GZP – H1, H2 en H5
H1) Wat is gezondheid?
1.1) Gedrag, dood en ziekte
De levensverwachting steeg in de 20ste eeuw door:
• vooruitgang in de medische technologie
• verbeterde behandelingen
• introductie van geneesmiddelen
• beheersing van infectieziekten via vaccinatie en sanitaire voorzieningen
Maar een groot deel vd daling in mortaliteit vond al plaats vóór deze medische vooruitgang, nl. door:
• verbeteringen in sociale omstandigheden
• beter onderwijs
• verbeterde landbouw en voeding
• publieke hygiëne
• hogere levensstandaard
Wereldwijde levensverwachting
In 2021: wereldwijd gem 71 jaar.
Grote verschillen tussen landen:
→ hoogste: Japan en laagste: bv Afrikaanse Sierra Leone, waar levensverwachting daalt tot 53 jaar.
Oorzaken van verschillen: oorlog, hongersnood, omgevingsproblemen, hiv-prevalentie, verschillen
in leefstijl en eetgewoonten
→ Mogelijke toekomstige daling in welvarende landen door toenemende obesitas bij kinderen.
Gezonde levensverwachting
Levensverwachting ≠ gezonde levensverwachting.
Eur: 80% v leven zonder functiebeperking. Vanaf 65: ong 50% v resterende jaren in goede gezondheid
→ Gebaseerd op zelfrapportage: maatstaven verschillen tussen landen en personen.
→ Vrouwen leven langer dan mannen.
Veranderde doodsoorzaken
→ Rond 1900: veel sterfte door infectieziekten
Nu (wereldwijd) belangrijkste doodsoorzaken:
→ hartkwalen en infarcten
→ andere niet-overdraagbare ziekten, zoals: longkanker, COPD, nierziekten, dementie of diabetes
→ Ongelukken
→ Infecties vd lagere luchtwegen blijven de belangr overdraagbare ziektes, maar nemen af.
Dementie (vooral Alzheimer) groeit snel in NL en Be. Sterfte door hiv/aids daalde met 51% in 20 jaar.
Diabetes stijgt, vooral door zwaarlijvigheid.
Kanker komt wereldwijd (behalve longkanker) niet in de top 10 voor.
→ In welvarende landen (EU, VS, Australië): 1 vd 5 belangrijkste doodsoorzaken.
In 2017: 26% van alle sterfgevallen in de EU door kanker.
1
,Gedrag als oorzaak → veel huidige doodsoorzaken hebben een duidelijke gedragscomponent:
➔ Roken, overmatige alcoholconsumptie, een zittende leefstijl of ongezonde voeding / obesitas
GZpsychologie richt zich op inzicht in waarom we ons gedragen zoals we doen. + Onderzoekt hoe
gedrag kan veranderen of beïnvloed worden.
1.2) Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven
Het begrip gezondheid verschilt doorheen tijdsperioden, culturen, sociale klassen en gezinnen
→ Dit bemoeilijkt het meten, beschermen of verbeteren van gezondheid.
➔ Variatie in geloofssystemen is belangrijk om reacties op ziekte te begrijpen.
1.2.2) Biomedisch ziektemodel / diagnose-receptmodel
Gezondheid = afwezigheid van ziekte. Ziekte en symptomen hebben achterliggende fysiologische
verklaring en genezing werkt mechanistisch en rechtlijnig.
→ Elk symptoom heeft een onderliggende pathologie. Behandeling v pathologie = herstel gezondheid
→ Beperkingen = functieverlies (onvermogen om normaal te functioneren).
→ Ziekte kan v buiten het lichaam komen (bv. bacteriële infecties of celmutaties)
→ Reductionistisch: geest, lichaam en gedrag gereduceerd tot cellen of biochemische activiteit.
→ Negeert individuele versch in reactie op ziekte (persoonlijkheid, cognitie, sociale steun, cultuur).
