Week 1: de eeuw van de grondwet, constituties als basis voor
duurzame aanvaardbaarheid van overheidsgezag
Groei van het aantal grondwetten
Grondwet viraal: het aantal grondwetten is enorm toegenomen:
- Het fenomeen grondwet is pas 2.5 eeuwen oud
- Maar toch heeft bijna elk land op de wereld een grondwet
Eeuw van de grondwet: afgelopen eeuw → exponentiële toename grondwetten
- Voermans: grondwet gaat viraal
- Verklaring: er zijn heel weinig verklaringen. Dit komt omdat heel veel mensen de
groei als goed beschouwen
- Hegel: meer beschaving en vrijheid
- Larry Siedentop = blind zijn voor het vanzelfsprekende
→ Dus waarom zou je dan gaan zoeken naar een reden waarom het aantal
grondwetten zo is gegroeid: omdat wij het wel willen weten, en dat het er heel
weinig zijn, betekent niet dat het er helemaal geen zijn
Ran Hirschl → 3 verklaringen
1. Het constitutionalisme (= ideologische verklaring)
- Kracht van het grondwetsideaal: geloof dat het goed is juridische en
contstitutionele regels te hebben waarmee systeem wordt uitgeroepen,
ingericht en beperkt
- Grondwet als religie
2. Functionele verklaring (economie)
- Onze samenleving beheerst door transacties en economische verhoudingen
- Grondwetten spelen grote rol: werken als credible commitments (=
betrouwbare verbintenissen of beloften) die voorspelbaarheid en zekerheid
van gedrag vergroten → stabiele situatie: je kan altijd naar de rechter stappen
(dus zekerheid)
- Zonder grondwet wordt de rechterlijke macht niet zo geschetst
- Daardoor vergroten grondwetten economische groei
→ Constitutie is een voorwaarde voor economische groei
3. Strategisch politieke verklaring (politiek)
- Grondwet als strategisch instrument voor grootschalige samenwerking in
politieke gemeenschap wordt gemobiliseerd en gekanaliseerd
- Dus voor politieke organisatie, normatief referentiepunt
Voermans: niet overtuigend → meer een antwoord op de vraag hoe dan waarom
Voermans: is er een zintuig dat ons gevoelig maakt voor constitutionele klanken
- Innerlijke constituties
- Grondwet als overtuigend verhaal: creëert institutionele werkelijkheden
(leiderschapssystemen) = moreel instinct
- Wezen van het verhaal (de intentionaliteit) is niet te doorgronden, want het verhaal
zit in ons
,De groei van het aantal grondwetten is te verklaren door: de grondwet voorziet in de
elementaire menselijke behoeften (erkenning en vertrouwen) die ontstaan bij vormen
grootschalige samenwerking
Is de grondwet dan niet gewoon een bijproduct van democratiseringsgolven
- Wij hebben een enorm gejuridiseerde samenleving: alles wordt juridisch
- Is het dan niet logisch dat de grondwet een soort ‘tankstation voor onze
rechtsverslaving’ is → hoort het er niet gewoon bij in een democratische samenleving
De drie democratiseringsgolven volgens Samuel Huntington
1. Tussen 1828 en 1926: tijd van de grote revoluties in de Verenigde Staten en Frankrijk
2. Tussen 1943 en 1962: tijdperk van dekolonisering en het ontstaan van nieuwe staten
3. Tussen 1974 en 2007: allerlei revoluties en de val van de Berlijnse muur
4. Democratische recess na 2007: veel landen vielen terug naar een hybride
democratie, waarbij de verkiezingen niet veel anders zijn dan in een autoritair
systeem met een dictatoriale regering
→ Grondwetten niet in staat terugval van democratie naar minder vrij systeem te voorkomen
→ Geen directe samenhang: de grondwet is geen bijproduct van democratiseringsgolven
Meer redenen die niet verklaren
1. Globalisering en tucht van de markt als verklaring
2. Het recht zelf
- Basistheorieën over recht:
a. Natuurrecht = recht reflectie van groter idee
b. Rechtspositivisme = leer van zichtbare verschijnselen
- Jennings: moreel kompas kwijt door afhankelijkheid gecodificeerd recht
- Voermans: basistheorieën helpen niet als verklaring, want zijn zelfreferentieel
en geven dus geen antwoord op de vraag waarom er zoveel grondwetten zijn
→ Maar buiten-juridische verklaringen helpen dus ook niet
3. Recht uitgeroepen tot meme = duurzaam cultureel idee → Richard Dawkins:
grondwet is de normaalste zaak van de wereld, door verweven in generaties
Het verhaal van de grondwet
Waarom dan wel?
