Inhoudsopgave
Beleid in beweging (H9) – Bekkers........................................................................... 1
Niet weer een onderzoek – Lysias ........................................................................... 5
Handleiding Doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek – Algemene
Rekenkamer........................................................................................................... 7
An organizational learning framework: from intuition to institution – Crossan, Lane
& White .................................................................................................................. 9
The Interface between Evaluation and Public Policy – Weiss .................................11
Handleiding Doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek – Algemene
Rekenkamer..........................................................................................................12
What is Social Impact Assessment – Wilson..........................................................15
Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse – Romijn & Renes
.............................................................................................................................18
Impact evaluation in practice – Gertler et al. .........................................................20
Realist Evaluation - Pawson & Tilley ......................................................................30
Realist Impact Evaluation - Westhorp....................................................................34
Breid kosten-batenanalyse uit met analyse van collectieve betalingsbereidheid -
Mouter ..................................................................................................................38
Participatory Value Evaluation – Populytics ...........................................................39
1
,Beleid in beweging (H9) – Bekkers
Oordelen over beleid
Soorten evaluaties
Diverse instrumenten, al naar gelang de verschillende functies die een evaluatie kan hebben. Voorbeelden zijn
evaluatieonderzoeken, audits en parlementaire enquêtes. De evaluatie dient twee doelen:
1. Evalueren als voorwaarde voor leren, teneinde de kwaliteit en opbrengsten van het beleid met het oog op de
toekomst te verbeteren
2. Evalueren als voorwaarde om verantwoording af te leggen over de geboekte resultaten
Systematisch: het proces en de uitkomsten van de uitvoering van het beleid worden regelmatig en structureel
gevolgd.
Ad hoc: kritiek op de uitvoerbaarheid van het beleid of de achterblijvende feitelijke resultaten kunnen aanleiding
geven voor een evaluatieonderzoek.
Verschillende soorten evaluaties kunnen worden onderscheiden. Kan gaan om evaluaties die vooraf (ex ante) als
achteraf (ex post) plaatsvinden. Ex ante is gericht op het in kaart brengen van de verwachte haalbaarheid om
problemen in uitvoering te voorkomen. Ex post richt zich op in kaart brengen bestaande situatie op grond van feitelijke
resultaten. Verschillende typen:
- Inputevaluaties. Gericht op de evaluatie van de inspanningen die moeten worden verricht om bepaalde
doelstellingen te realiseren.
- Doelbereikingsevaluaties. Gericht op het in kaart brengen van de mate waarin de beoogde doelstellingen
zijn gerealiseerd. Onderscheid maken tussen output van beleid en de outcomes, de effecten van beleid.
Richt zich op mate waarin doelstellingen zijn bereikt.
- Effectiviteitsevaluaties. Richten zich op de mate waarin beleid de gewenste maatschappelijke effecten
heeft gehad. Onderscheid tussen summatieve (vraag of beoogde doelen/beoogde effecten zijn gerealiseerd)
en formatieve evaluaties (waarom de gestelde doelstellingen zijn behaald). Een summatieve evaluatie kan
niet zonder een formatieve evaluatie.
- Efficiency-evaluaties. Richten zich op de evaluatie van de kosten die met de uitvoering van bepaald
beleidsprogramma gemoeid zijn en zet ze af tegen de baten.
- Procesevaluaties. Doel in kaart brengen hoe de processen die moeten worden belopen om bepaalde
doeleinden of effecten te kunnen realiseren, daadwerkelijk verlopen.
Intern: evaluatie wordt binnen de eigen organisatie uitgevoerd
Extern: beroep gedaan op een onafhankelijke en een gezaghebbende evaluator
Beoordelingscriteria. Criteria die een rol spelen in de oordeelsvorming over beleid:
▪ De rationele benadering. Hierin is alle aandacht gericht op de doelstellingen van beleid, omdat deze richting
geven aan de inzet van middelen. Succes van deze inzet wordt afgemeten door:
1. Effectiviteit. Betrekking op de mate waarin de genomen maatregelen en de ingezette middelen
daadwerkelijk hebben geleid tot de realisering van de beoogde doelstellingen of de beoogde resultaten.