→ Basis voor succesvolle behandelingen zoals vaccinatieprogramma’s.
1.2.3) Vraagtekens bij dualisme: het ontstaan van biopsychosociale modellen voor
gezondheid en ziekte
Ziekten hebben vaak organische oorzaken, maar veroorzaken unieke individuele reacties.
→ Functiebeperkingen kunnen verschillend worden ervaren:
o Sommige mensen zien het als einde van hun leven → depressie.
o Anderen zien het als uitdaging → vol leven mogelijk.
Rol van psychologie
→ Freud: introduceerde probleem v lichaam en geest als probleem v bewustzijn.
→ Onbewuste conflicten kunnen lichamelijke aandoeningen veroorzaken (conversiehysterie).
→ Toonde relatie tussen geest en lichaam.
→ Leidde tot ontw v psychosomatische geneeskunde
Psychologie benadrukt belang v psychologische en sociale factoren bij ziekte.
Omgeving en subjectiviteit
→ overtuigingen, verwachtingen en emoties beïnvloeden: lichamelijke reacties, ziektebeleving en
stressreacties
Verandering in medisch denken
Bracken & Thomas
→ de scheiding tussen geest en lichaam achter ons laten
→ neurowetenschappelijke objectiviteit verklaart menselijke subjectieve ervaring niet volledig
➔ klassieke dualisme (Descartes) verzwakt.
2
,Ontstaan van gezondheidspsychologie
→ Psychische en sociale factoren werden vroeger niet expliciet meegenomen in opleiding of
operationeel kader.
Door veranderende denkpatronen ontstond gezondheidspsychologie.
Kenmerken
- biopsychosociale kijk op gezondheid, ziekte en functie-/bewegingsbeperkingen
- interventies niet alleen gericht op ziekteleer / lichamelijke symptomen
1.2.4) Biopsychosociaal ziektemodel
= standpunt dat ziekten en symptomen door een combi v lichamelijke, sociale, culturele en
psychologische factoren kunnen worden verklaard. (tijdsintensieve aanpak)
→ subjectieve beleving v gezondheid + functiebeperkingen zijn niet alleen individueel
Positieve gezondheid – Huber + verdieping leerpad
→ Gezondheid = vermogen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen om te gaan en regie te
voeren. Gezondheid is dus meer dan afwezigheid van ziekte.
→ Score is deels subjectief, deels feitelijk.
→ Model geeft ingang voor gesprek over betekenis v gezondheid.
→ Uitgangspunt = kijken naar wat wél mogelijk is.
Blue Zones
= gebieden waar mensen gezond oud worden, vaak zonder chronische ziekten of mentale aftakeling.
Ze bieden inzichten in factoren die bijdragen aan een lang en gezond leven.
Dieet
→ Voeding vnl plantaardig: groenten, fruit, peulvruchten en volle granen, vlees slechts af en toe.
→ Gezonde vetten uit olijfolie en noten.
→ Lokaal en vers voedsel voor meer voedingswaarde.
3
, Levensstijl en gewoonten
• Regelmatige beweging door wandelen, tuinieren en handwerk.
• Sterke sociale banden en een hecht gemeenschapsgevoel.
• Levensdoel dat motivatie en zingeving geeft.
• Matig eten (tot 80% vol).
• Dagelijkse ontspanning zoals dutjes, meditatie of samenzijn met vrienden.
• Geloof en spiritualiteit voor verbondenheid en rust.
➔ Deze factoren inspireren een gezonde levensstijl. Volgens recent OZ v Dr. Newman is er echter
weinig bewijs dat mensen in Blue Zones uitzonderlijk oud worden → veel gegevens bleken fouten te
bevatten. Een gezonde levensstijl blijft belangrijk, ongeacht waar je deze toepast.
Wanneer kan je Positieve Gezondheid inzetten?
→ Wordt op versch niveaus toegepast: v individuele zorg tot provinciaal en landelijk beleid.
