Van gedachten wisselen
Hoofdstuk 1: De zelfoefening van het denken
1.1 Filosofie als dagelijkse kost
De invloed van technologie op ons leven
De ontwikkelingen in de medische technologie, de biotechnologie en de computertechnologie
veranderen het beeld dat wij van onszelf hebben en wat het betekent mens te zijn ingrijpend.
Het is heel eenvoudig om met een techniek die CRISPR-Cas heet ons DNA te veranderen. De eenvoud
van deze techniek wordt door wetenschappers wel vergeleken met ‘copy-paste’. Door DNA te
veranderen kunnen virussen en genetische ziektes worden bestreden. In november 2018 maakte de
Chinese arts Jiankui He bekend dat hij met CRISPR-Cas een embryo genetisch had gemanipuleerd,
zodat deze nooit hiv zou krijgen. In plaats van roem te oogsten kostte het zijn carrière. Daaruit blijkt al
dat er ethische bezwaren kleven aan zijn werk.
Niet alleen in China volgt de overheid haar burgers. In Nederland gebruiken gemeenten data over
hun inwoners om problemen te voorkomen. Door allerlei data te combineren en te analyseren
worden patronen ontdekt en kan worden ingeschat wie risico loopt te vereenzamen of te frauderen.
De Belastingdienst, het UWV en de Sociale Verzekeringsbank mogen grote bestanden met data
combineren en analyseren om zo mogelijke fraudeurs op te sporen. Let wel, je hebt nog niets
verkeerd gedaan, maar de computer wijst jou aan als mogelijke fraudeur met alle gevolgen van dien.
Volgens de historicus Yuval Harari is het algoritme het allerbelangrijkste begrip van onze wereld en zal
het ons beeld van wat de mens is en wie wij zijn fundamenteel veranderen. Niet alleen computers
werken volgens algoritmes. Biologen stellen dat ook planten, dieren en mensen (zeer ingewikkelde)
algoritmes zijn. Willen we iets van ons leven begrijpen, dan moeten we begrijpen hoe algoritmes
werken. Als we die begrijpen, dan kunnen organismen en computernetwerken op elkaar worden
aangesloten. Deze ontwikkeling zet volgens Harari een streep door het idee dat de mens een vrije wil
heeft en een uniek wezen is. Onze keuzes zijn volgens deze inzichten het resultaat van biochemische
processen in onze hersenen, niet van goed doordachte afwegingen.
De alledaagse en praktische consequenties van dit idee zijn belangrijk. We worden afhankelijk van
algoritmes die we meer en meer vertrouwen. Het idee daarbij is dat de rekenmethoden van de
computer objectief en neutraal zijn.
We worden gedwongen om filosoof te zijn
Als gevolg van technologische ontwikkelingen leven we volgens de Sloveense filosoof Slavoj Zizek in
een unieke tijd waarin iedereen op een bepaalde manier wordt gedwongen om een soort filosoof te
zijn. Steeds vaker worden we in ons dagelijks leven geconfronteerd met vragen die een filosofisch en
ethisch-politiek karakter hebben.
1.2 Filosofie en sociaal werk
De unieke tijd waarvan Zizek spreekt, dwingt ook sociaal werkers om een soort filosoof te zijn. Sociaal
werkers worden in hun werk bijna dagelijks geconfronteerd met vragen die een filosofisch karakter
hebben.
Overheidsbeleid
De manier waarop de overheid zich tot de burgers verhoudt roept een aantal filosofische vragen op:
- Loopt onze democratische rechtsstaat gevaar wanneer de overheid met één druk op de knop
over onze bel-, bank- en e-mailgegevens kan beschikken?
- Wat betekent het voor de democratie wanneer de minister oppert dat we ‘een stukje vrijheid’
moeten inleveren om onze vrijheid te beschermen?
