Inleiding Forensische Psychiatrie
I. Introductie en Logistiek
Docent en Specialisatie
De docent, Elise Wuyts, geeft dit vak sinds vorig jaar. Ze werkt als psychiater in de
forensische sector. Haar specialisatie en 'dada' is de behandeling van mensen die
zedenfeiten hebben gepleegd, wat ze doet in een afdeling in een algemeen
psychiatrisch ziekenhuis in Sint-Niklaas. Daarnaast verricht ze algemene ambulante
psychiatrie en geeft ze les over communicatie aan studenten geneeskunde aan de
UA.
Afspraken over vragen:
● Vragen over de inhoud van de les (onduidelijkheid, meer informatie) dienen
via het discussieplatform op Canvas gesteld te worden, zodat de rest van
de klas het antwoord ook kan meelezen. Dit voorkomt dat de docent de vraag
meerdere keren via mail moet beantwoorden.
● Als zij toch een inhoudelijke vraag via mail ontvangt, wordt het antwoord op
Canvas gezet en krijgt de student geen direct antwoord via mail.
● Voor alle andere zaken mag de docent gemaild worden.
● Er is doorgaans elke les een pauze van 10 minuten na ongeveer een uur, wat
ook gebruikt kan worden voor vragen.
II. Studiebelasting en Leermateriaal
Studiepunten en Investering
Het vak is een keuzevak en telt drie studiepunten. Dit komt neer op een investering
van 75 tot 90 uur, wat zich vertaalt naar ongeveer één à twee uur per week naast de
lessen in de blokperiode.
Leermateriaal en PowerPoints
Het lesmateriaal bestaat uit de reader, de PowerPoint en extra leesmateriaal.
● Per les worden één à twee extra bijkomende stukken (soms een artikel, soms
een boekhoofdstuk) aangeboden die de les aanvullen.
● Deze stukken zijn nooit lang (maximaal 10 pagina's).
● Het leesmateriaal wordt een week op voorhand op Canvas geplaatst, maar
het is niet verplicht om dit vooraf te lezen. De les is te volgen zonder het
leesmateriaal gelezen te hebben.
● De PowerPoints bevatten niet altijd evenveel tekst, omdat de docent dat niet
de bedoeling vindt van PowerPoints.
● Studenten dienen zelf nota's te maken tijdens de les.
Opnames en Examen
, ● De lessen worden allemaal opgenomen. De opnames zijn in principe na de
laatste les beschikbaar voor de blokperiode.
● Werkstudenten, Erasmus-studenten, of studenten die ziek zijn of een
overlappende les hebben, kunnen de opnames vroeger krijgen door
persoonlijk te mailen met de reden.
● Het examen bestaat uit 40 multiple-choice vragen.
● De vragen zijn redelijk verdeeld over de lessen, met ongeveer drie à vier
vragen per les.
● Het examen wordt verbeterd met de hogere cesuur.
III. Doelstellingen en Filosofie van het Vak
Het vak is gericht op studenten criminologie, psychologie en rechten.
● Kernpunt: De meeste studenten zullen weinig te maken krijgen met het puur
psychiatrische, maar velen zullen moeten samenwerken met psychiaters.
Velen zullen ook in het psychiatrische werkveld of de mentale
gezondheidszorg terechtkomen.
● Het doel is om studenten een blik te geven op de psychiatrische wereld en
hoe psychiaters naar patiënten en de forensische populatie kijken.
● De docent merkt op dat de visie op patiënten heel anders is, afhankelijk van
de vooropleiding.
● De nadruk ligt op de samenwerking en hoe disciplines elkaar aanvullen,
omdat deze samenwerking in de praktijk vaak moeilijk loopt door
verschillende zwaartepunten en communicatieproblemen. Uiteindelijk is het
doel om goede zorg te geven in het forensische werkveld.