Zoektocht verklaring waarom er een grondwetsexplosie is begint hier
- Aard van de mens als sociaal dier: moeten over beperkingen heen stappen
- De Grondwet gaat over ‘wij’: het geeft ons moraliteitssystemen en basisnormen voor
een rechtssysteem en leiderschap → het geeft ons een gemeenschap
- Dat soort regels zijn onontbeerlijk voor menselijk samenwerken → dus die waren er
altijd al
- Grondwetten begrijpen = aard van de mens begrijpen
- Grondwet is slimme mix van vertrouwen en erkenning
,Vertrouwen en erkenning: wij
- Communiceren is unieke eigenschap van mensen
- Communiceren kan via abstracties (verhalen): voorspellingen doen over
betrouwbaarheid van de ander
- Probleem: Dunbar getal = mensen kunnen samenwerken met groep tot 148 mensen
= het maximale aantal mensen waarmee je een stabiele sociale relatie aan kan gaan
→ Daarna heb je iets nodig om vertrouwen te versterken (niet zonder regels)
→ Grondwet is nodig om op zo’n grote schaal samen te werken
- Blind vertrouwen is lastig maar juist daarom is het de grootste stap in evolutie
- Landbouwrevolutie → eerst trokken we rond, daarna gingen we ons vestigen op een
bepaalde plek
- Blind vertrouwen is mogelijk door abstracte concepten (eigendom en huwelijk) →
hierdoor kan men met elkaar samenwerken → met meer dan 148 mensen kan je
sociale relaties aangaan
- Paradox: landbouwrevolutie = nadelig voor individu, maar voordelig voor de groep
- Individu meer ziek → korter leven → dus nadelig
- Groep: schaalvoordelen door specialisatie → dus voordelig
→ Geen weg terug na de landbouwrevolutie
Vertrouwen
= Fundament voor gecoördineerde grootschalige menselijke samenwerking
- Fukuyama: the necessity of politics → politiek systeem nodig waardoor mensen
onderling op elkaar kunnen vertrouwen
- Onderling basisvertrouwen → lastig → komt te voet en gaat te paard
- Optimistische voorspelling andermans gedrag = vertrouwen → je geeft controle weg
- Hoe dan vertrouwen op onbekenden: verbeeldingskracht/intersubjectieve realiteit =
inbeelden dat de ander te vertrouwen is (Tweede Kamer verkiezingen)
→ Geloofssprongen
Erkenning
- Ostracisme (= sociale uitsluiting) is zeer pijnlijk → we willen erbij horen (= Thymos)
- Van Gogh voorbeeld: in zijn tijd totaal niet gewaardeerd en was totaal niet gelukkig,
omdat hij sociaal uitgesloten werd
- Maar sociale uitsluiting hoeft niet omdat je anders bent → ook dan kan je
gewaardeerd worden
- Isaiah Berlin: vrijheid in democratie is een vorm van erkenning (meningsuiting erkent
jou als individu → jouw mening mag er zijn)
- Door middel van constitutionele rechtsregels kennen we waarde toe aan individuen
Grondwet is niet vanzelfsprekend goed werkend
- 189 grondwetten op de wereld
- Een groot deel hiervan is een nepconstitutie: ‘Sham constitutions’
→ Maar 19 vrije democratieën
- Goede grondwet: overtuiging/pleidooi
A country Delivers little in practice vis-a-vis constitutional promises Delivers much in practice vis-a-vis constitutional promises
Promises much in its constitution Sham constitution Strong constitution (= sprookjesbeeld)
Promises little in its constitution Weak constitution (maakt kleine beloftes niet waar) Modes constitution (maakt waar wat ze beloven → NL)
, Wat is het: definities
- Grondwet is niet hetzelfde als constitutie
- Grondwet = binnengrondwettelijk recht (onderdeel van constitutie)
- Constitutie = ook buitengrondwettelijk recht (dus ook ongeschreven recht, niet
in de vorm van een wet opgeschreven)
- Voermans: geen uniforme begrippen (subjectief), maar wel gemeenschappelijke
kenmerken
- Voorbeeld: Engeland heeft een constitutie (ongeschreven) en dus geen Grondwet,
maar Voermans vindt dat het een kwestie van zelfduiding is
David Law: small en large constitutions (C’s)
- Grote C constitutie = formeel juridisch document dat zichzelf de status toekent van
hoogste of fundamentele wet, dat staatsmacht regelt en zijn hoogste status op
enigerlei beschermt door verschansing = het document grondwet: formeel
- Kleine C constitutie = regels, gebruiken en begrippen kan geschreven en
ongeschreven dat bepaalt wie er welke macht heeft onder welke voorwaarden en
welke grenzen → dit was er altijd al: materieel
Voermans: dit is beter dan onderscheid grondwet-constitutie → echte constitutie is
universeel ideaal
Kenmerken van een grondwet
1. Fundamentele basisvoorschriften voor staatsinrichting
→ Zit gewoon in de naam: grond-wet
2. Regeling met hogere status
- Hans Kelsen: logisch noodzakelijk → als het namelijk dezelfde status heeft
als een normale wet heb je er alsnog niks aan
- Marbury vs Madison: de Supreme Court kreeg de bevoegdheid om
constitutioneel te toetsen. Als de grondwet een hogere status heeft, is het
logisch dat een normale wet daaraan getoetst mag worden.