Ook bij de zogenaamde overgang van de verzorgingsstaat naar de participatiesamenleving kunnen
vragen worden gesteld. De verzorgingsstaat maakt burgers volgens de overheid lui. Daarom wil zij de
participatiesamenleving realiseren waaraan iedereen actief deelneemt. Eigen regie, eigen kracht,
eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid zijn de waarden die aan de participatiesamenleving
ten grondslag liggen. In het overheidsbeleid gaat een mensbeeld schuil. De mens wordt gezien als
een rationeel en autonoom wezen dat zelf heel goed kan bepalen wat goed voor hem is. Op basis van
,het beeld dat de mens in beginsel autonoom is, wordt de verzorgingsstaat gezien als een obstakel
voor de individuele vrijheid, met als gevolg dat hij tot een minimum beperkt moet worden. Het
uitgangspunt van de participatiesamenleving en de WMO is dat ‘de burger in eerste instantie zelf
verantwoordelijk is voor zijn zelfredzaamheid, zijn deelname aan de samenleving en voor de mate
waarin deze samenleving gekenmerkt wordt door sociale samenhang’. Dat sociaal werkers daarin een
rol kunnen of mogen spelen is niet langer vanzelfsprekend. Hun rol beperkt zich meer en meer tot het
stimuleren van burgers om daadwerkelijk die verantwoordelijkheid te nemen.
De overheid stelt deze eigen regie, zelfredzaamheid, eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid
graag voor als algemene en objectieve waarden die we allemaal nastreven, die zelfs bij de menselijke
natuur horen. Maar we moeten goed voor ogen houden dat het normatief geladen begrippen zijn
waarover altijd discussie bestaat.
Het beleid van de instelling
Het beleid van instellingen dient tegemoet te komen aan het overheidsbeleid, maar dat neemt niet
weg dat zij binnen de ruimte die zij hebben daaraan een eigen invulling geven. Elke instelling maakt
keuzes over de manier waarop beschikbare budgetten worden gebruikt en overheidsregels worden
toegepast. Er is bijvoorbeeld een groot verschil tussen een kleinschalige woonvoorziening voor
mensen met dementie, of een regulier verpleeghuis dat als een zorgfabriek is georganiseerd. Niet
alleen is er sprake van een andere manier van organiseren, maar ook van een andere omgang met
cliënten en medewerkers.
De opleiding sociaal werk
In het landelijk opleidingsdocument wordt sociaal functioneren in relatie tot sociale kwaliteit centraal
gesteld. Sociale kwaliteit duidt op het versterken van sociale samenhang, inclusie en participatie.
Sociale kwaliteit wordt gezien als de ‘graadmeter’ van het sociaal functioneren. Daarbij worden twee
soorten van sociaal functioneren onderscheiden: dat van individuen die deelnemen aan de
samenleving en dat van de samenleving die de ruimte biedt aan individuen om deel te nemen. Het
bevorderen van het sociaal functioneren van mensen en hun netwerken wordt vervolgens gezien als
een voorwaarde voor het versterken van eigen kracht. De Beroepscode voor de sociaal werker lijkt het
heersende beleid te volgen door het bevorderen van eigen kracht, eigen verantwoordelijkheid,
zelfredzaamheid en participatie centraal te stellen.
Het landelijke opleidingsdocument en de beroepscode hebben een duidelijk andere interpretatie van
de bovenstaande definitie van sociaal werk dan de Ethical Principles of Social Work van de
International Federation of Social Workers. Daarin staat het bevorderen van mensenrechten,
menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid centraal.
Individuele overtuiging
Hoe waarden en de betekenis die we daaraan hechten doorwerken op het concrete niveau van
handelen wordt duidelijk als we het gesprek volgen tussen psychiater Theodore Dalrymple en zijn
patiënt. Dit gesprek gaat niet zozeer over inbreken als wel over de vraag wat verantwoordelijkheid is.
De psychiater en zijn patiënt denken heel verschillend over verantwoordelijkheid. De patiënt denkt
dat ‘iets‘ hem laat inbreken en legt de verantwoordelijkheid buiten zichzelf. De psychiater vindt
daarentegen dat niemand anders dan de inbreker zelf verantwoordelijk is voor de inbraken die hij
pleegt. In feite gaat dit gesprek over de filosofische vraag of de mens een vrije wil heeft.
