Inhoud
Inleiding ................................................................................................................... 2
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE ............................................. 5
1. Een schets van de (rechts)psychologie .................................................................... 5
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek
.......................................................................................................................... 21
DEEL II. THE BIGGER PICTURE: HET BELANG VAN HET VINDEN EN TOEPASSEN VAN BEST
PRACTICES .............................................................................................................. 39
3. De waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid ........................................... 39
4. Het waarborgen van procedurele rechten van betrokkenen .................................... 42
5. Gerechtelijke dwalingen ..................................................................................... 45
DEEL III. HET BEKOMEN VAN INFORMATIE VAN PARTIJEN BETROKKEN IN EEN PROCEDURE . 62
6. Bij wijze van achtergrond: enkele basisprincipes met betrekking tot waarneming en
geheugen ............................................................................................................ 62
7. Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s ......................... 76
8. Het (ver)horen van betrokkenen ......................................................................... 88
9. Kwetsbare personen .........................................................................................103
10. Op zoek naar de waarheid: leugendetectie ........................................................126
11. Het identificeren van daders: ooggetuigenherkenningen ......................................139
12. Het bekomen en beoordelen van informatie in enkele specifieke niet-strafrechtelijke
contexten ...........................................................................................................152
DEEL IV. JURIDISCHE BESLUITVORMING EN DE TOTSTANDKOMING EN PREVENTIE VAN BIAS
EN FOUTEN ............................................................................................................168
13. De psychologie over hoe mensen denken en beslissingen nemen ..........................168
14. Bias bij (juridische) besluitvorming ...................................................................182
15. De rol van deskundigen ...................................................................................217
1
, Inleiding
1. Praktisch over het vak
Het vak is een psychologisch vak binnen de rechtenopleiding: psychologie toegepast op het
recht, geen klassiek juridisch vak en ook geen algemene psychologie of “waarom mensen
misdrijven plegen” (dat is meer criminologische psychologie).
2. Studiemateriaal
• Toledo:
o Inhoudsopgave in Word (belangrijk als kapstok voor je notities).
o PowerPoints per les, die de structuur van de inhoudsopgave volgen.
• Handboek:
o Groot, uitgebreid Nederlandstalig handboek rechtspsychologie (± 800 p.).
o Niet alles is examenstof: prof selecteert hoofdstukken en pagina’s per thema.
o Veel voorbeelden zijn Nederlands recht; die details zijn niet examengericht,
tenzij expliciet gezegd in de les.
• Aanvullende teksten:
o Enkele extra artikelen/teksten op Toledo om blinde vlekken van het handboek
(bv. niet-strafrechtelijke contexten) op te vullen.
• Belang van het handboek:
o Met enkel PowerPoints en notities slagen blijkt in de praktijk zeer moeilijk.
o Het handboek moet actief gebruikt worden, niet enkel “hebben”.
3. Examen
• Vorm:
o Ongeveer 30 meerkeuzevragen.
o Giscorrectie (bestraffing voor foute antwoorden).
o Gesloten boek: geen handboek, geen teksten, geen codex nodig.
2
,4. Hoe studeren? (verwachtingen & valkuilen)
• Rechtspsychologie vraagt een andere manier van denken dan zuiver juridisch:
o Minder zwart-wit regels, meer grijze zones en probabilistisch denken.
o Minder “dit artikel zegt X”, meer “empirisch onderzoek toont aan dat…”.
• Concepten vs. definities:
o Veel studenten worstelen niet met het begrijpen, maar met het correct
koppelen van begrippen en definities.
o Belangrijk: begrijp het begrip en de implicaties, in plaats van één letterlijke
definitie van buiten te blokken.
o In het handboek kunnen termen in verschillende hoofdstukken in andere
woorden terugkomen – dat is net een verrijking.
o Gebruik de begrippenlijst achteraan het handboek als hulpmiddel.
