INLEIDING TOT DE SOCIOLOGIE
Examen 27 januari 2026 : meerkeuze met giscorrectie
DEEL I SOCIOLOGIE, EEN WETENSCHAP VAN DE SAMENLEVING
H1 OVER DE EIGEN AARD VAN DE SAMENLEVING
Samenlevingskunde:
- Socius / Societas = samenleving
- Logos = kunde, wetenschap
1.1 EEN BEELD VAN EEN TITEL
“Het speelveld, de spelregels en de regels” -> als metafoor om sociologie te
definiëren : Voetbalveld met spelers:
Verhoudingen tussen:
De samenleving: het speelveld
De sociale spelregels : wetten tov. informele regels (bv. rode kaart)
De mensen die handelen in de samenleving : de spelers -> niet allen op zichzelf
maar interageren met elkaar, verschillen van elkaar
Positie en rollen -> hebben al verwachtingen dus daarop gaat iedereen
anticiperen
De hoofdrolspelers -> een rangschikking (bv. kapitein meer aan de top) =>
Status
We zijn altijd in meerdere velden aanwezig (bv. school, studentenvereniging,
gezin) allen met hun eigen verwachtingen => rolconflicten kunnen ontstaan
1.2 HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE BRIL VAN DE SOCIOLOOG (C. WRIGHT
MILLS)
Sociological imagination: = sociale verbeelding
= het vermogen om afstand te nemen van de actuele toestand en een alternatief
standpunt in te nemen
= The vivid awareness of the relationship between experience and the wider society
De actuele toestand is niet vanzelfsprekend: het had ook anders kunnen zijn ->
moet je in een context plaatsen -> afstand nemen van vanzelfsprekendheden
zoals routines
Twee dingen hierin belangrijk om te doen:
o Neither the life of an individual nor the history of a society can be
understood without understanding both : hoe is het zo gekomen? Hoe iets
tot stand is gekomen, hoe het persoonlijk interageert met ‘het algemene’
(de sociale context)
o The ability to see things socially and how things interact and influence
each other: regelmatigheden en verbanden leggen
Voorbeeld:
1
, o Kiezen tussen thee of koffie: omdat het lekkerder is? -> eigen standpunt
bekijken in de sociale context: van koffie wordt je wakker en dat is
belangrijk in onze prestatiecultuur of als bepaalde drug, koffie drinken
wordt een hype (symbolische waarde), thee wordt gezien als gezonder,
economische verhoudingen (bv. productie),..
o Trouwen met wie we willen: volgens sociologen is er een patroon in wie
we kiezen -> iemand uit hetzelfde milieu , sociale meningen/druk ,...
Het sociale versus het individuele:
Het persoonlijke (private of particuliere) <-> maatschappelijke, historische condities
(contingenties)
=> ze beïnvloeden elkaar
Bv. “Labubu-gekte, Rihanna draagt ze”: een individu beïnvloedt de samenleving, het
sociale
3 componenten van sociologische verbeelding:
1. Geschiedenis: ontstaan en verandering van de samenleving?
(padafhankelijkheid)
2. Biografie: welke is de levensloop van mensen als leden van
samenlevingsverbanden? Welke mensen bevolken een bepaalde samenleving?
3. Sociale structuren: dominante maatschappelijke instituties, welke processen en
mechanismen zorgen voor de maatschappelijke orde?
Alles is contigent, maar niet arbitrair = dingen hadden ook anders kunnen zijn,
maar toch is het allemaal niet willekeurig gekozen
Padafhankelijkheid: gebeurtenissen uit het verleden zijn van invloed op latere
toestanden en ontwikkelingen
Nog een voorbeeld sociologische verbeelding: Supermarkt zelfscan -> sociale rollen
en verwachtingen zijn gewijzigd
1.3 EEN STAP VERDER
De wetenschap gaat op zoek naar de waarom en heeft een andere aanpak dan
het gezond verstand
Fenomenen die op het eerste zicht te verklaren zijn vanuit persoonlijke
kenmerken maar blijken door sociale factoren worden beïnvloedt => Relateren
aan kenmerken van een sociale positie (bv. SES = sociaal economische status),
leeftijd, beroep, woonplaats,…)
- Echtscheiding: niet louter persoonlijke problemen, een stijgende trend van
het aantal echtscheidingen door bv. minder sociale druk om samen te
blijven, beide hebben een job dus zijn onafhankelijk van elkaar,..;
- Arbeid: meer dan enkel een bron van inkomen
- Ziekte en dood: personen met een lage sociale status leven minder lang
1.4 EEN EERSTE DEFINITIE VAN SOCIOLOGIE
2
,Sociologie
= de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren bestudeert, in hun
ontstaan, voortbestaan en veranderen, en tevens het sociale handelen van mensen in
de interactie met deze patronen en structuren. (<-> dubbele werking: dankzij ons
bestaat de samenleving, ook omgekeerd)
De samenleving is het object van de sociologie!