Maar stel nu eens dat dezelfde inbreker tegenover een andere psychiater zou hebben gezeten, een
die van mening is dat zijn gedrag het resultaat is van zijn slechte jeugd. In dat geval zou er een heel
ander gesprek hebben plaatsgevonden. En het is zeer waarschijnlijk dat die psychiater de inbreker
heel anders zou hebben beoordeeld, bejegend en behandeld.
Dit laat duidelijk zien dat ideeën en overtuigingen over verantwoordelijkheid, eigen regie en
zelfredzaamheid en over de relatie tussen individu en samenleving concreet doorwerken in hoe we
cliënten benaderen. Vinden we dat ieder individu zich aan de maatschappij moet aanpassen, dan
kijken we anders aan tegen bijvoorbeeld drugsgebruikers en randgroepjongeren dan wanneer we
, menen dat zij slachtoffer zijn van die maatschappij. Wie ervan overtuigd is dat de mens over een vrije
wil beschikt, zal de verslaafde uiteindelijk verantwoordelijk houden voor zijn verslaving en hem of
haar dus ook op aanspreken.
Hetzelfde geldt voor sociaal werkers. Ook zij hebben verschillende opvattingen over filosofische
kwesties als verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en vrijheid.
1.3 Een normatief beroep
Eenduidigheid ontbreekt. Voor het legitimeren van ons handelen kunnen we niet meer als
vanzelfsprekend terugvallen op collectief gedragen waarden en normen. Juist wanneer een dergelijk
moreel draagvlak ontbreekt, dringen morele kwesties en vragen zich op. Er is geen onbetwijfelbaar
normatief kader meer op basis waarvan de overheid, de instellingen en de sociaal werker hun
handelen als vanzelfsprekend kunnen verantwoorden en legitimeren. En in de tweede plaats omdat
zowel het beleid van de overheid en instellingen als het handelen van sociaal werkers directe
gevolgen heeft voor het dagelijkse leven van andere mensen, met hun eigen normen en waarden.
Kernwaarden van het sociaal werk. Een moreel houvast?
Waarden en opvattingen over mens en maatschappij werken door op het niveau van het
overheidsbeleid, de beroepscodes, het beleid van de instelling en de individuele sociaal werkers.
Maar door deze niveaus loopt geen loodrechte lijn. Waarden en normen zijn abstract en kunnen op
verschillende manieren een concrete invulling krijgen. Daarom bieden zij niet per se een duidelijk en
ondubbelzinnig moreel houvast. Iedereen heeft de mond vol van eigen regie, eigen kracht en
zelfredzaamheid, maar de meningen over wat zij in een concrete situatie betekenen verschillen.
Naarmate waarden worden toegepast in het dagelijks leven ontstaat er meer en meer onenigheid
over hun betekenis. Het beleid van de overheid kan wel voorschrijven dat sociaal werkers de
zelfredzaamheid en eigen regie van hun cliënten moeten respecteren, maar dat wil niet zeggen dat zij
deze opvatting delen en daaronder allemaal hetzelfde verstaan. Cliënten hebben eigen regie en
moeten worden gezien als zelfredzaam. Zelfredzaamheid, eigen verantwoordelijkheid, eigen kracht
en eigen regie zijn waarden die de overheid centraal stelt. We zien deze waarden ook terug in de
kernwaarden van de beroepscode in artikel 1 van de unieke persoon bevordert, respecteert en erkent
Verantwoorden en legitimeren
Interventies van sociaal werkers hebben in veel gevallen een normatief karakter. Daarom wordt
sociaal werk als een normatieve professionaliteit betiteld. Achter de interventies van sociaal werkers
gaan opvattingen schuil die niet louter wetenschappelijk gefundeerd zijn, maar in veel gevallen een
ethisch, een moreel of misschien zelfs een politiek oordeel bevatten over wat normaal is en wat niet,
Hoofdstuk 1: De zelfoefening van het denken
1.1 Filosofie als dagelijkse kost
De invloed van technologie op ons leven
De ontwikkelingen in de medische technologie, de biotechnologie en de computertechnologie
veranderen het beeld dat wij van onszelf hebben en wat het betekent mens te zijn ingrijpend.