Dit veronderstelt dat de doelstellingen helder zijn geformuleerd en gemeten kunnen worden. De
resultaten zijn in een bepaalde periode zichtbaar en kunnen gemeten worden. Doelstellingen wijzen
daarnaast in dezelfde richting. Ten tweede wordt verondersteld dat de effectiviteit van het gevoerde
beleid mede wordt bepaald door een weloverwogen en beredeneerde inzet van middelen en
instrumenten. Vraag is of dit voorhanden is. Ten derde wordt verondersteld dat een onderscheid
gemaakt kan worden tussen de doelstellingen van het beleid en de gewenste effecten.
2. Efficiency. Verwijst naar de doelmatigheid van het gevoerde beleid. Efficiënt beleid slaagt de
doelstellingen te realiseren tegen de geringe kosten die met de inzet van middelen zijn gemoeid. Ook
onderscheid tussen meer kwantitatieve kosten (bv. kosten die samenhangen met weerstand).
3. Samenhang. Hangt samen met het idee van de overheid als een perfect administration. Wil de overheid
als machine goed functioneren, dan is het noodzakelijk dat de radertjes in de overheidsmachine zijn
afgestemd. Impliceert dat beleid intern en extern consistent moet zijn. Noodzaak van samenhang komt
tot uitdrukking in de behoefte voor een instrumentenmix. Belangrijk hierbij is dat de instrumenten
elkaar versterken, niet in de wielen rijden.
▪ De politieke benadering (positiebehoud en draagvlak). Draait om het veiligstellen van de eigen positie en het
eigenbelang. Oordeel kan dus per actor verschillen. Succesvol beleid, is beleid dat geaccepteerd wordt. De
mate waarin dit oordeel kan worden geveld, is ook afhankelijk van de vraag of er rondom een bepaald
beleidsprogramma sprake is van een dominante coalitie (kenmerkend voor het bestaan van een dominante
coalitie is dat ondanks uiteenlopende opvattingen deze partijen toch het beleid zullen steunen → omdat ze
afhankelijk zijn van de side payments van andere partijen). Macht speelt een belangrijke rol in het inkleuren
van het oordeel.
2
, ▪ De culturele benadering (draagvlak en leervermogen). Intersubjectieve overeenstemming tussen betrokken
belanghebbende partijen speelt een rol. Succesvol beleid is in staat geweest een gemeenschappelijk beeld
te creëren over nut en noodzaak van een bepaalde aanpak. Veronderstelt communicatie gericht op
faciliteren van een collectief leerproces. Draagvlak is gebaseerd op een gedeeld beeld van de werkelijkheid.
▪ De institutionele benadering (multirationaliteit en leervermogen). Synthese van vorige drie. Impliceert het
bestaan van meer beoordelingskaders en logica’s die tegelijkertijd een rol spelen in de beoordeling en die
verwijzen naar de mate waarin bepaalde waarden daadwerkelijk tot uitdrukking zijn gekomen in het
gevoerde beleid. Stelt ook de vraag naar haalbaarheid/ voldoende politieke steun. Daarnaast aandacht voor
de rechtsstatelijke inbedding van het openbaar bestuur dat haar weerslag heeft op het verloop en de inhoud
van de vorming en uitvoering van het beleid. Gegeven de multirationaliteit kunnen er meerdere oordelen
bestaan. Ook aandacht voor de mate waarin het beleid een lerend beleid is.
Belangrijkste (ontwerp)vraagstukken per benadering.
o Rationele benadering: evaluatie als effectmeting. Evalueren als meten. Voor succesvolle meting tot
uitvoering brengen: 1) reconstructie beleidstheorie, 2) rol van doelstellingen, 3) meten van effecten → zijn
gemeten effecten wel terug te voeren op gevoerd beleid/ onderscheid maken beoogde en niet-beoogde
effecten/ termijn zichtbaarheid effecten lastig te bepalen wegens incubatietijd = pijplijneffecten/ niet altijd
objectiveerbare indicatoren voorhanden/ mate waarin wetenschappers/beleidsmakers het eens zijn over de
betrouwbaarheid van de in te zetten meetmethoden. 4) waardevrij. Oordeel over de effectiviteit moet
worden gerelateerd aan mate waarin politieke waarden zijn bereikt, waardevrije evaluatie dus
problematisch. Ook kunnen opvattingen over de wenselijkheid van bepaald beleid veranderen met de tijd →
subjectieve karakter van de beleidsevaluatie als uitgangspunt genomen voor het inrichten van
evaluatieonderzoek.