Provinciaal en landelijk beleid
(macro)
Wordt gebruikt door provincies +
landelijke instanties om
GZachterstanden aan te pakken +
beleids-doelen te bereiken.
→ Kan uitdagingen voor het
zorgsysteem met zich meebrengen.
Organisaties en praktijken (micro)
Helpt bij het verminderen v
ziekteverzuim, ontw v beleidsvisies en
bevorderen v innovaties.
Vb: Organisatie Sociaal Werk werkt!
ontwikkelde een e-book met 5 stappen
om Positieve Gezondheid toe te
passen in organisaties.
Gemeenschappen (meso)
Gemeenten en maatsch organisaties integreren Positieve Gezondheid in beleidsnota’s om beter aan te
sluiten bij de behoeften v burgers en om samenwerking te stimuleren.
Vb: iPH gaf 6 tips voor implementatie van Positieve Gezondheid in de gemeente.
Individuele zorg (nano)
Het spinnenweb wordt gebruikt bij diverse patiëntsituaties, zoals chronische ziekten, psychische
kwetsbaarheid en eenzaamheid, afgestemd op persoonlijke behoeften.
Vb: CM-GZconsulenten werken met het spinnenweb in individuele gesprekken en groepssessies.
Ze bieden:
• Een luisterend oor: energiebronnen, moeilijkheden, persoonlijke doelen
• Duidelijke en juiste informatie over gezondheid
• Motivatie met een actieplan en haalbare doelen
• Tips, doorverwijzingen naar initiatieven, organisaties en specialisten uit de buurt
4
H1) Wat is gezondheid?
1.1) Gedrag, dood en ziekte
De levensverwachting steeg in de 20ste eeuw door:
• vooruitgang in de medische technologie
• verbeterde behandelingen
• introductie van geneesmiddelen
• beheersing van infectieziekten via vaccinatie en sanitaire voorzieningen
Maar een groot deel vd daling in mortaliteit vond al plaats vóór deze medische vooruitgang, nl. door:
• verbeteringen in sociale omstandigheden
• beter onderwijs
• verbeterde landbouw en voeding
• publieke hygiëne
• hogere levensstandaard
Wereldwijde levensverwachting
In 2021: wereldwijd gem 71 jaar.
Grote verschillen tussen landen:
→ hoogste: Japan en laagste: bv Afrikaanse Sierra Leone, waar levensverwachting daalt tot 53 jaar.
Oorzaken van verschillen: oorlog, hongersnood, omgevingsproblemen, hiv-prevalentie, verschillen
in leefstijl en eetgewoonten
→ Mogelijke toekomstige daling in welvarende landen door toenemende obesitas bij kinderen.
Gezonde levensverwachting
Levensverwachting ≠ gezonde levensverwachting.
Eur: 80% v leven zonder functiebeperking. Vanaf 65: ong 50% v resterende jaren in goede gezondheid
→ Gebaseerd op zelfrapportage: maatstaven verschillen tussen landen en personen.
→ Vrouwen leven langer dan mannen.
Veranderde doodsoorzaken
→ Rond 1900: veel sterfte door infectieziekten
Nu (wereldwijd) belangrijkste doodsoorzaken:
→ hartkwalen en infarcten
→ andere niet-overdraagbare ziekten, zoals: longkanker, COPD, nierziekten, dementie of diabetes
→ Ongelukken
→ Infecties vd lagere luchtwegen blijven de belangr overdraagbare ziektes, maar nemen af.
Dementie (vooral Alzheimer) groeit snel in NL en Be. Sterfte door hiv/aids daalde met 51% in 20 jaar.
Diabetes stijgt, vooral door zwaarlijvigheid.
Kanker komt wereldwijd (behalve longkanker) niet in de top 10 voor.
→ In welvarende landen (EU, VS, Australië): 1 vd 5 belangrijkste doodsoorzaken.
In 2017: 26% van alle sterfgevallen in de EU door kanker.