→ In Nederland: toetsingsverbod (art. 120 Gw). Maar dit neemt niet weg dat
de grondwet niet hoger is
3. Verschansing via ingewikkelde wijzigingsprocedures = entrenchment
= het lastiger maken om de grondwet te wijzigen dan een normale wet
a. Inhoudelijke verschansing = in de wet staat letterlijk dat een artikel niet
gewijzigd kan worden (hebben we in Nederland niet, in Duitsland wel)
b. Procedurele verschansing = de wijzigingsprocedure van de grondwet is
lastiger gemaakt dan de procedure van een normale wet
i. Supermeerderheid
ii. Tweederdemeerderheid
iii. Verschillende lezingen
→ Risico: verstarring = grondwet kan niet worden aangepast → onbruikbaar
- Karl Loewenstein: beetje flexibiliteit werkt het best → niet helemaal rigide,
maar ook niet volledig flexibel
- Thomas Jefferson: ‘the dead should not govern the living’
- Cooter: A good constitution falls without tumbling over → er mag best iets
aangepast worden, maar niet het hele document hoeft veranderen
duurzame aanvaardbaarheid van overheidsgezag
Groei van het aantal grondwetten
Grondwet viraal: het aantal grondwetten is enorm toegenomen:
- Het fenomeen grondwet is pas 2.5 eeuwen oud
- Maar toch heeft bijna elk land op de wereld een grondwet
Eeuw van de grondwet: afgelopen eeuw → exponentiële toename grondwetten
- Voermans: grondwet gaat viraal
- Verklaring: er zijn heel weinig verklaringen. Dit komt omdat heel veel mensen de
groei als goed beschouwen
- Hegel: meer beschaving en vrijheid
- Larry Siedentop = blind zijn voor het vanzelfsprekende
→ Dus waarom zou je dan gaan zoeken naar een reden waarom het aantal
grondwetten zo is gegroeid: omdat wij het wel willen weten, en dat het er heel
weinig zijn, betekent niet dat het er helemaal geen zijn
Ran Hirschl → 3 verklaringen
1. Het constitutionalisme (= ideologische verklaring)
- Kracht van het grondwetsideaal: geloof dat het goed is juridische en
contstitutionele regels te hebben waarmee systeem wordt uitgeroepen,
ingericht en beperkt
- Grondwet als religie
2. Functionele verklaring (economie)
- Onze samenleving beheerst door transacties en economische verhoudingen
- Grondwetten spelen grote rol: werken als credible commitments (=
betrouwbare verbintenissen of beloften) die voorspelbaarheid en zekerheid
van gedrag vergroten → stabiele situatie: je kan altijd naar de rechter stappen
(dus zekerheid)
- Zonder grondwet wordt de rechterlijke macht niet zo geschetst
- Daardoor vergroten grondwetten economische groei
→ Constitutie is een voorwaarde voor economische groei
3. Strategisch politieke verklaring (politiek)
- Grondwet als strategisch instrument voor grootschalige samenwerking in
politieke gemeenschap wordt gemobiliseerd en gekanaliseerd
- Dus voor politieke organisatie, normatief referentiepunt
Voermans: niet overtuigend → meer een antwoord op de vraag hoe dan waarom
Voermans: is er een zintuig dat ons gevoelig maakt voor constitutionele klanken
- Innerlijke constituties
- Grondwet als overtuigend verhaal: creëert institutionele werkelijkheden
(leiderschapssystemen) = moreel instinct
- Wezen van het verhaal (de intentionaliteit) is niet te doorgronden, want het verhaal
zit in ons
,De groei van het aantal grondwetten is te verklaren door: de grondwet voorziet in de
elementaire menselijke behoeften (erkenning en vertrouwen) die ontstaan bij vormen
grootschalige samenwerking
Is de grondwet dan niet gewoon een bijproduct van democratiseringsgolven
- Wij hebben een enorm gejuridiseerde samenleving: alles wordt juridisch
- Is het dan niet logisch dat de grondwet een soort ‘tankstation voor onze