o Politieke benadering: evaluatie als draagvlakmeting. Verband met steun van verschillende belanghebbende
partijen. 1) Netwerkanalyse om inzicht te krijgen in de mate waarin een bepaald programma steun of
draagvlak kan rekenen. Steun bepaald succes/falen. 2) Benutting. Door rekening te houden met kritische
factoren, wordt getracht resultaten te genereren die de partijen gebruiken voor eigen rolvervulling in verdere
uitvoering van beleid. Daarom een rol voor de partijen bij evaluatieopdracht (maar wel vraag wie dan in
voordeel/nadeel is). 3) Selectie van partijen. Soms lastig de actoren in kaart te brengen. Ook vraag over de
mate waarin zwakke belangen worden gehoord in evaluatie.
o Culturele benadering: evaluatie als gezamenlijke beeldvorming. De evaluatie van beleid wordt gezien als het
verlenen van een bepaalde betekenis aan gevoerd beleid. Deze betekenis wordt bepaald door de specifieke
context van iemand. 1) Variëteit en intersubjectiviteit. Hoe kan op grond van de variëteit van gezichtspunten
en oordelen een gemeenschappelijk oordeel tot stand worden gebracht, gebaseerd op intersubjectieve
overeenstemming. Ook wel responsief evaluatieonderzoek genoemd. Succes/falen van beleid wordt
bepaald in dialoog en onderhandeling met elkaar. 2) Betekenisvolle interactie. Afzonderlijke evaluaties
verbinden tot een gemeenschappelijke evaluatie. Collectief leerproces. Daarom responsieve evaluatie.
3) Doorbreken van barrières. Bespreekbaar maken van verschillen in percepties en veronderstellingen →
allereerst deze verschillen in kaart brengen, daarna bespreekbaar maken van verschillen, als laatst gebruik
gemaakt van een externe facilitator. 4) Waardenpluralisme. De normatieve veronderstellingen die aan een
bepaald beleidsprogramma ten grondslag liggen zijn pluralistisch van aard (maar niet leiden tot oordeel
waarin alles relatief is). 5) Onderzoekers hebben bij deze benadering wel verantwoordelijkheid wat er
gebeurt met de resultaten, dus niet onafhankelijk.
o Institutionele benadering van beleid: evaluatie als spelen met multirationaliteit. Ook ter discussie dat het
mogelijk is om een uniform oordeel uit te spreken over succes/falen van beleid. 1) Werkt het? Gaat om de
vraag of de beoogde doelstellingen en resultaten daadwerkelijk gerealiseerd zijn. 2) Past het? Gaat om de
vraag of een bepaald beleidsprogramma op weerstand/draagvlak kan rekenen. 3) Mag het? Verwijst naar het
belang van de juridische rationaliteit. 4) Hoort het? De vraag in hoeverre de uitvoering van een
beleidsprogramma in de perceptie van burgers tegemoetkomt aan verlangens/wensen etc.
Deze vragen laten zien dat oordeelsvorming ambigu is. Elk oordeel over succes/falen van beleid is
gebaseerd op het afwegen van verschillende waarden. Politiek oordeel.
Oordeelsvorming over het proces van oordeelsvorming. Fischer stelt dat het proces van oordeelsvorming dient plaats
te vinden aan de hand van het organiseren van een aantal discursieve praktijken waarin een specifiek proces van
oordeelsvorming plaatsvindt. Door deze discoursen te ordenen ontstaat een systematiek van meta-oordeelsvorming.
Fischer’s benadering cultureel en rationeel.
• Het technisch-analytische discours: programmaverificatie. Gaat om in kaart brengen van de mate waarin
doelstellingen effectief en efficiënt zijn gerealiseerd.
• Het contextuele discours: situationele validatie. In het validatieproces gaat het om de vraag of het
desbetreffende programma wel voldoende relevant is voor de specifieke situatie waarvoor het in leven is
geroepen.
• Het systeemdiscours: maatschappelijke relevantie. De vraag of het gevoerde beleid nog wel voldoende
toegevoegde waarde voor de samenleving als geheel heeft.