• Auteurs en jaartallen:
o Je moet maar een beperkt aantal auteurs/studies kennen, en het is duidelijk
wanneer.
o In het algemeen ligt de focus meer op concepten dan op “Auteur X (jaar Y)
heeft…”.
5. Opbouw van het vak (inhoud)
De cursus is thematisch opgebouwd in vier grote delen:
1. Korte inleiding in de (rechts)psychologie
o Basiskaders uit de psychologie, maar enkel voor zover nodig om de rest te
begrijpen.
o Geen volledige cursus algemene psychologie of criminologische psychologie.
2. The bigger picture: belang van best practices
o Waarom is rechtspsychologie relevant voor juristen?
o Hoe kan empirische kennis helpen bij het ontwikkelen van “best practices” in
procedures?
3. Het bekomen van informatie van partijen in een procedure
o Hoe informatie wordt verzameld bij verdachten, slachtoffers, getuigen,
kinderen, asielzoekers, …
3
, o Themas als verhoortechnieken, identificatie, leugendetectie, alibi’s,
ooggetuigen, enz.
4. Juridische besluitvorming en bias
o Hoe rechters, deskundigen en andere actoren beslissingen nemen.
o Welke biases en fouten kunnen optreden, en hoe die te voorkomen.
o Ook aandacht voor zaken als remote justice, uiterlijk van de beklaagde, rol van
deskundigen, enz.
4
, DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE
(RECHTS)PSYCHOLOGIE
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1) Wat (rechts)psychologie is, en wat ze precies bestudeert
Rechtspsychologie is een toegepaste psychologische discipline die menselijk gedrag en
mentale processen bestudeert binnen de context van het recht. Het gaat om gedrag dat
onder invloed staat van het recht (bv. regels, procedures, sancties, rollen) én om gedrag van
actoren die het recht toepassen (politie, parket/OM, rechters, advocaten, deskundigen) en
van actoren die onderwerp zijn van het recht (verdachten/beklaagden, slachtoffers, getuigen,
partijen).
Rechtspsychologie focust op “menselijke processen” zoals:
• waarneming (wat nemen mensen waar, onder welke omstandigheden?),
• geheugen (hoe wordt informatie opgeslagen en later opgehaald?),
• rapportage/verklaren (hoe komen verklaringen tot stand, welke invloeden spelen
mee?),
• besluitvorming (hoe beslissen politie, OM, rechters, leken, jury’s; welke
vertekeningen spelen?),
• sociale beïnvloeding (hoe beïnvloeden mensen elkaar in ondervragingen, zittingen,
deliberaties),
• en breder: cognitieve beperkingen, bias, denkfouten en contextfactoren in juridische
processen.
Kerninstelling: kwaliteit van procedure en beslissingen
Een centrale insteek is het in kaart brengen van waar en hoe het fout kan lopen in:
1. bewijsgaring / informatieverzameling (verhoren, identificaties, getuigenverklaringen,
dossieropbouw), en
2. justitiële besluitvorming (waardering van bewijs, schuld/onschuld, strafmaat,
schadebegroting, motivering).
Het is dus niet “psychologie van misdadigers” als hoofdzaak, maar vooral: psychologie van
bewijs, verklaringen en beslissingen in juridische context.
5
,2) Waarom de discipline “empirisch” is (en waarom dat belangrijk is)
Rechtspsychologie is een empirische discipline: kennis komt uit systematisch onderzoek met
data, niet uit intuïtie of alleen praktijkervaring.
Waarom vooral experimenteel onderzoek?
Om te weten of een factor echt een effect heeft, moet je die factor testen:
• Je manipuleert bv. licht, afstand, stress, vraagstelling (open vs suggestief), tijd tussen
gebeurtenis en verklaring, aanwezigheid van een “verdachte” in een lineup, enz.
• Je vergelijkt condities (bijna donker vs fel licht; meteen bevragen vs weken later;
neutrale vs sturende vragen).