Een bepaalde ordening van de wijze van samenleven (als sociaal feit) , dus
volgens regelmaten of routines, binnen een sociale ruimte (territorium) en
sociale tijd
‘sociaal’ : iets is sociaal handelen als het (on)rechtstreeks beïnvloed wordt door
het handelen van anderen
Magische driehoek van Berger en Luckman:
De samenleving is een
objectieve werkelijkheid
Het vaststellen van een statische verband + het begrijpen
van dat verband in termen van verwachtingen (hypothesen)
= verklaren in de sociologie
De samenleving is een De mens is een sociaal
menselijk product product
Sociologie bestudeert individuen in hun sociale context
H2 DE SAMENLEVING IS EEN VELD VAN TEGENGESTELDE KRACHTEN
Vier tegengestelde krachten: => voorgesteld als tegenstelling maar nooit echt
helemaal: altijd wel interactie, ene heeft het andere nodig
1) Individu versus samenleving (=actor versus factor, agency versus structuur)
2) Samenleving mogelijkheden versus beperkingen
3) Solidariteit (cohesie, samenwerking) versus strijd (conflict)
4) Ongelijkheid versus gelijkheid
Debat nature versus nurture is in elk van deze dichotomieën aanwezig
Nature: Nurture:
- Genetisch materiaal wat van - Invloed van maatschappelijke
ouders op kind wordt omgeving (school, gezin, buurt,..)
doorgegeven op de ontwikkeling van een
- Erfelijke eigenschappen persoon
- Lichamelijke kenmerken, maar - Opvoeding via instituties
ook intelligentie en karakter - Belang van socialisatieproces
Kip en Ei voorbeeld : is het aangeboren of aangeleerd? Moeilijk antwoord!
Voorbeeld: Sociaal persoon -> is dat van jongsaf of namen de ouders hun
kind vaak mee
Sociale context bepaald genderrollen (bv. meisjes dansen, jongens
3
, voetballen)
2.1 INDIVIDU VERSUS SAMENLEVING
= MICRO versus MACRO
het speelveld heeft enkel zin wanneer er spelers zijn en de spelers kunnen niet
zonder ‘een’ speelveld
de samenleving is een ‘orde’ die door menselijk ingrijpen tot stand is gekomen
(routines). De spelregels van die orde maken met maatschappelijke spel
mogelijk en voorspelbaar
Actor-factor-dilemma : individu maakt de samenleving mogelijk door interactie
maar de samenleving beïnvloedt ons ook
Het persoonlijke (private of particuliere) Maatschappelijke, historische
condities (contingenties)
Aan de samenleving neemt iedereen deel, ook wie niets met de samenleving wil
te maken hebben => dus niet louter een tegenstelling (individu vs
samenleving) : elk individu maakt deel uit van een samenlevingsverband
Gehlen : “Mangelwesen” -> sociale weefsel/ socialisatieproces nodig om te
overleven
Mensen kunnen vrijwillig uit de samenleving stappen, maar alleen met behulp
van het denken en het spreken dat ze in die samenleving hebben geleerd
o Bv. Robinson Crusoe : kon enkel overleven op zijn eiland omdat hij
voordien allerlei vaardigheden had aangeleerd en een ander ontmoette
om te communiceren
o Bv. sociale terugtrekking : je ziet andere mensen iets doen dus wil je het
ook doen
Individuele actoren: positioneel verbonden collectieve actoren (bv.
organisaties/netwerken)
Simmel: collectief conformisme -> tegelijk maatschappelijk conformeren en
individueel onderscheiden
3 invalshoeken van het actor-factor dilemma: (verschillende perspectieven)
1) Actorperspectief (individuele en collectieve actoren, niet alleen over mensen )
individu ---------------- > samenleving als de som van individuen (?)
Individu een rol bij het creëren van de structuren
Individuele actoren dikwijls positioneel verbonden met collectieve actoren
2) Top down perspectief : wat doet het met het individu?
