GZP – H3 – ongezond gedrag
3.1) Wat is gezondheidsbevorderend gedrag?
3.1.1) Gezondheidsbevorderend gedrag door de jaren heen
Definitie Kasl & Cobb → Gezondheidsbevorderend gedrag = elke activiteit v iemand die zichzelf als
gezond beschouwt, met het doel ziekte te voorkomen of vroegtijdig op te sporen.
Vertrekt vanuit een louter medisch perspectief en veronderstelt dat gezonde mensen activiteiten zoals
sporten vooral doen om hun kans op ziekte te verkleinen.
Uitgebreidere definitie Harris & Guten → Gezondheidsbevorderend gedrag = gedrag dat wordt
vertoond ongeacht iemands subjectief ervaren gezondheidstoestand, met het doel gezondheid te
beschermen, bevorderen of in stand te houden.
Omvat ook gedrag v ‘ongezonde’ mensen, zoals iem met een hartaandoening die zijn dieet verandert.
➔ Beide gaan uit vd veronderstelling dat gedrag wordt gemotiveerd door streven naar gezondheid.
➔ OZ toont dat mensen met uiteenlopende motivaties gezondheidsgerelateerd gedrag vertonen.
→ Afvallen of uiterlijk verbeteren, sociale contacten en plezier of ontspanning…
Verdere uitbreiding Matarazzo
→ Maakt onderscheid tussen:
• Gedragsmatige pathogenen: gedragingen die schadelijk zijn voor de gezondheid.
• Gedragsmatige immunogenen: gedragingen die de gezondheid bevorderen.
Huidige definitie
Gezondheidsbevorderend gedrag omvat alle gedragingen die positief samenhangen met gezondheid,
ongeacht iemands actuele gezondheid of motivatie.
→ Longitudinale (OZn die evolutie v een variabele gedurende bep tijdsspanne volgen) + epidemiologische
OZn (wetensch studies gericht op voorkomen en verspreiding v ziekten binnen populaties) zijn nodig om
verbanden tussen gedrag en GZ te begrijpen.
Alameda County-OZ volgde gezonde volwassenen meer dan 30j en toont aan welke gedragingen
bijdragen aan een langere levensduur:
• 7–8 uur slapen • niet eten tussen maaltijden
• niet roken • ontbijten
• regelmatig bewegen • beperkt overgewicht
➔ WHO definieert een GZrisico als een factor die de kans op neg. gezondheidsuitkomsten verhoogt.
Om riskant gedrag te voorkomen moeten we de psychologische en sociale processen begrijpen die
(on)gezond gedrag beïnvloeden. → wordt vooral onderzocht door GZ- en sociaal psychologen.
3.1.2) Ongezond gedrag
Wereldwijde gezondheidsrisico’s → grootschalig OZ toont dat veel risicofactoren wereldwijd
overeenkomen, zoals roken. Regionale versch bestaan, maar gedeelde risico’s blijven centraal staan.
WHO-rapport (World Health Statistics) → om de Duurzame Ontwikkelingsdoelen te behalen is
versnelling v vooruitgang nodig. = verminderen v belangrijke risicofactoren.
Betere opsporing en behandeling v ziekten = noodzakelijk.
57
,Het risico op overlijden aan niet-overdraagbare ziekten is sinds 2000 gedaald.
Toch overleden in 2016 nog 13 miljoen mensen onder de 70 jaar aan deze ziekten.
→ waren verantwoordelijk voor 71% v alle overlijdensgevallen wereldwijd (41 mjn vd 57 mjn).
➔ De belangrijkste risicofactoren voor niet-overdraagbare ziekten hebben met gedrag te maken.
Risicofactoren
→ Alcoholgebruik, tabak, hoge bloeddruk, hoog BMI, hoog cholesterol en bloedsuiker, weinig fruit en
groenten en lichamelijke inactiviteit veroorzaken wereldwijd meer dan 60% vd sterfgevallen door
hart- en vaatziekten.