3
Beleid in beweging (H9) – Bekkers........................................................................... 1
Niet weer een onderzoek – Lysias ........................................................................... 5
Handleiding Doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek – Algemene
Rekenkamer........................................................................................................... 7
An organizational learning framework: from intuition to institution – Crossan, Lane
& White .................................................................................................................. 9
The Interface between Evaluation and Public Policy – Weiss .................................11
Handleiding Doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek – Algemene
Rekenkamer..........................................................................................................12
What is Social Impact Assessment – Wilson..........................................................15
Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse – Romijn & Renes
.............................................................................................................................18
Impact evaluation in practice – Gertler et al. .........................................................20
Realist Evaluation - Pawson & Tilley ......................................................................30
Realist Impact Evaluation - Westhorp....................................................................34
Breid kosten-batenanalyse uit met analyse van collectieve betalingsbereidheid -
Mouter ..................................................................................................................38
Participatory Value Evaluation – Populytics ...........................................................39
1
,Beleid in beweging (H9) – Bekkers
Oordelen over beleid
Soorten evaluaties
Diverse instrumenten, al naar gelang de verschillende functies die een evaluatie kan hebben. Voorbeelden zijn
evaluatieonderzoeken, audits en parlementaire enquêtes. De evaluatie dient twee doelen:
1. Evalueren als voorwaarde voor leren, teneinde de kwaliteit en opbrengsten van het beleid met het oog op de
toekomst te verbeteren
2. Evalueren als voorwaarde om verantwoording af te leggen over de geboekte resultaten
Systematisch: het proces en de uitkomsten van de uitvoering van het beleid worden regelmatig en structureel
gevolgd.
Ad hoc: kritiek op de uitvoerbaarheid van het beleid of de achterblijvende feitelijke resultaten kunnen aanleiding
geven voor een evaluatieonderzoek.
Verschillende soorten evaluaties kunnen worden onderscheiden. Kan gaan om evaluaties die vooraf (ex ante) als
achteraf (ex post) plaatsvinden. Ex ante is gericht op het in kaart brengen van de verwachte haalbaarheid om
problemen in uitvoering te voorkomen. Ex post richt zich op in kaart brengen bestaande situatie op grond van feitelijke
resultaten. Verschillende typen:
- Inputevaluaties. Gericht op de evaluatie van de inspanningen die moeten worden verricht om bepaalde
doelstellingen te realiseren.
- Doelbereikingsevaluaties. Gericht op het in kaart brengen van de mate waarin de beoogde doelstellingen
zijn gerealiseerd. Onderscheid maken tussen output van beleid en de outcomes, de effecten van beleid.
Richt zich op mate waarin doelstellingen zijn bereikt.
- Effectiviteitsevaluaties. Richten zich op de mate waarin beleid de gewenste maatschappelijke effecten
heeft gehad. Onderscheid tussen summatieve (vraag of beoogde doelen/beoogde effecten zijn gerealiseerd)
en formatieve evaluaties (waarom de gestelde doelstellingen zijn behaald). Een summatieve evaluatie kan
niet zonder een formatieve evaluatie.
- Efficiency-evaluaties. Richten zich op de evaluatie van de kosten die met de uitvoering van bepaald
beleidsprogramma gemoeid zijn en zet ze af tegen de baten.
- Procesevaluaties. Doel in kaart brengen hoe de processen die moeten worden belopen om bepaalde
doeleinden of effecten te kunnen realiseren, daadwerkelijk verlopen.
Intern: evaluatie wordt binnen de eigen organisatie uitgevoerd
Extern: beroep gedaan op een onafhankelijke en een gezaghebbende evaluator
Beoordelingscriteria. Criteria die een rol spelen in de oordeelsvorming over beleid:
▪ De rationele benadering. Hierin is alle aandacht gericht op de doelstellingen van beleid, omdat deze richting
geven aan de inzet van middelen. Succes van deze inzet wordt afgemeten door:
1. Effectiviteit. Betrekking op de mate waarin de genomen maatregelen en de ingezette middelen
daadwerkelijk hebben geleid tot de realisering van de beoogde doelstellingen of de beoogde resultaten.