• Zo kan je causale uitspraken doen: welke factor beïnvloedt wat, en in welke
richting/sterkte?
Het aula-experiment (mock witness test) als illustratie
Een typische demonstratie (klassiek in de traditie van de discipline) is: er gebeurt onverwacht
een “incident” in de aula; studenten worden daarna bevraagd:
• beschrijving dader (kledij, haar, bril, rugzak/geen rugzak),
• wat werd gestolen (tas, jas; kleur/soort),
• verschillen tussen waarnemers (voor/achteraan, aandacht, verwachtingen),
• en fouten: bv. “jurk” vs in werkelijkheid “jumpsuit”, herinneringen die redelijk lijken
maar niet kloppen.
De pointe: zelfs bij een simpele, recente gebeurtenis met veel getuigen ontstaan variaties,
hiaten en vergissingen. Dat is precies het soort menselijke feilbaarheid dat rechtspsychologie
systematisch onderzoekt.
3) Oorsprong en geschiedenis: van Duitse roots naar internationale (vooral Angelsaksische)
groei
3.1. De Duitse wortels: William Stern en de “Aussagepsychologie”
De discipline is niet nieuw; psychologie heeft een lange onderzoekstraditie, maar psychologie
toegepast op recht kreeg vooral vorm vanaf het einde van de 19e/begin 20e eeuw.
William Stern (Wilhelm Louis Stern, 1871–1938) geldt als een grondlegger:
• Hij bouwde voort op geheugenonderzoek (o.a. traditie rond Hermann Ebbinghaus).
6
, • Hij ontwikkelde een onderzoeksprogramma rond getuigenverklaringen:
Aussagepsychologie (“psychologie van de getuigenis”).
• Klassieke labo-opzet: proefpersonen zien een prent/scene en rapporteren later wat ze
zagen; onderzoekers manipuleren bv. suggestieve vragen.
• Belangrijke conclusie: foutloze herinnering is eerder uitzondering dan regel; zelfs
een eed maakt mensen niet automatisch accuraat (de zekerheid van de getuige ≠
garantie op juistheid).
• Hij breidde dit uit naar Wirklichkeitsversuche: “realiteitsproeven”/mock crimes in
realistische settings (bv. een geënsceneerde ruzie in een auditorium), waarna
getuigen bevraagd werden.
• Stern was niet alleen academicus: hij trad ook op als deskundige in rechtszaken en
bracht inzichten binnen in de rechtszaal.
• Door jodenvervolging werd Duitsland onveilig; Stern vluchtte in 1933 via Nederland
naar de VS en werkte o.a. aan Duke University.
Belangrijk detail voor het “oorsprongsverhaal”: omdat Stern (en anderen) later in de VS
werkten, denken velen dat rechtspsychologie “Amerikaanse roots” heeft, maar de basis is
duidelijk Duits.
3.2. Hugo Münsterberg: veel invloed, maar een problematische erfenis
Hugo Münsterberg (1863–1916) had ook Duitse roots en werkte later in de VS. Hij probeerde
zich als pionier te profileren (o.a. via zijn boek On the Witness Stand, 1908), maar:
• Hij erkende zijn inhoudelijke schuld aan Stern nauwelijks.
• Hij viel juristen frontaal aan met een zeer denigrerende toon (juristen als traag,
bevooroordeeld, “dom”).
• Dit veroorzaakte een sfeer van “psychology against the law” in plaats van
constructieve samenwerking.
• De juridische wereld reageerde fel; o.a. jurist John Wigmore schreef een satirische
maar inhoudelijk scherpe repliek die Münsterbergs juridische tekortkomingen
blootlegde en wees op Sterns eerdere werk.
Gevolg: waardevolle psychologische inzichten raakten moeilijker geïmplementeerd, niet
omdat ze onbelangrijk waren, maar omdat de relatie tussen disciplines polariseerde.