Het is heel eenvoudig om met een techniek die CRISPR-Cas heet ons DNA te veranderen. De eenvoud
van deze techniek wordt door wetenschappers wel vergeleken met ‘copy-paste’. Door DNA te
veranderen kunnen virussen en genetische ziektes worden bestreden. In november 2018 maakte de
Chinese arts Jiankui He bekend dat hij met CRISPR-Cas een embryo genetisch had gemanipuleerd,
zodat deze nooit hiv zou krijgen. In plaats van roem te oogsten kostte het zijn carrière. Daaruit blijkt al
dat er ethische bezwaren kleven aan zijn werk.
Niet alleen in China volgt de overheid haar burgers. In Nederland gebruiken gemeenten data over
hun inwoners om problemen te voorkomen. Door allerlei data te combineren en te analyseren
worden patronen ontdekt en kan worden ingeschat wie risico loopt te vereenzamen of te frauderen.
De Belastingdienst, het UWV en de Sociale Verzekeringsbank mogen grote bestanden met data
combineren en analyseren om zo mogelijke fraudeurs op te sporen. Let wel, je hebt nog niets
verkeerd gedaan, maar de computer wijst jou aan als mogelijke fraudeur met alle gevolgen van dien.
Volgens de historicus Yuval Harari is het algoritme het allerbelangrijkste begrip van onze wereld en zal
het ons beeld van wat de mens is en wie wij zijn fundamenteel veranderen. Niet alleen computers
werken volgens algoritmes. Biologen stellen dat ook planten, dieren en mensen (zeer ingewikkelde)
algoritmes zijn. Willen we iets van ons leven begrijpen, dan moeten we begrijpen hoe algoritmes
werken. Als we die begrijpen, dan kunnen organismen en computernetwerken op elkaar worden
aangesloten. Deze ontwikkeling zet volgens Harari een streep door het idee dat de mens een vrije wil
heeft en een uniek wezen is. Onze keuzes zijn volgens deze inzichten het resultaat van biochemische
processen in onze hersenen, niet van goed doordachte afwegingen.
De alledaagse en praktische consequenties van dit idee zijn belangrijk. We worden afhankelijk van
algoritmes die we meer en meer vertrouwen. Het idee daarbij is dat de rekenmethoden van de
computer objectief en neutraal zijn.
We worden gedwongen om filosoof te zijn
Als gevolg van technologische ontwikkelingen leven we volgens de Sloveense filosoof Slavoj Zizek in
een unieke tijd waarin iedereen op een bepaalde manier wordt gedwongen om een soort filosoof te
zijn. Steeds vaker worden we in ons dagelijks leven geconfronteerd met vragen die een filosofisch en
ethisch-politiek karakter hebben.
1.2 Filosofie en sociaal werk
De unieke tijd waarvan Zizek spreekt, dwingt ook sociaal werkers om een soort filosoof te zijn. Sociaal
werkers worden in hun werk bijna dagelijks geconfronteerd met vragen die een filosofisch karakter
hebben.
Overheidsbeleid
De manier waarop de overheid zich tot de burgers verhoudt roept een aantal filosofische vragen op:
- Loopt onze democratische rechtsstaat gevaar wanneer de overheid met één druk op de knop
over onze bel-, bank- en e-mailgegevens kan beschikken?
- Wat betekent het voor de democratie wanneer de minister oppert dat we ‘een stukje vrijheid’
moeten inleveren om onze vrijheid te beschermen?