Dit veronderstelt dat de doelstellingen helder zijn geformuleerd en gemeten kunnen worden. De
resultaten zijn in een bepaalde periode zichtbaar en kunnen gemeten worden. Doelstellingen wijzen
daarnaast in dezelfde richting. Ten tweede wordt verondersteld dat de effectiviteit van het gevoerde
beleid mede wordt bepaald door een weloverwogen en beredeneerde inzet van middelen en
instrumenten. Vraag is of dit voorhanden is. Ten derde wordt verondersteld dat een onderscheid
gemaakt kan worden tussen de doelstellingen van het beleid en de gewenste effecten.
2. Efficiency. Verwijst naar de doelmatigheid van het gevoerde beleid. Efficiënt beleid slaagt de
doelstellingen te realiseren tegen de geringe kosten die met de inzet van middelen zijn gemoeid. Ook
onderscheid tussen meer kwantitatieve kosten (bv. kosten die samenhangen met weerstand).
3. Samenhang. Hangt samen met het idee van de overheid als een perfect administration. Wil de overheid
als machine goed functioneren, dan is het noodzakelijk dat de radertjes in de overheidsmachine zijn
afgestemd. Impliceert dat beleid intern en extern consistent moet zijn. Noodzaak van samenhang komt
tot uitdrukking in de behoefte voor een instrumentenmix. Belangrijk hierbij is dat de instrumenten
elkaar versterken, niet in de wielen rijden.
▪ De politieke benadering (positiebehoud en draagvlak). Draait om het veiligstellen van de eigen positie en het
eigenbelang. Oordeel kan dus per actor verschillen. Succesvol beleid, is beleid dat geaccepteerd wordt. De
mate waarin dit oordeel kan worden geveld, is ook afhankelijk van de vraag of er rondom een bepaald
beleidsprogramma sprake is van een dominante coalitie (kenmerkend voor het bestaan van een dominante
coalitie is dat ondanks uiteenlopende opvattingen deze partijen toch het beleid zullen steunen → omdat ze
afhankelijk zijn van de side payments van andere partijen). Macht speelt een belangrijke rol in het inkleuren
van het oordeel.
2
, ▪ De culturele benadering (draagvlak en leervermogen). Intersubjectieve overeenstemming tussen betrokken
belanghebbende partijen speelt een rol. Succesvol beleid is in staat geweest een gemeenschappelijk beeld
te creëren over nut en noodzaak van een bepaalde aanpak. Veronderstelt communicatie gericht op
faciliteren van een collectief leerproces. Draagvlak is gebaseerd op een gedeeld beeld van de werkelijkheid.
▪ De institutionele benadering (multirationaliteit en leervermogen). Synthese van vorige drie. Impliceert het
bestaan van meer beoordelingskaders en logica’s die tegelijkertijd een rol spelen in de beoordeling en die
verwijzen naar de mate waarin bepaalde waarden daadwerkelijk tot uitdrukking zijn gekomen in het
gevoerde beleid. Stelt ook de vraag naar haalbaarheid/ voldoende politieke steun. Daarnaast aandacht voor
de rechtsstatelijke inbedding van het openbaar bestuur dat haar weerslag heeft op het verloop en de inhoud
van de vorming en uitvoering van het beleid. Gegeven de multirationaliteit kunnen er meerdere oordelen
bestaan. Ook aandacht voor de mate waarin het beleid een lerend beleid is.
Belangrijkste (ontwerp)vraagstukken per benadering.
o Rationele benadering: evaluatie als effectmeting. Evalueren als meten. Voor succesvolle meting tot
uitvoering brengen: 1) reconstructie beleidstheorie, 2) rol van doelstellingen, 3) meten van effecten → zijn
gemeten effecten wel terug te voeren op gevoerd beleid/ onderscheid maken beoogde en niet-beoogde
effecten/ termijn zichtbaarheid effecten lastig te bepalen wegens incubatietijd = pijplijneffecten/ niet altijd
objectiveerbare indicatoren voorhanden/ mate waarin wetenschappers/beleidsmakers het eens zijn over de
betrouwbaarheid van de in te zetten meetmethoden. 4) waardevrij. Oordeel over de effectiviteit moet
worden gerelateerd aan mate waarin politieke waarden zijn bereikt, waardevrije evaluatie dus
problematisch. Ook kunnen opvattingen over de wenselijkheid van bepaald beleid veranderen met de tijd →
subjectieve karakter van de beleidsevaluatie als uitgangspunt genomen voor het inrichten van
evaluatieonderzoek.