7
Inleiding ................................................................................................................... 2
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE ............................................. 5
1. Een schets van de (rechts)psychologie .................................................................... 5
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek
.......................................................................................................................... 21
DEEL II. THE BIGGER PICTURE: HET BELANG VAN HET VINDEN EN TOEPASSEN VAN BEST
PRACTICES .............................................................................................................. 39
3. De waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid ........................................... 39
4. Het waarborgen van procedurele rechten van betrokkenen .................................... 42
5. Gerechtelijke dwalingen ..................................................................................... 45
DEEL III. HET BEKOMEN VAN INFORMATIE VAN PARTIJEN BETROKKEN IN EEN PROCEDURE . 62
6. Bij wijze van achtergrond: enkele basisprincipes met betrekking tot waarneming en
geheugen ............................................................................................................ 62
7. Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s ......................... 76
8. Het (ver)horen van betrokkenen ......................................................................... 88
9. Kwetsbare personen .........................................................................................103
10. Op zoek naar de waarheid: leugendetectie ........................................................126
11. Het identificeren van daders: ooggetuigenherkenningen ......................................139
12. Het bekomen en beoordelen van informatie in enkele specifieke niet-strafrechtelijke
contexten ...........................................................................................................152
DEEL IV. JURIDISCHE BESLUITVORMING EN DE TOTSTANDKOMING EN PREVENTIE VAN BIAS
EN FOUTEN ............................................................................................................168
13. De psychologie over hoe mensen denken en beslissingen nemen ..........................168
14. Bias bij (juridische) besluitvorming ...................................................................182
15. De rol van deskundigen ...................................................................................217
1
, Inleiding
1. Praktisch over het vak
Het vak is een psychologisch vak binnen de rechtenopleiding: psychologie toegepast op het
recht, geen klassiek juridisch vak en ook geen algemene psychologie of “waarom mensen
misdrijven plegen” (dat is meer criminologische psychologie).
2. Studiemateriaal
• Toledo:
o Inhoudsopgave in Word (belangrijk als kapstok voor je notities).
o PowerPoints per les, die de structuur van de inhoudsopgave volgen.
• Handboek:
o Groot, uitgebreid Nederlandstalig handboek rechtspsychologie (± 800 p.).
o Niet alles is examenstof: prof selecteert hoofdstukken en pagina’s per thema.
o Veel voorbeelden zijn Nederlands recht; die details zijn niet examengericht,
tenzij expliciet gezegd in de les.
• Aanvullende teksten:
o Enkele extra artikelen/teksten op Toledo om blinde vlekken van het handboek
(bv. niet-strafrechtelijke contexten) op te vullen.
• Belang van het handboek:
o Met enkel PowerPoints en notities slagen blijkt in de praktijk zeer moeilijk.
o Het handboek moet actief gebruikt worden, niet enkel “hebben”.
3. Examen
• Vorm:
o Ongeveer 30 meerkeuzevragen.
o Giscorrectie (bestraffing voor foute antwoorden).
o Gesloten boek: geen handboek, geen teksten, geen codex nodig.
2
,4. Hoe studeren? (verwachtingen & valkuilen)
• Rechtspsychologie vraagt een andere manier van denken dan zuiver juridisch:
o Minder zwart-wit regels, meer grijze zones en probabilistisch denken.
o Minder “dit artikel zegt X”, meer “empirisch onderzoek toont aan dat…”.
• Concepten vs. definities:
o Veel studenten worstelen niet met het begrijpen, maar met het correct
koppelen van begrippen en definities.
o Belangrijk: begrijp het begrip en de implicaties, in plaats van één letterlijke
definitie van buiten te blokken.
o In het handboek kunnen termen in verschillende hoofdstukken in andere
woorden terugkomen – dat is net een verrijking.
o Gebruik de begrippenlijst achteraan het handboek als hulpmiddel.