Samenleving (maatschappelijke structuren/factoren) ---------------> individu
3) Samenleving en individu maken elkaar
Individu <------------------------> samenleving
2.2 DE SAMENLEVING: EEN VAT VOL MOGELIJKHEDEN EN BEPERKINGEN?
Bv. kunnen les volgen maar om dat te kunnen doen moet je naar de les gaan
4
Examen 27 januari 2026 : meerkeuze met giscorrectie
DEEL I SOCIOLOGIE, EEN WETENSCHAP VAN DE SAMENLEVING
H1 OVER DE EIGEN AARD VAN DE SAMENLEVING
Samenlevingskunde:
- Socius / Societas = samenleving
- Logos = kunde, wetenschap
1.1 EEN BEELD VAN EEN TITEL
“Het speelveld, de spelregels en de regels” -> als metafoor om sociologie te
definiëren : Voetbalveld met spelers:
Verhoudingen tussen:
De samenleving: het speelveld
De sociale spelregels : wetten tov. informele regels (bv. rode kaart)
De mensen die handelen in de samenleving : de spelers -> niet allen op zichzelf
maar interageren met elkaar, verschillen van elkaar
Positie en rollen -> hebben al verwachtingen dus daarop gaat iedereen
anticiperen
De hoofdrolspelers -> een rangschikking (bv. kapitein meer aan de top) =>
Status
We zijn altijd in meerdere velden aanwezig (bv. school, studentenvereniging,
gezin) allen met hun eigen verwachtingen => rolconflicten kunnen ontstaan
1.2 HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE BRIL VAN DE SOCIOLOOG (C. WRIGHT
MILLS)
Sociological imagination: = sociale verbeelding
= het vermogen om afstand te nemen van de actuele toestand en een alternatief
standpunt in te nemen
= The vivid awareness of the relationship between experience and the wider society
De actuele toestand is niet vanzelfsprekend: het had ook anders kunnen zijn ->
moet je in een context plaatsen -> afstand nemen van vanzelfsprekendheden
zoals routines
Twee dingen hierin belangrijk om te doen:
o Neither the life of an individual nor the history of a society can be
understood without understanding both : hoe is het zo gekomen? Hoe iets
tot stand is gekomen, hoe het persoonlijk interageert met ‘het algemene’
(de sociale context)
o The ability to see things socially and how things interact and influence
each other: regelmatigheden en verbanden leggen
Voorbeeld:
1
, o Kiezen tussen thee of koffie: omdat het lekkerder is? -> eigen standpunt
bekijken in de sociale context: van koffie wordt je wakker en dat is
belangrijk in onze prestatiecultuur of als bepaalde drug, koffie drinken
wordt een hype (symbolische waarde), thee wordt gezien als gezonder,
economische verhoudingen (bv. productie),..
o Trouwen met wie we willen: volgens sociologen is er een patroon in wie
we kiezen -> iemand uit hetzelfde milieu , sociale meningen/druk ,...
Het sociale versus het individuele:
Het persoonlijke (private of particuliere) <-> maatschappelijke, historische condities
(contingenties)
=> ze beïnvloeden elkaar
Bv. “Labubu-gekte, Rihanna draagt ze”: een individu beïnvloedt de samenleving, het
sociale
3 componenten van sociologische verbeelding:
1. Geschiedenis: ontstaan en verandering van de samenleving?
(padafhankelijkheid)
2. Biografie: welke is de levensloop van mensen als leden van
samenlevingsverbanden? Welke mensen bevolken een bepaalde samenleving?
3. Sociale structuren: dominante maatschappelijke instituties, welke processen en
mechanismen zorgen voor de maatschappelijke orde?
Alles is contigent, maar niet arbitrair = dingen hadden ook anders kunnen zijn,
maar toch is het allemaal niet willekeurig gekozen
Padafhankelijkheid: gebeurtenissen uit het verleden zijn van invloed op latere
toestanden en ontwikkelingen
Nog een voorbeeld sociologische verbeelding: Supermarkt zelfscan -> sociale rollen
en verwachtingen zijn gewijzigd
1.3 EEN STAP VERDER
De wetenschap gaat op zoek naar de waarom en heeft een andere aanpak dan
het gezond verstand
Fenomenen die op het eerste zicht te verklaren zijn vanuit persoonlijke
kenmerken maar blijken door sociale factoren worden beïnvloedt => Relateren
aan kenmerken van een sociale positie (bv. SES = sociaal economische status),
leeftijd, beroep, woonplaats,…)
- Echtscheiding: niet louter persoonlijke problemen, een stijgende trend van
het aantal echtscheidingen door bv. minder sociale druk om samen te
blijven, beide hebben een job dus zijn onafhankelijk van elkaar,..;
- Arbeid: meer dan enkel een bron van inkomen
- Ziekte en dood: personen met een lage sociale status leven minder lang
1.4 EEN EERSTE DEFINITIE VAN SOCIOLOGIE
2
,Sociologie
= de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren bestudeert, in hun
ontstaan, voortbestaan en veranderen, en tevens het sociale handelen van mensen in
de interactie met deze patronen en structuren. (<-> dubbele werking: dankzij ons
bestaat de samenleving, ook omgekeerd)
De samenleving is het object van de sociologie!
