vroeger (15-25 jaar), terwijl vrouwen een tweede piek rond de menopauze kennen.
, ● Risicofactoren: Naast erfelijkheid (79% bij eeneiige tweelingen) spelen
omgevingsfactoren een grote rol, zoals cannabisgebruik voor het 15e levensjaar
(3x hoger risico), migratiestatus en perinatale complicaties.
● Mortaliteit: De levensverwachting is 10-25 jaar korter, mede door een
suïcide-incidentie van 10%. Suïciderisico ligt 13 keer hoger. Ook vaker sterven aan
chronische ziektes.
● Etiologie: multicausaal en complex; predisponerende (erfelijkheid, niet monogeen),
uitlokkende (biologisch (bv leeftijd), omgevingsfactoren (trauma, zs- og geboorte
complicaties, migratiestatus, cannabisgebruik)) en onderhoudende factoren (sociale
en familiale effecten, bidirectioneel (ongewone gedachten en handelingen ←→ kritische opmerkingen))
Behandeling en Medicatie - Doel: reductie terugval
● Antipsychotica:
○ Typische (klassieke) antipsychotica/neuroleptica: Blokkeren
D2(dopamine)-receptoren bv Haloperidol. Ze werken goed op positieve
symptomen, maar verergeren negatieve, cognitieve en affectieve symptomen
(frontale baan) en veroorzaken vaak extrapyramidale symptomen (EPS) (=
acuut, reversibel) zoals Parkinsonisme, akathisie (bewegingsdrang),
dystonie en tardieve dyskinesie (= chronisch, niet reversibel bij stopzetten
medicatie) door blokkade in de nigrostriatale baan.
○ Atypische antipsychotica: bv Clozapine, Risperidone. Werken op
dopamine- (wel minder hierop) en serotoninereceptoren. Ze hebben meer
effect op negatieve symptomen en geven minder EPS (dopamine blokkade
extrapiramidaal is te beperkt), maar leiden vaker tot het metabool syndroom
(gewichtstoename, diabetes). Wel duurder. Derde generatie = Aripiprazole,
minder effectief. + SEDATIE
● Therapietrouw: Bij non-compliance (geen ziekte-inzicht) (80% herval binnen het
jaar, anders maar 10%) wordt vaak gekozen voor LAI (Long-Acting Injectables) of
depot-medicatie om terugval te voorkomen. + psycho-educatie van ptn en omgeving
● Rehabilitatie: De focus is verschoven van langdurige opnames naar
community-based treatment en psycho-educatie voor de familie om kritische
opmerkingen (stressoren) te minimaliseren.
, Hoofdstuk 2: Depressieve Stoornissen
Diagnostiek: De Depressieve Episode - stemmingssymptomen
Voordat een stoornis gediagnosticeerd wordt, moet eerst een depressieve episode worden
vastgesteld.
● DSM-5 Criteria: Minstens 5 van de 9 symptomen moeten gedurende minstens 2
weken, bijna elke dag aanwezig zijn, waarbij er sprake is van een duidelijke
verandering in het eerdere functioneren.
● Kernsymptomen (minstens 1 verplicht):
○ Sombere stemming (bij kinderen/adolescenten vaak irritabiliteit). (STEMMING)
○ Anhedonie: Duidelijke vermindering van interesse of plezier in bijna alle
activiteiten. (INTERESSE)
● Overige symptomen:
○ Gewichtsverandering of eetluststoornis. (GEWICHT)
○ Slaapstoornis (insomnia of hypersomnia). (SLAAP)
○ Psychomotore agitatie of remming (retardatie). (MOTORIEK)
○ Energieverlies of moeheid. (ENERGIE)
○ Gevoelens van waardeloosheid of buitensporige schuld. (WAARDE EN SCHULD)
○ Concentratieverlies of besluiteloosheid. (COGNITIE)
○ Suïcidaliteit: Terugkerende gedachten aan de dood of
suïcideplannen/-pogingen. Cruciaal: De arts moet hier altijd direct en
expliciet naar vragen; dit verhoogt het risico niet, maar is noodzakelijk voor
veiligheid. Hopeloosheid is de belangrijkste voorspeller voor suïcide.
Classificatie van Depressieve Stoornissen
● Majeure Depressieve Stoornis: Kan eenmalig of recidiverend zijn. Specifieke
vormen zijn o.a. met peripartum-debuut (tijdens of na zwangerschap, vaak met
psychotische kenmerken = URGENTIE) of met een seizoensgebonden patroon
(vaak behandeld met lichttherapie).
● Persisterende Depressieve Stoornis (Dysthymie): Een chronische, lichtere vorm
(slechts 3 criteria) waarbij de sombere stemming minstens 2 jaar aanwezig is.
● Disruptieve stemmingregulatiestoornis: Ernstige driftbuien bij kinderen (6-18
jaar), (bedoeld om overdiagnose van bipolaire stoornissen bij jongeren te verminderen). Minstens 1 jaar
aanwezig, steeds prikkelbaar en minstens 3 keer per week woede-uitbarstingen.
● Premenstruele dysfore stemmingsstoornis: in laatste week van meeste
menstuatie-cycli, minstens 5 symptomen
● Depressieve stoornis door een somatische aandoening/middel: Neurologisch
(CVA, Huntington, Parkinson, cerebraal trauma), Neuro-endocrien (Cushing, hypothyroidie),
Middelen/medicatie (binnen een maand na opstart of stopzetting; alcohol, cocaïne, cortico’s, orale
anticonceptiva…)
Diagnose: anamnese en hetero-anamnese
DD/co-morbiditeit: angststoornissen!, schizofrenie, dementie!, persoonlijkheidsstoornissen