• Auteurs en jaartallen:
o Je moet maar een beperkt aantal auteurs/studies kennen, en het is duidelijk
wanneer.
o In het algemeen ligt de focus meer op concepten dan op “Auteur X (jaar Y)
heeft…”.
5. Opbouw van het vak (inhoud)
De cursus is thematisch opgebouwd in vier grote delen:
1. Korte inleiding in de (rechts)psychologie
o Basiskaders uit de psychologie, maar enkel voor zover nodig om de rest te
begrijpen.
o Geen volledige cursus algemene psychologie of criminologische psychologie.
2. The bigger picture: belang van best practices
o Waarom is rechtspsychologie relevant voor juristen?
o Hoe kan empirische kennis helpen bij het ontwikkelen van “best practices” in
procedures?
3. Het bekomen van informatie van partijen in een procedure
o Hoe informatie wordt verzameld bij verdachten, slachtoffers, getuigen,
kinderen, asielzoekers, …
3
, o Themas als verhoortechnieken, identificatie, leugendetectie, alibi’s,
ooggetuigen, enz.
4. Juridische besluitvorming en bias
o Hoe rechters, deskundigen en andere actoren beslissingen nemen.
o Welke biases en fouten kunnen optreden, en hoe die te voorkomen.
o Ook aandacht voor zaken als remote justice, uiterlijk van de beklaagde, rol van
deskundigen, enz.
4
, DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE
(RECHTS)PSYCHOLOGIE
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1) Wat (rechts)psychologie is, en wat ze precies bestudeert
Rechtspsychologie is een toegepaste psychologische discipline die menselijk gedrag en
mentale processen bestudeert binnen de context van het recht. Het gaat om gedrag dat
onder invloed staat van het recht (bv. regels, procedures, sancties, rollen) én om gedrag van
actoren die het recht toepassen (politie, parket/OM, rechters, advocaten, deskundigen) en
van actoren die onderwerp zijn van het recht (verdachten/beklaagden, slachtoffers, getuigen,
partijen).
Rechtspsychologie focust op “menselijke processen” zoals:
• waarneming (wat nemen mensen waar, onder welke omstandigheden?),
• geheugen (hoe wordt informatie opgeslagen en later opgehaald?),
• rapportage/verklaren (hoe komen verklaringen tot stand, welke invloeden spelen
mee?),
• besluitvorming (hoe beslissen politie, OM, rechters, leken, jury’s; welke
vertekeningen spelen?),
• sociale beïnvloeding (hoe beïnvloeden mensen elkaar in ondervragingen, zittingen,
deliberaties),
• en breder: cognitieve beperkingen, bias, denkfouten en contextfactoren in juridische
processen.
Kerninstelling: kwaliteit van procedure en beslissingen
Een centrale insteek is het in kaart brengen van waar en hoe het fout kan lopen in:
1. bewijsgaring / informatieverzameling (verhoren, identificaties, getuigenverklaringen,
dossieropbouw), en
2. justitiële besluitvorming (waardering van bewijs, schuld/onschuld, strafmaat,
schadebegroting, motivering).
Het is dus niet “psychologie van misdadigers” als hoofdzaak, maar vooral: psychologie van
bewijs, verklaringen en beslissingen in juridische context.
5
,2) Waarom de discipline “empirisch” is (en waarom dat belangrijk is)
Rechtspsychologie is een empirische discipline: kennis komt uit systematisch onderzoek met
data, niet uit intuïtie of alleen praktijkervaring.
Waarom vooral experimenteel onderzoek?
Om te weten of een factor echt een effect heeft, moet je die factor testen:
• Je manipuleert bv. licht, afstand, stress, vraagstelling (open vs suggestief), tijd tussen
gebeurtenis en verklaring, aanwezigheid van een “verdachte” in een lineup, enz.
• Je vergelijkt condities (bijna donker vs fel licht; meteen bevragen vs weken later;
neutrale vs sturende vragen).