Een bepaalde ordening van de wijze van samenleven (als sociaal feit) , dus
volgens regelmaten of routines, binnen een sociale ruimte (territorium) en
sociale tijd
‘sociaal’ : iets is sociaal handelen als het (on)rechtstreeks beïnvloed wordt door
het handelen van anderen
Magische driehoek van Berger en Luckman:
De samenleving is een
objectieve werkelijkheid
Het vaststellen van een statische verband + het begrijpen
van dat verband in termen van verwachtingen (hypothesen)
= verklaren in de sociologie
De samenleving is een De mens is een sociaal
menselijk product product
Sociologie bestudeert individuen in hun sociale context
H2 DE SAMENLEVING IS EEN VELD VAN TEGENGESTELDE KRACHTEN
Vier tegengestelde krachten: => voorgesteld als tegenstelling maar nooit echt
helemaal: altijd wel interactie, ene heeft het andere nodig
1) Individu versus samenleving (=actor versus factor, agency versus structuur)
2) Samenleving mogelijkheden versus beperkingen
3) Solidariteit (cohesie, samenwerking) versus strijd (conflict)
4) Ongelijkheid versus gelijkheid
Debat nature versus nurture is in elk van deze dichotomieën aanwezig
Nature: Nurture:
- Genetisch materiaal wat van - Invloed van maatschappelijke
ouders op kind wordt omgeving (school, gezin, buurt,..)
doorgegeven op de ontwikkeling van een
- Erfelijke eigenschappen persoon
- Lichamelijke kenmerken, maar - Opvoeding via instituties
ook intelligentie en karakter - Belang van socialisatieproces
Kip en Ei voorbeeld : is het aangeboren of aangeleerd? Moeilijk antwoord!
Voorbeeld: Sociaal persoon -> is dat van jongsaf of namen de ouders hun
kind vaak mee
Sociale context bepaald genderrollen (bv. meisjes dansen, jongens
3
, voetballen)
2.1 INDIVIDU VERSUS SAMENLEVING
= MICRO versus MACRO
het speelveld heeft enkel zin wanneer er spelers zijn en de spelers kunnen niet
zonder ‘een’ speelveld
de samenleving is een ‘orde’ die door menselijk ingrijpen tot stand is gekomen
(routines). De spelregels van die orde maken met maatschappelijke spel
mogelijk en voorspelbaar
Actor-factor-dilemma : individu maakt de samenleving mogelijk door interactie
maar de samenleving beïnvloedt ons ook
Het persoonlijke (private of particuliere) Maatschappelijke, historische
condities (contingenties)
Aan de samenleving neemt iedereen deel, ook wie niets met de samenleving wil
te maken hebben => dus niet louter een tegenstelling (individu vs
samenleving) : elk individu maakt deel uit van een samenlevingsverband
Gehlen : “Mangelwesen” -> sociale weefsel/ socialisatieproces nodig om te
overleven
Mensen kunnen vrijwillig uit de samenleving stappen, maar alleen met behulp
van het denken en het spreken dat ze in die samenleving hebben geleerd
o Bv. Robinson Crusoe : kon enkel overleven op zijn eiland omdat hij
voordien allerlei vaardigheden had aangeleerd en een ander ontmoette
om te communiceren
o Bv. sociale terugtrekking : je ziet andere mensen iets doen dus wil je het
ook doen
Individuele actoren: positioneel verbonden collectieve actoren (bv.
organisaties/netwerken)
Simmel: collectief conformisme -> tegelijk maatschappelijk conformeren en
individueel onderscheiden
3 invalshoeken van het actor-factor dilemma: (verschillende perspectieven)
1) Actorperspectief (individuele en collectieve actoren, niet alleen over mensen )
individu ---------------- > samenleving als de som van individuen (?)
Individu een rol bij het creëren van de structuren
Individuele actoren dikwijls positioneel verbonden met collectieve actoren
2) Top down perspectief : wat doet het met het individu?
Samenleving (maatschappelijke structuren/factoren) ---------------> individu
3) Samenleving en individu maken elkaar
Individu <------------------------> samenleving
2.2 DE SAMENLEVING: EEN VAT VOL MOGELIJKHEDEN EN BEPERKINGEN?
Bv. kunnen les volgen maar om dat te kunnen doen moet je naar de les gaan
4