IV. Curriculum Overzicht
Het curriculum is als volgt uiteengezet:
Lesonderwerp
Vandaag Inleiding
Volgende week Internering en deskundigenonderzoek (een belangrijke tak van
het forensisch psychiatrisch werk)
Drie lessen Psychopathologie (een overzicht van de grote psychiatrische
stoornissen, met nadruk op hoe ze voorkomen in het
forensisch werkveld)
Eén les Behandelcontexten (overzicht van de forensisch
psychiatrische behandeling binnen en buiten de gevangenis in
het Vlaams Landschap, zoals in gespecialiseerde
ziekenhuizen, ambulante en mobiele teams)
Gastspreker (21/11) Professor Chris Dillen over niet-strafrechterlijke deskundige
onderzoeken (iets waar forensisch psychiaters niet altijd mee
in aanraking komen)
,Gastspreker Dr. Winnie Ang over culturele diversiteit binnen het
forensisch psychiatrisch werkveld (en de psychiatrie
algemeen)
Latere lessen Specifiekere groepen plegers (vrouwelijke plegers,
minderjarige plegers en oudere plegers)
Eén les Personen die zedefeiten hebben gepleegd (een redelijk aparte
groep die verschilt qua pathologie)
Latere les Diversiteit (LGBTQI+ mensen in de gevangenis en
forensische populatie, die specifieke zorgen nodig hebben en
vaak onzichtbaar zijn)
Latere les Ethische bedenkingen (focus op zaken zoals beroepsgeheim
en de wetgeving hieromtrent, vooral in relatie tot justitie)
V. Definitie en Geschiedenis van Forensische Psychiatrie
Definitie
Forensische psychiatrie bevindt zich op het raakvlak tussen psychiatrie en recht.
Het behoort niet volledig tot de psychiatrie, noch volledig tot het rechtssysteem,
maar zweeft er ergens tussenin, vergelijkbaar met criminologie.
● Het is een relatief jonge, aparte stroming, wat betekent dat er soms
onduidelijkheid over bestaat.
● Veel wetenschappelijk onderzoek is redelijk recent.
● De noodzaak tot psychiatrie in het rechtssysteem ontstond historisch vanuit
de behoefte om onderscheid te maken of iemand wilsbekwaam is om de
ernst of strafbaarheid van een daad te oordelen.
Historische Grondleggers en Invloeden
De geschiedenis van de specialisatie is belangrijk om te schetsen welke knelpunten
vandaag nog bestaan.
● Cesare Lombroso (en zijn dochter): Een van de grondleggers van de
criminologie, die theorieën ontwikkelde over waarom iemand feiten pleegt,
met een zeer biologisch verhaal (bijv. frenologie, zogenaamd zien aan gelaat
of schedel).
○ Deze theorieën worden als onzin beschouwd en bevatten veel
racistische en seksistische overtuigingen. Lombroso en zijn dochter
waren bijvoorbeeld gigantische antifeministen.
○ Het is belangrijk om te beseffen dat deze figuren ons idee van
criminologie en forensische psychiatrie hebben gevormd, wat onze
huidige blik beïnvloedt.
● Emil Kraepelin: Een grondlegger van de psychiatrie die een
classificatiesysteem ontwikkelde dat ook een weerslag had op het forensische
, systeem (onderscheid over wie beoordeeld kan worden voor feiten). Dit is de
basis voor de huidige DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders).
○ Kraepelin was ook anti-vrouwenrechten en zeer anti-LGBTQI+, wat hij
in zijn classificatiesysteem verwerkte. Homoseksualiteit is pas in de
jaren '80 uit de DSM gegaan.
● Broadmoor: Een bekend forensisch ziekenhuis in Londen (sinds 1863) dat in
het verleden de oplossing bood voor mensen die "ziek, maar te gevaarlijk"
waren om gewoon in de maatschappij te behandelen. Het voorzag zo in
beveiliging en behandeling.