Ook bij de zogenaamde overgang van de verzorgingsstaat naar de participatiesamenleving kunnen
vragen worden gesteld. De verzorgingsstaat maakt burgers volgens de overheid lui. Daarom wil zij de
participatiesamenleving realiseren waaraan iedereen actief deelneemt. Eigen regie, eigen kracht,
eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid zijn de waarden die aan de participatiesamenleving
ten grondslag liggen. In het overheidsbeleid gaat een mensbeeld schuil. De mens wordt gezien als
een rationeel en autonoom wezen dat zelf heel goed kan bepalen wat goed voor hem is. Op basis van
,het beeld dat de mens in beginsel autonoom is, wordt de verzorgingsstaat gezien als een obstakel
voor de individuele vrijheid, met als gevolg dat hij tot een minimum beperkt moet worden. Het
uitgangspunt van de participatiesamenleving en de WMO is dat ‘de burger in eerste instantie zelf
verantwoordelijk is voor zijn zelfredzaamheid, zijn deelname aan de samenleving en voor de mate
waarin deze samenleving gekenmerkt wordt door sociale samenhang’. Dat sociaal werkers daarin een
rol kunnen of mogen spelen is niet langer vanzelfsprekend. Hun rol beperkt zich meer en meer tot het
stimuleren van burgers om daadwerkelijk die verantwoordelijkheid te nemen.
De overheid stelt deze eigen regie, zelfredzaamheid, eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid
graag voor als algemene en objectieve waarden die we allemaal nastreven, die zelfs bij de menselijke
natuur horen. Maar we moeten goed voor ogen houden dat het normatief geladen begrippen zijn
waarover altijd discussie bestaat.
Het beleid van de instelling
Het beleid van instellingen dient tegemoet te komen aan het overheidsbeleid, maar dat neemt niet
weg dat zij binnen de ruimte die zij hebben daaraan een eigen invulling geven. Elke instelling maakt
keuzes over de manier waarop beschikbare budgetten worden gebruikt en overheidsregels worden
toegepast. Er is bijvoorbeeld een groot verschil tussen een kleinschalige woonvoorziening voor
mensen met dementie, of een regulier verpleeghuis dat als een zorgfabriek is georganiseerd. Niet
alleen is er sprake van een andere manier van organiseren, maar ook van een andere omgang met
cliënten en medewerkers.
De opleiding sociaal werk
In het landelijk opleidingsdocument wordt sociaal functioneren in relatie tot sociale kwaliteit centraal
gesteld. Sociale kwaliteit duidt op het versterken van sociale samenhang, inclusie en participatie.
Sociale kwaliteit wordt gezien als de ‘graadmeter’ van het sociaal functioneren. Daarbij worden twee
soorten van sociaal functioneren onderscheiden: dat van individuen die deelnemen aan de
samenleving en dat van de samenleving die de ruimte biedt aan individuen om deel te nemen. Het
bevorderen van het sociaal functioneren van mensen en hun netwerken wordt vervolgens gezien als
een voorwaarde voor het versterken van eigen kracht. De Beroepscode voor de sociaal werker lijkt het
heersende beleid te volgen door het bevorderen van eigen kracht, eigen verantwoordelijkheid,
zelfredzaamheid en participatie centraal te stellen.
Het landelijke opleidingsdocument en de beroepscode hebben een duidelijk andere interpretatie van
de bovenstaande definitie van sociaal werk dan de Ethical Principles of Social Work van de
International Federation of Social Workers. Daarin staat het bevorderen van mensenrechten,
menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid centraal.
Individuele overtuiging
Hoe waarden en de betekenis die we daaraan hechten doorwerken op het concrete niveau van
handelen wordt duidelijk als we het gesprek volgen tussen psychiater Theodore Dalrymple en zijn
patiënt. Dit gesprek gaat niet zozeer over inbreken als wel over de vraag wat verantwoordelijkheid is.
De psychiater en zijn patiënt denken heel verschillend over verantwoordelijkheid. De patiënt denkt
dat ‘iets‘ hem laat inbreken en legt de verantwoordelijkheid buiten zichzelf. De psychiater vindt
daarentegen dat niemand anders dan de inbreker zelf verantwoordelijk is voor de inbraken die hij
pleegt. In feite gaat dit gesprek over de filosofische vraag of de mens een vrije wil heeft.