o Politieke benadering: evaluatie als draagvlakmeting. Verband met steun van verschillende belanghebbende
partijen. 1) Netwerkanalyse om inzicht te krijgen in de mate waarin een bepaald programma steun of
draagvlak kan rekenen. Steun bepaald succes/falen. 2) Benutting. Door rekening te houden met kritische
factoren, wordt getracht resultaten te genereren die de partijen gebruiken voor eigen rolvervulling in verdere
uitvoering van beleid. Daarom een rol voor de partijen bij evaluatieopdracht (maar wel vraag wie dan in
voordeel/nadeel is). 3) Selectie van partijen. Soms lastig de actoren in kaart te brengen. Ook vraag over de
mate waarin zwakke belangen worden gehoord in evaluatie.
o Culturele benadering: evaluatie als gezamenlijke beeldvorming. De evaluatie van beleid wordt gezien als het
verlenen van een bepaalde betekenis aan gevoerd beleid. Deze betekenis wordt bepaald door de specifieke
context van iemand. 1) Variëteit en intersubjectiviteit. Hoe kan op grond van de variëteit van gezichtspunten
en oordelen een gemeenschappelijk oordeel tot stand worden gebracht, gebaseerd op intersubjectieve
overeenstemming. Ook wel responsief evaluatieonderzoek genoemd. Succes/falen van beleid wordt
bepaald in dialoog en onderhandeling met elkaar. 2) Betekenisvolle interactie. Afzonderlijke evaluaties
verbinden tot een gemeenschappelijke evaluatie. Collectief leerproces. Daarom responsieve evaluatie.
3) Doorbreken van barrières. Bespreekbaar maken van verschillen in percepties en veronderstellingen →
allereerst deze verschillen in kaart brengen, daarna bespreekbaar maken van verschillen, als laatst gebruik
gemaakt van een externe facilitator. 4) Waardenpluralisme. De normatieve veronderstellingen die aan een
bepaald beleidsprogramma ten grondslag liggen zijn pluralistisch van aard (maar niet leiden tot oordeel
waarin alles relatief is). 5) Onderzoekers hebben bij deze benadering wel verantwoordelijkheid wat er
gebeurt met de resultaten, dus niet onafhankelijk.
o Institutionele benadering van beleid: evaluatie als spelen met multirationaliteit. Ook ter discussie dat het
mogelijk is om een uniform oordeel uit te spreken over succes/falen van beleid. 1) Werkt het? Gaat om de
vraag of de beoogde doelstellingen en resultaten daadwerkelijk gerealiseerd zijn. 2) Past het? Gaat om de
vraag of een bepaald beleidsprogramma op weerstand/draagvlak kan rekenen. 3) Mag het? Verwijst naar het
belang van de juridische rationaliteit. 4) Hoort het? De vraag in hoeverre de uitvoering van een
beleidsprogramma in de perceptie van burgers tegemoetkomt aan verlangens/wensen etc.
Deze vragen laten zien dat oordeelsvorming ambigu is. Elk oordeel over succes/falen van beleid is
gebaseerd op het afwegen van verschillende waarden. Politiek oordeel.
Oordeelsvorming over het proces van oordeelsvorming. Fischer stelt dat het proces van oordeelsvorming dient plaats
te vinden aan de hand van het organiseren van een aantal discursieve praktijken waarin een specifiek proces van
oordeelsvorming plaatsvindt. Door deze discoursen te ordenen ontstaat een systematiek van meta-oordeelsvorming.
Fischer’s benadering cultureel en rationeel.
• Het technisch-analytische discours: programmaverificatie. Gaat om in kaart brengen van de mate waarin
doelstellingen effectief en efficiënt zijn gerealiseerd.
• Het contextuele discours: situationele validatie. In het validatieproces gaat het om de vraag of het
desbetreffende programma wel voldoende relevant is voor de specifieke situatie waarvoor het in leven is
geroepen.
• Het systeemdiscours: maatschappelijke relevantie. De vraag of het gevoerde beleid nog wel voldoende
toegevoegde waarde voor de samenleving als geheel heeft.
3