Risicofactoren per aandoening
• Hart- en vaatziekten: roken, cholesterolrijk dieet, weinig beweging
• Kanker: roken, alcoholgebruik, bepaalde voeding, onveilig vrijen
• Herseninfarct: roken, cholesterolrijk dieet, alcohol
• Longontsteking/griep: roken, gebrek aan vaccinatie
• Hiv/aids: onveilig vrijen
➔ Treffen vooral volwassenen en ouderen. Door de wereldwijde vergrijzing zal de prevalentie sterk
toenemen en de druk op de gezondheidszorg stijgen.
➔ Nederland en België zien dezelfde trend: meer 65-plussers, kleinere actieve bevolking.
DALY = disabilty
adjusted life years
= Een maat voor de jaren
waarin geleefd werd met
gezondheidsproblemen +
verloren levensjaren.
3.2) Roken, drinken en gebruik van illegale drugs
3.2.1) Roken
Prevalentie van roken
Nicotine is na cafeïne en alcohol de meest gebruikte psychoactieve stof. = 3de meest gebruikt
→ In NL en BE roken 18-29-jarigen het meest en 65-plussers het minst. Mannen en mensen met een
praktische opleiding roken vaker. Jongeren blijven een risicogroep.
Het aantal dagelijkse rokers is wel sterk gedaald sinds 1990 en daalt nog steeds.
➔ Stoppen met roken blijft gezondheidswinst opleveren, ook op oudere leeftijd.
Roken = grootste vermijdbare gezondheidsrisico → leven gem 10–14j korter dan niet-rokers.
58
, Negatieve gezondheidseffecten van roken
Wereldwijde impact → roken is 1 vd belangrijkste oorzaken v kanker.
80% vd sterfgevallen vindt plaats in lage- tot middeninkomenslanden, maar ook hoge-inkomenslanden
zoals Nederland en België kennen aanzienlijke sterfte.
Tabaksproducten bevatten carcinogenen, teer en koolmonoxide, die bijdragen aan:
• 30% van hart- en vaatziekten
• 70% van longkanker
• 80% van COPD
Nicotine: verhoogt hartslag en bloeddruk, belast hart en bloedvaten.
Koolmonoxide: vermindert zuurstoftransport in het bloed.
Teer: veroorzaakt longcongestie en bevordert COPD.
Meerokers (passief roken) lopen ook aanzienlijke gezondheidsrisico’s.
Passief roken veroorzaakt 25% v longkankergevallen bij niet-rokers en kan risico’s voor ongeboren
baby’s verhogen, zoals wiegendood (SIDS).
→ Ook beroepsmatige blootstelling aan rook verhoogt risico op hart- en longziekten.
Roken krijgt veel negatieve publiciteit: in NL en BE is roken verboden op openbare plaatsen, horeca
en werkplekken. Toch blijft nicotine legaal door lucratieve verkoop voor tabaksbedrijven + inkomsten
via accijnzen voor overheden.
Belemmeringen rookstop bij dagelijkse gebruikers
1. Lichamelijke verslaving en eerdere stoppogingen die te moeilijk waren
2. Angst om gewicht aan te komen
3. Angst om slechter te voelen
4. Te dure rookstopmiddelen
Vapen
Recent advies WHO:
• Niet onschuldig: E-sigaretten bevatten vaak nicotine en schadelijke stoffen.
• Verslavend: Nicotine veroorzaakt snelle afh, vooral bij jongeren = kwetsbare doelgroep
• Gezondheidsrisico’s: Mogelijke schade aan hart, longen en hersenontwikkeling.
• Gateway-effect: Gebruik v vapes vergroot de kans 3x dat jongeren later starten met sigaretten.
• WHO-advies: De veiligste keuze is niet roken én niet vapen.
Advies gezondheidsraad e-sigaret:
E-sigaret is potentieel schadelijk
• Onvoldoende informatie over toxiciteit van stoffen
• Onvoldoende langetermijngegevens
• Consumptie van nicotinehoudende producten wordt afgeraden vanwege het verslavend effect.
• Af te raden voor niet-rokers, waaronder zeker de jongeren.
E-sigaret wordt substantieel minder schadelijk ingeschat dan roken
• Vormt voor rokers een beter alternatief dan roken en kan als rookstopmiddel gebruikt worden.