rechtsverslaving’ is → hoort het er niet gewoon bij in een democratische samenleving
De drie democratiseringsgolven volgens Samuel Huntington
1. Tussen 1828 en 1926: tijd van de grote revoluties in de Verenigde Staten en Frankrijk
2. Tussen 1943 en 1962: tijdperk van dekolonisering en het ontstaan van nieuwe staten
3. Tussen 1974 en 2007: allerlei revoluties en de val van de Berlijnse muur
4. Democratische recess na 2007: veel landen vielen terug naar een hybride
democratie, waarbij de verkiezingen niet veel anders zijn dan in een autoritair
systeem met een dictatoriale regering
→ Grondwetten niet in staat terugval van democratie naar minder vrij systeem te voorkomen
→ Geen directe samenhang: de grondwet is geen bijproduct van democratiseringsgolven
Meer redenen die niet verklaren
1. Globalisering en tucht van de markt als verklaring
2. Het recht zelf
- Basistheorieën over recht:
a. Natuurrecht = recht reflectie van groter idee
b. Rechtspositivisme = leer van zichtbare verschijnselen
- Jennings: moreel kompas kwijt door afhankelijkheid gecodificeerd recht
- Voermans: basistheorieën helpen niet als verklaring, want zijn zelfreferentieel
en geven dus geen antwoord op de vraag waarom er zoveel grondwetten zijn
→ Maar buiten-juridische verklaringen helpen dus ook niet
3. Recht uitgeroepen tot meme = duurzaam cultureel idee → Richard Dawkins:
grondwet is de normaalste zaak van de wereld, door verweven in generaties
Het verhaal van de grondwet
Waarom dan wel?
Zoektocht verklaring waarom er een grondwetsexplosie is begint hier
- Aard van de mens als sociaal dier: moeten over beperkingen heen stappen
- De Grondwet gaat over ‘wij’: het geeft ons moraliteitssystemen en basisnormen voor
een rechtssysteem en leiderschap → het geeft ons een gemeenschap
- Dat soort regels zijn onontbeerlijk voor menselijk samenwerken → dus die waren er
altijd al
- Grondwetten begrijpen = aard van de mens begrijpen
- Grondwet is slimme mix van vertrouwen en erkenning
,Vertrouwen en erkenning: wij
- Communiceren is unieke eigenschap van mensen
- Communiceren kan via abstracties (verhalen): voorspellingen doen over
betrouwbaarheid van de ander
- Probleem: Dunbar getal = mensen kunnen samenwerken met groep tot 148 mensen
= het maximale aantal mensen waarmee je een stabiele sociale relatie aan kan gaan
→ Daarna heb je iets nodig om vertrouwen te versterken (niet zonder regels)
→ Grondwet is nodig om op zo’n grote schaal samen te werken
- Blind vertrouwen is lastig maar juist daarom is het de grootste stap in evolutie
- Landbouwrevolutie → eerst trokken we rond, daarna gingen we ons vestigen op een
bepaalde plek
- Blind vertrouwen is mogelijk door abstracte concepten (eigendom en huwelijk) →
hierdoor kan men met elkaar samenwerken → met meer dan 148 mensen kan je
sociale relaties aangaan
- Paradox: landbouwrevolutie = nadelig voor individu, maar voordelig voor de groep
- Individu meer ziek → korter leven → dus nadelig
- Groep: schaalvoordelen door specialisatie → dus voordelig
→ Geen weg terug na de landbouwrevolutie
Vertrouwen
= Fundament voor gecoördineerde grootschalige menselijke samenwerking
- Fukuyama: the necessity of politics → politiek systeem nodig waardoor mensen
onderling op elkaar kunnen vertrouwen
- Onderling basisvertrouwen → lastig → komt te voet en gaat te paard
- Optimistische voorspelling andermans gedrag = vertrouwen → je geeft controle weg
- Hoe dan vertrouwen op onbekenden: verbeeldingskracht/intersubjectieve realiteit =
inbeelden dat de ander te vertrouwen is (Tweede Kamer verkiezingen)
→ Geloofssprongen
Erkenning