● Behavioral Science Unit van de FBI: Hoewel niet puur forensische
psychiatrie, heeft hun werk rond profiling (psychologisch profiel van daders
maken) de forensische psychiatrie in de maatschappij gebracht, waar het
vaak als gevaarlijk, maar ook als fascinerend wordt gezien.
VI. Therapeutic Jurisprudence (TJ)
Dit concept is centraal voor de aanpak van een forensisch psychiater.
● Definitie: TJ draait erom hoe je als rechtssysteem zo weinig mogelijk
schade kan toebrengen.
● Doelen van strafoplegging: Vergelding (gevraagd door de maatschappij) en
Preventie (wat de forensische psychiatrie het belangrijkst vindt).
● Effect van Gevangenisstraf: Gewoon de gevangenis in sturen zonder meer
heeft een averechts, anti therapeutisch effect. Gevangenis maakt slechter,
mensen verliezen werk en steunenwerken, en komen terecht in antisociale
milieus.
● Preventie: Behandelen en het creëren van een therapeutische omgeving
werkt preventief en beperkt recidive.
● Uitdagingen: Er zijn vaak lange wachtlijsten voor de juiste zorg, wat betekent
dat mensen langer in de gevangenis blijven en niet beter worden.
● De houding: In elke stap van het traject moet de betrokkene de vraag in het
achterhoofd houden: "Waar doen we hier nu het minste schade mee?"
(voor de maatschappij, omgeving, slachtoffer én dader zelf). Dit vereist dat
behandelaars voorbij emoties kijken, zelfs als patiënten frustrerend gedrag
stellen.
VII. Spanningsvlakken in het Werkveld
Door het raakvlak met justitie ontstaan er bijzondere situaties en spanningen.
Zorgcultuur versus Justitiecultuur
● Onvrijwillige Behandeling: In de forensische sector heeft niet-opvolging van
therapie gevolgen (bijv. terug naar gevangenis), wat afwijkt van de reguliere
medische sector.
I. Introductie en Logistiek
Docent en Specialisatie
De docent, Elise Wuyts, geeft dit vak sinds vorig jaar. Ze werkt als psychiater in de
forensische sector. Haar specialisatie en 'dada' is de behandeling van mensen die
zedenfeiten hebben gepleegd, wat ze doet in een afdeling in een algemeen
psychiatrisch ziekenhuis in Sint-Niklaas. Daarnaast verricht ze algemene ambulante
psychiatrie en geeft ze les over communicatie aan studenten geneeskunde aan de
UA.
Afspraken over vragen:
● Vragen over de inhoud van de les (onduidelijkheid, meer informatie) dienen
via het discussieplatform op Canvas gesteld te worden, zodat de rest van
de klas het antwoord ook kan meelezen. Dit voorkomt dat de docent de vraag
meerdere keren via mail moet beantwoorden.
● Als zij toch een inhoudelijke vraag via mail ontvangt, wordt het antwoord op
Canvas gezet en krijgt de student geen direct antwoord via mail.
● Voor alle andere zaken mag de docent gemaild worden.
● Er is doorgaans elke les een pauze van 10 minuten na ongeveer een uur, wat
ook gebruikt kan worden voor vragen.
II. Studiebelasting en Leermateriaal
Studiepunten en Investering
Het vak is een keuzevak en telt drie studiepunten. Dit komt neer op een investering
van 75 tot 90 uur, wat zich vertaalt naar ongeveer één à twee uur per week naast de
lessen in de blokperiode.
Leermateriaal en PowerPoints
Het lesmateriaal bestaat uit de reader, de PowerPoint en extra leesmateriaal.
● Per les worden één à twee extra bijkomende stukken (soms een artikel, soms
een boekhoofdstuk) aangeboden die de les aanvullen.
● Deze stukken zijn nooit lang (maximaal 10 pagina's).