Maar stel nu eens dat dezelfde inbreker tegenover een andere psychiater zou hebben gezeten, een
die van mening is dat zijn gedrag het resultaat is van zijn slechte jeugd. In dat geval zou er een heel
ander gesprek hebben plaatsgevonden. En het is zeer waarschijnlijk dat die psychiater de inbreker
heel anders zou hebben beoordeeld, bejegend en behandeld.
Dit laat duidelijk zien dat ideeën en overtuigingen over verantwoordelijkheid, eigen regie en
zelfredzaamheid en over de relatie tussen individu en samenleving concreet doorwerken in hoe we
cliënten benaderen. Vinden we dat ieder individu zich aan de maatschappij moet aanpassen, dan
kijken we anders aan tegen bijvoorbeeld drugsgebruikers en randgroepjongeren dan wanneer we
, menen dat zij slachtoffer zijn van die maatschappij. Wie ervan overtuigd is dat de mens over een vrije
wil beschikt, zal de verslaafde uiteindelijk verantwoordelijk houden voor zijn verslaving en hem of
haar dus ook op aanspreken.
Hetzelfde geldt voor sociaal werkers. Ook zij hebben verschillende opvattingen over filosofische
kwesties als verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en vrijheid.
1.3 Een normatief beroep
Eenduidigheid ontbreekt. Voor het legitimeren van ons handelen kunnen we niet meer als
vanzelfsprekend terugvallen op collectief gedragen waarden en normen. Juist wanneer een dergelijk
moreel draagvlak ontbreekt, dringen morele kwesties en vragen zich op. Er is geen onbetwijfelbaar
normatief kader meer op basis waarvan de overheid, de instellingen en de sociaal werker hun
handelen als vanzelfsprekend kunnen verantwoorden en legitimeren. En in de tweede plaats omdat
zowel het beleid van de overheid en instellingen als het handelen van sociaal werkers directe
gevolgen heeft voor het dagelijkse leven van andere mensen, met hun eigen normen en waarden.
Kernwaarden van het sociaal werk. Een moreel houvast?
Waarden en opvattingen over mens en maatschappij werken door op het niveau van het
overheidsbeleid, de beroepscodes, het beleid van de instelling en de individuele sociaal werkers.
Maar door deze niveaus loopt geen loodrechte lijn. Waarden en normen zijn abstract en kunnen op
verschillende manieren een concrete invulling krijgen. Daarom bieden zij niet per se een duidelijk en
ondubbelzinnig moreel houvast. Iedereen heeft de mond vol van eigen regie, eigen kracht en
zelfredzaamheid, maar de meningen over wat zij in een concrete situatie betekenen verschillen.
Naarmate waarden worden toegepast in het dagelijks leven ontstaat er meer en meer onenigheid
over hun betekenis. Het beleid van de overheid kan wel voorschrijven dat sociaal werkers de
zelfredzaamheid en eigen regie van hun cliënten moeten respecteren, maar dat wil niet zeggen dat zij
deze opvatting delen en daaronder allemaal hetzelfde verstaan. Cliënten hebben eigen regie en
moeten worden gezien als zelfredzaam. Zelfredzaamheid, eigen verantwoordelijkheid, eigen kracht
en eigen regie zijn waarden die de overheid centraal stelt. We zien deze waarden ook terug in de
kernwaarden van de beroepscode in artikel 1 van de unieke persoon bevordert, respecteert en erkent
Verantwoorden en legitimeren
Interventies van sociaal werkers hebben in veel gevallen een normatief karakter. Daarom wordt
sociaal werk als een normatieve professionaliteit betiteld. Achter de interventies van sociaal werkers
gaan opvattingen schuil die niet louter wetenschappelijk gefundeerd zijn, maar in veel gevallen een
ethisch, een moreel of misschien zelfs een politiek oordeel bevatten over wat normaal is en wat niet,