59
3.1) Wat is gezondheidsbevorderend gedrag?
3.1.1) Gezondheidsbevorderend gedrag door de jaren heen
Definitie Kasl & Cobb → Gezondheidsbevorderend gedrag = elke activiteit v iemand die zichzelf als
gezond beschouwt, met het doel ziekte te voorkomen of vroegtijdig op te sporen.
Vertrekt vanuit een louter medisch perspectief en veronderstelt dat gezonde mensen activiteiten zoals
sporten vooral doen om hun kans op ziekte te verkleinen.
Uitgebreidere definitie Harris & Guten → Gezondheidsbevorderend gedrag = gedrag dat wordt
vertoond ongeacht iemands subjectief ervaren gezondheidstoestand, met het doel gezondheid te
beschermen, bevorderen of in stand te houden.
Omvat ook gedrag v ‘ongezonde’ mensen, zoals iem met een hartaandoening die zijn dieet verandert.
➔ Beide gaan uit vd veronderstelling dat gedrag wordt gemotiveerd door streven naar gezondheid.
➔ OZ toont dat mensen met uiteenlopende motivaties gezondheidsgerelateerd gedrag vertonen.
→ Afvallen of uiterlijk verbeteren, sociale contacten en plezier of ontspanning…
Verdere uitbreiding Matarazzo
→ Maakt onderscheid tussen:
• Gedragsmatige pathogenen: gedragingen die schadelijk zijn voor de gezondheid.
• Gedragsmatige immunogenen: gedragingen die de gezondheid bevorderen.
Huidige definitie
Gezondheidsbevorderend gedrag omvat alle gedragingen die positief samenhangen met gezondheid,
ongeacht iemands actuele gezondheid of motivatie.
→ Longitudinale (OZn die evolutie v een variabele gedurende bep tijdsspanne volgen) + epidemiologische
OZn (wetensch studies gericht op voorkomen en verspreiding v ziekten binnen populaties) zijn nodig om
verbanden tussen gedrag en GZ te begrijpen.
Alameda County-OZ volgde gezonde volwassenen meer dan 30j en toont aan welke gedragingen
bijdragen aan een langere levensduur:
• 7–8 uur slapen • niet eten tussen maaltijden
• niet roken • ontbijten
• regelmatig bewegen • beperkt overgewicht
➔ WHO definieert een GZrisico als een factor die de kans op neg. gezondheidsuitkomsten verhoogt.
Om riskant gedrag te voorkomen moeten we de psychologische en sociale processen begrijpen die
(on)gezond gedrag beïnvloeden. → wordt vooral onderzocht door GZ- en sociaal psychologen.
3.1.2) Ongezond gedrag
Wereldwijde gezondheidsrisico’s → grootschalig OZ toont dat veel risicofactoren wereldwijd
overeenkomen, zoals roken. Regionale versch bestaan, maar gedeelde risico’s blijven centraal staan.
WHO-rapport (World Health Statistics) → om de Duurzame Ontwikkelingsdoelen te behalen is
versnelling v vooruitgang nodig. = verminderen v belangrijke risicofactoren.
Betere opsporing en behandeling v ziekten = noodzakelijk.
57
,Het risico op overlijden aan niet-overdraagbare ziekten is sinds 2000 gedaald.
Toch overleden in 2016 nog 13 miljoen mensen onder de 70 jaar aan deze ziekten.
→ waren verantwoordelijk voor 71% v alle overlijdensgevallen wereldwijd (41 mjn vd 57 mjn).
➔ De belangrijkste risicofactoren voor niet-overdraagbare ziekten hebben met gedrag te maken.
Risicofactoren
→ Alcoholgebruik, tabak, hoge bloeddruk, hoog BMI, hoog cholesterol en bloedsuiker, weinig fruit en
groenten en lichamelijke inactiviteit veroorzaken wereldwijd meer dan 60% vd sterfgevallen door
hart- en vaatziekten.