● Het leesmateriaal wordt een week op voorhand op Canvas geplaatst, maar
het is niet verplicht om dit vooraf te lezen. De les is te volgen zonder het
leesmateriaal gelezen te hebben.
● De PowerPoints bevatten niet altijd evenveel tekst, omdat de docent dat niet
de bedoeling vindt van PowerPoints.
● Studenten dienen zelf nota's te maken tijdens de les.
Opnames en Examen
, ● De lessen worden allemaal opgenomen. De opnames zijn in principe na de
laatste les beschikbaar voor de blokperiode.
● Werkstudenten, Erasmus-studenten, of studenten die ziek zijn of een
overlappende les hebben, kunnen de opnames vroeger krijgen door
persoonlijk te mailen met de reden.
● Het examen bestaat uit 40 multiple-choice vragen.
● De vragen zijn redelijk verdeeld over de lessen, met ongeveer drie à vier
vragen per les.
● Het examen wordt verbeterd met de hogere cesuur.
III. Doelstellingen en Filosofie van het Vak
Het vak is gericht op studenten criminologie, psychologie en rechten.
● Kernpunt: De meeste studenten zullen weinig te maken krijgen met het puur
psychiatrische, maar velen zullen moeten samenwerken met psychiaters.
Velen zullen ook in het psychiatrische werkveld of de mentale
gezondheidszorg terechtkomen.
● Het doel is om studenten een blik te geven op de psychiatrische wereld en
hoe psychiaters naar patiënten en de forensische populatie kijken.
● De docent merkt op dat de visie op patiënten heel anders is, afhankelijk van
de vooropleiding.
● De nadruk ligt op de samenwerking en hoe disciplines elkaar aanvullen,
omdat deze samenwerking in de praktijk vaak moeilijk loopt door
verschillende zwaartepunten en communicatieproblemen. Uiteindelijk is het
doel om goede zorg te geven in het forensische werkveld.
IV. Curriculum Overzicht
Het curriculum is als volgt uiteengezet:
Lesonderwerp
Vandaag Inleiding
Volgende week Internering en deskundigenonderzoek (een belangrijke tak van
het forensisch psychiatrisch werk)
Drie lessen Psychopathologie (een overzicht van de grote psychiatrische
stoornissen, met nadruk op hoe ze voorkomen in het
forensisch werkveld)
Eén les Behandelcontexten (overzicht van de forensisch
psychiatrische behandeling binnen en buiten de gevangenis in
het Vlaams Landschap, zoals in gespecialiseerde
ziekenhuizen, ambulante en mobiele teams)
Gastspreker (21/11) Professor Chris Dillen over niet-strafrechterlijke deskundige
onderzoeken (iets waar forensisch psychiaters niet altijd mee
in aanraking komen)
,Gastspreker Dr. Winnie Ang over culturele diversiteit binnen het
forensisch psychiatrisch werkveld (en de psychiatrie
algemeen)
Latere lessen Specifiekere groepen plegers (vrouwelijke plegers,
minderjarige plegers en oudere plegers)
Eén les Personen die zedefeiten hebben gepleegd (een redelijk aparte
groep die verschilt qua pathologie)
Latere les Diversiteit (LGBTQI+ mensen in de gevangenis en
forensische populatie, die specifieke zorgen nodig hebben en
vaak onzichtbaar zijn)
Latere les Ethische bedenkingen (focus op zaken zoals beroepsgeheim
en de wetgeving hieromtrent, vooral in relatie tot justitie)
V. Definitie en Geschiedenis van Forensische Psychiatrie
Definitie
Forensische psychiatrie bevindt zich op het raakvlak tussen psychiatrie en recht.
Het behoort niet volledig tot de psychiatrie, noch volledig tot het rechtssysteem,
maar zweeft er ergens tussenin, vergelijkbaar met criminologie.
● Het is een relatief jonge, aparte stroming, wat betekent dat er soms
onduidelijkheid over bestaat.