- Ostracisme (= sociale uitsluiting) is zeer pijnlijk → we willen erbij horen (= Thymos)
- Van Gogh voorbeeld: in zijn tijd totaal niet gewaardeerd en was totaal niet gelukkig,
omdat hij sociaal uitgesloten werd
- Maar sociale uitsluiting hoeft niet omdat je anders bent → ook dan kan je
gewaardeerd worden
- Isaiah Berlin: vrijheid in democratie is een vorm van erkenning (meningsuiting erkent
jou als individu → jouw mening mag er zijn)
- Door middel van constitutionele rechtsregels kennen we waarde toe aan individuen
Grondwet is niet vanzelfsprekend goed werkend
- 189 grondwetten op de wereld
- Een groot deel hiervan is een nepconstitutie: ‘Sham constitutions’
→ Maar 19 vrije democratieën
- Goede grondwet: overtuiging/pleidooi
A country Delivers little in practice vis-a-vis constitutional promises Delivers much in practice vis-a-vis constitutional promises
Promises much in its constitution Sham constitution Strong constitution (= sprookjesbeeld)
Promises little in its constitution Weak constitution (maakt kleine beloftes niet waar) Modes constitution (maakt waar wat ze beloven → NL)
, Wat is het: definities
- Grondwet is niet hetzelfde als constitutie
- Grondwet = binnengrondwettelijk recht (onderdeel van constitutie)
- Constitutie = ook buitengrondwettelijk recht (dus ook ongeschreven recht, niet
in de vorm van een wet opgeschreven)
- Voermans: geen uniforme begrippen (subjectief), maar wel gemeenschappelijke
kenmerken
- Voorbeeld: Engeland heeft een constitutie (ongeschreven) en dus geen Grondwet,
maar Voermans vindt dat het een kwestie van zelfduiding is
David Law: small en large constitutions (C’s)
- Grote C constitutie = formeel juridisch document dat zichzelf de status toekent van
hoogste of fundamentele wet, dat staatsmacht regelt en zijn hoogste status op
enigerlei beschermt door verschansing = het document grondwet: formeel
- Kleine C constitutie = regels, gebruiken en begrippen kan geschreven en
ongeschreven dat bepaalt wie er welke macht heeft onder welke voorwaarden en
welke grenzen → dit was er altijd al: materieel
Voermans: dit is beter dan onderscheid grondwet-constitutie → echte constitutie is
universeel ideaal
Kenmerken van een grondwet
1. Fundamentele basisvoorschriften voor staatsinrichting
→ Zit gewoon in de naam: grond-wet
2. Regeling met hogere status
- Hans Kelsen: logisch noodzakelijk → als het namelijk dezelfde status heeft
als een normale wet heb je er alsnog niks aan
- Marbury vs Madison: de Supreme Court kreeg de bevoegdheid om
constitutioneel te toetsen. Als de grondwet een hogere status heeft, is het
logisch dat een normale wet daaraan getoetst mag worden.
→ In Nederland: toetsingsverbod (art. 120 Gw). Maar dit neemt niet weg dat
de grondwet niet hoger is
3. Verschansing via ingewikkelde wijzigingsprocedures = entrenchment
= het lastiger maken om de grondwet te wijzigen dan een normale wet
a. Inhoudelijke verschansing = in de wet staat letterlijk dat een artikel niet
gewijzigd kan worden (hebben we in Nederland niet, in Duitsland wel)
b. Procedurele verschansing = de wijzigingsprocedure van de grondwet is
lastiger gemaakt dan de procedure van een normale wet
i. Supermeerderheid
ii. Tweederdemeerderheid
iii. Verschillende lezingen
→ Risico: verstarring = grondwet kan niet worden aangepast → onbruikbaar
- Karl Loewenstein: beetje flexibiliteit werkt het best → niet helemaal rigide,
maar ook niet volledig flexibel
- Thomas Jefferson: ‘the dead should not govern the living’
- Cooter: A good constitution falls without tumbling over → er mag best iets
aangepast worden, maar niet het hele document hoeft veranderen