• Zo kan je causale uitspraken doen: welke factor beïnvloedt wat, en in welke
richting/sterkte?
Het aula-experiment (mock witness test) als illustratie
Een typische demonstratie (klassiek in de traditie van de discipline) is: er gebeurt onverwacht
een “incident” in de aula; studenten worden daarna bevraagd:
• beschrijving dader (kledij, haar, bril, rugzak/geen rugzak),
• wat werd gestolen (tas, jas; kleur/soort),
• verschillen tussen waarnemers (voor/achteraan, aandacht, verwachtingen),
• en fouten: bv. “jurk” vs in werkelijkheid “jumpsuit”, herinneringen die redelijk lijken
maar niet kloppen.
De pointe: zelfs bij een simpele, recente gebeurtenis met veel getuigen ontstaan variaties,
hiaten en vergissingen. Dat is precies het soort menselijke feilbaarheid dat rechtspsychologie
systematisch onderzoekt.
3) Oorsprong en geschiedenis: van Duitse roots naar internationale (vooral Angelsaksische)
groei
3.1. De Duitse wortels: William Stern en de “Aussagepsychologie”
De discipline is niet nieuw; psychologie heeft een lange onderzoekstraditie, maar psychologie
toegepast op recht kreeg vooral vorm vanaf het einde van de 19e/begin 20e eeuw.
William Stern (Wilhelm Louis Stern, 1871–1938) geldt als een grondlegger:
• Hij bouwde voort op geheugenonderzoek (o.a. traditie rond Hermann Ebbinghaus).
6
, • Hij ontwikkelde een onderzoeksprogramma rond getuigenverklaringen:
Aussagepsychologie (“psychologie van de getuigenis”).
• Klassieke labo-opzet: proefpersonen zien een prent/scene en rapporteren later wat ze
zagen; onderzoekers manipuleren bv. suggestieve vragen.
• Belangrijke conclusie: foutloze herinnering is eerder uitzondering dan regel; zelfs
een eed maakt mensen niet automatisch accuraat (de zekerheid van de getuige ≠
garantie op juistheid).
• Hij breidde dit uit naar Wirklichkeitsversuche: “realiteitsproeven”/mock crimes in
realistische settings (bv. een geënsceneerde ruzie in een auditorium), waarna
getuigen bevraagd werden.
• Stern was niet alleen academicus: hij trad ook op als deskundige in rechtszaken en
bracht inzichten binnen in de rechtszaal.
• Door jodenvervolging werd Duitsland onveilig; Stern vluchtte in 1933 via Nederland
naar de VS en werkte o.a. aan Duke University.
Belangrijk detail voor het “oorsprongsverhaal”: omdat Stern (en anderen) later in de VS
werkten, denken velen dat rechtspsychologie “Amerikaanse roots” heeft, maar de basis is
duidelijk Duits.
3.2. Hugo Münsterberg: veel invloed, maar een problematische erfenis
Hugo Münsterberg (1863–1916) had ook Duitse roots en werkte later in de VS. Hij probeerde
zich als pionier te profileren (o.a. via zijn boek On the Witness Stand, 1908), maar:
• Hij erkende zijn inhoudelijke schuld aan Stern nauwelijks.
• Hij viel juristen frontaal aan met een zeer denigrerende toon (juristen als traag,
bevooroordeeld, “dom”).
• Dit veroorzaakte een sfeer van “psychology against the law” in plaats van
constructieve samenwerking.
• De juridische wereld reageerde fel; o.a. jurist John Wigmore schreef een satirische
maar inhoudelijk scherpe repliek die Münsterbergs juridische tekortkomingen
blootlegde en wees op Sterns eerdere werk.
Gevolg: waardevolle psychologische inzichten raakten moeilijker geïmplementeerd, niet
omdat ze onbelangrijk waren, maar omdat de relatie tussen disciplines polariseerde.
7