● Veel wetenschappelijk onderzoek is redelijk recent.
● De noodzaak tot psychiatrie in het rechtssysteem ontstond historisch vanuit
de behoefte om onderscheid te maken of iemand wilsbekwaam is om de
ernst of strafbaarheid van een daad te oordelen.
Historische Grondleggers en Invloeden
De geschiedenis van de specialisatie is belangrijk om te schetsen welke knelpunten
vandaag nog bestaan.
● Cesare Lombroso (en zijn dochter): Een van de grondleggers van de
criminologie, die theorieën ontwikkelde over waarom iemand feiten pleegt,
met een zeer biologisch verhaal (bijv. frenologie, zogenaamd zien aan gelaat
of schedel).
○ Deze theorieën worden als onzin beschouwd en bevatten veel
racistische en seksistische overtuigingen. Lombroso en zijn dochter
waren bijvoorbeeld gigantische antifeministen.
○ Het is belangrijk om te beseffen dat deze figuren ons idee van
criminologie en forensische psychiatrie hebben gevormd, wat onze
huidige blik beïnvloedt.
● Emil Kraepelin: Een grondlegger van de psychiatrie die een
classificatiesysteem ontwikkelde dat ook een weerslag had op het forensische
, systeem (onderscheid over wie beoordeeld kan worden voor feiten). Dit is de
basis voor de huidige DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders).
○ Kraepelin was ook anti-vrouwenrechten en zeer anti-LGBTQI+, wat hij
in zijn classificatiesysteem verwerkte. Homoseksualiteit is pas in de
jaren '80 uit de DSM gegaan.
● Broadmoor: Een bekend forensisch ziekenhuis in Londen (sinds 1863) dat in
het verleden de oplossing bood voor mensen die "ziek, maar te gevaarlijk"
waren om gewoon in de maatschappij te behandelen. Het voorzag zo in
beveiliging en behandeling.
● Behavioral Science Unit van de FBI: Hoewel niet puur forensische
psychiatrie, heeft hun werk rond profiling (psychologisch profiel van daders
maken) de forensische psychiatrie in de maatschappij gebracht, waar het
vaak als gevaarlijk, maar ook als fascinerend wordt gezien.
VI. Therapeutic Jurisprudence (TJ)
Dit concept is centraal voor de aanpak van een forensisch psychiater.
● Definitie: TJ draait erom hoe je als rechtssysteem zo weinig mogelijk
schade kan toebrengen.
● Doelen van strafoplegging: Vergelding (gevraagd door de maatschappij) en
Preventie (wat de forensische psychiatrie het belangrijkst vindt).
● Effect van Gevangenisstraf: Gewoon de gevangenis in sturen zonder meer
heeft een averechts, anti therapeutisch effect. Gevangenis maakt slechter,
mensen verliezen werk en steunenwerken, en komen terecht in antisociale
milieus.
● Preventie: Behandelen en het creëren van een therapeutische omgeving
werkt preventief en beperkt recidive.
● Uitdagingen: Er zijn vaak lange wachtlijsten voor de juiste zorg, wat betekent
dat mensen langer in de gevangenis blijven en niet beter worden.
● De houding: In elke stap van het traject moet de betrokkene de vraag in het
achterhoofd houden: "Waar doen we hier nu het minste schade mee?"
(voor de maatschappij, omgeving, slachtoffer én dader zelf). Dit vereist dat
behandelaars voorbij emoties kijken, zelfs als patiënten frustrerend gedrag
stellen.
VII. Spanningsvlakken in het Werkveld
Door het raakvlak met justitie ontstaan er bijzondere situaties en spanningen.
Zorgcultuur versus Justitiecultuur
● Onvrijwillige Behandeling: In de forensische sector heeft niet-opvolging van
therapie gevolgen (bijv. terug naar gevangenis), wat afwijkt van de reguliere
medische sector.