Risicofactoren per aandoening
• Hart- en vaatziekten: roken, cholesterolrijk dieet, weinig beweging
• Kanker: roken, alcoholgebruik, bepaalde voeding, onveilig vrijen
• Herseninfarct: roken, cholesterolrijk dieet, alcohol
• Longontsteking/griep: roken, gebrek aan vaccinatie
• Hiv/aids: onveilig vrijen
➔ Treffen vooral volwassenen en ouderen. Door de wereldwijde vergrijzing zal de prevalentie sterk
toenemen en de druk op de gezondheidszorg stijgen.
➔ Nederland en België zien dezelfde trend: meer 65-plussers, kleinere actieve bevolking.
DALY = disabilty
adjusted life years
= Een maat voor de jaren
waarin geleefd werd met
gezondheidsproblemen +
verloren levensjaren.
3.2) Roken, drinken en gebruik van illegale drugs
3.2.1) Roken
Prevalentie van roken
Nicotine is na cafeïne en alcohol de meest gebruikte psychoactieve stof. = 3de meest gebruikt
→ In NL en BE roken 18-29-jarigen het meest en 65-plussers het minst. Mannen en mensen met een
praktische opleiding roken vaker. Jongeren blijven een risicogroep.
Het aantal dagelijkse rokers is wel sterk gedaald sinds 1990 en daalt nog steeds.
➔ Stoppen met roken blijft gezondheidswinst opleveren, ook op oudere leeftijd.
Roken = grootste vermijdbare gezondheidsrisico → leven gem 10–14j korter dan niet-rokers.
58
, Negatieve gezondheidseffecten van roken
Wereldwijde impact → roken is 1 vd belangrijkste oorzaken v kanker.
80% vd sterfgevallen vindt plaats in lage- tot middeninkomenslanden, maar ook hoge-inkomenslanden
zoals Nederland en België kennen aanzienlijke sterfte.
Tabaksproducten bevatten carcinogenen, teer en koolmonoxide, die bijdragen aan:
• 30% van hart- en vaatziekten
• 70% van longkanker
• 80% van COPD
Nicotine: verhoogt hartslag en bloeddruk, belast hart en bloedvaten.
Koolmonoxide: vermindert zuurstoftransport in het bloed.
Teer: veroorzaakt longcongestie en bevordert COPD.
Meerokers (passief roken) lopen ook aanzienlijke gezondheidsrisico’s.
Passief roken veroorzaakt 25% v longkankergevallen bij niet-rokers en kan risico’s voor ongeboren
baby’s verhogen, zoals wiegendood (SIDS).
→ Ook beroepsmatige blootstelling aan rook verhoogt risico op hart- en longziekten.
Roken krijgt veel negatieve publiciteit: in NL en BE is roken verboden op openbare plaatsen, horeca
en werkplekken. Toch blijft nicotine legaal door lucratieve verkoop voor tabaksbedrijven + inkomsten
via accijnzen voor overheden.
Belemmeringen rookstop bij dagelijkse gebruikers
1. Lichamelijke verslaving en eerdere stoppogingen die te moeilijk waren
2. Angst om gewicht aan te komen
3. Angst om slechter te voelen
4. Te dure rookstopmiddelen
Vapen
Recent advies WHO:
• Niet onschuldig: E-sigaretten bevatten vaak nicotine en schadelijke stoffen.
• Verslavend: Nicotine veroorzaakt snelle afh, vooral bij jongeren = kwetsbare doelgroep
• Gezondheidsrisico’s: Mogelijke schade aan hart, longen en hersenontwikkeling.
• Gateway-effect: Gebruik v vapes vergroot de kans 3x dat jongeren later starten met sigaretten.
• WHO-advies: De veiligste keuze is niet roken én niet vapen.
Advies gezondheidsraad e-sigaret:
E-sigaret is potentieel schadelijk
• Onvoldoende informatie over toxiciteit van stoffen
• Onvoldoende langetermijngegevens
• Consumptie van nicotinehoudende producten wordt afgeraden vanwege het verslavend effect.
• Af te raden voor niet-rokers, waaronder zeker de jongeren.
E-sigaret wordt substantieel minder schadelijk ingeschat dan roken
• Vormt voor rokers een beter alternatief dan roken en kan als rookstopmiddel gebruikt worden.
59