1
,Gedrag als oorzaak → veel huidige doodsoorzaken hebben een duidelijke gedragscomponent:
➔ Roken, overmatige alcoholconsumptie, een zittende leefstijl of ongezonde voeding / obesitas
GZpsychologie richt zich op inzicht in waarom we ons gedragen zoals we doen. + Onderzoekt hoe
gedrag kan veranderen of beïnvloed worden.
1.2) Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven
Het begrip gezondheid verschilt doorheen tijdsperioden, culturen, sociale klassen en gezinnen
→ Dit bemoeilijkt het meten, beschermen of verbeteren van gezondheid.
➔ Variatie in geloofssystemen is belangrijk om reacties op ziekte te begrijpen.
1.2.2) Biomedisch ziektemodel / diagnose-receptmodel
Gezondheid = afwezigheid van ziekte. Ziekte en symptomen hebben achterliggende fysiologische
verklaring en genezing werkt mechanistisch en rechtlijnig.
→ Elk symptoom heeft een onderliggende pathologie. Behandeling v pathologie = herstel gezondheid
→ Beperkingen = functieverlies (onvermogen om normaal te functioneren).
→ Ziekte kan v buiten het lichaam komen (bv. bacteriële infecties of celmutaties)
→ Reductionistisch: geest, lichaam en gedrag gereduceerd tot cellen of biochemische activiteit.
→ Negeert individuele versch in reactie op ziekte (persoonlijkheid, cognitie, sociale steun, cultuur).
→ Basis voor succesvolle behandelingen zoals vaccinatieprogramma’s.
1.2.3) Vraagtekens bij dualisme: het ontstaan van biopsychosociale modellen voor
gezondheid en ziekte
Ziekten hebben vaak organische oorzaken, maar veroorzaken unieke individuele reacties.
→ Functiebeperkingen kunnen verschillend worden ervaren:
o Sommige mensen zien het als einde van hun leven → depressie.
o Anderen zien het als uitdaging → vol leven mogelijk.
Rol van psychologie
→ Freud: introduceerde probleem v lichaam en geest als probleem v bewustzijn.
→ Onbewuste conflicten kunnen lichamelijke aandoeningen veroorzaken (conversiehysterie).
→ Toonde relatie tussen geest en lichaam.
→ Leidde tot ontw v psychosomatische geneeskunde
Psychologie benadrukt belang v psychologische en sociale factoren bij ziekte.
Omgeving en subjectiviteit
→ overtuigingen, verwachtingen en emoties beïnvloeden: lichamelijke reacties, ziektebeleving en
stressreacties
Verandering in medisch denken
Bracken & Thomas
→ de scheiding tussen geest en lichaam achter ons laten
→ neurowetenschappelijke objectiviteit verklaart menselijke subjectieve ervaring niet volledig
➔ klassieke dualisme (Descartes) verzwakt.
2
,Ontstaan van gezondheidspsychologie
→ Psychische en sociale factoren werden vroeger niet expliciet meegenomen in opleiding of
operationeel kader.
Door veranderende denkpatronen ontstond gezondheidspsychologie.
Kenmerken
- biopsychosociale kijk op gezondheid, ziekte en functie-/bewegingsbeperkingen
- interventies niet alleen gericht op ziekteleer / lichamelijke symptomen
1.2.4) Biopsychosociaal ziektemodel
= standpunt dat ziekten en symptomen door een combi v lichamelijke, sociale, culturele en
psychologische factoren kunnen worden verklaard. (tijdsintensieve aanpak)
→ subjectieve beleving v gezondheid + functiebeperkingen zijn niet alleen individueel
Positieve gezondheid – Huber + verdieping leerpad
→ Gezondheid = vermogen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen om te gaan en regie te
voeren. Gezondheid is dus meer dan afwezigheid van ziekte.
→ Score is deels subjectief, deels feitelijk.
→ Model geeft ingang voor gesprek over betekenis v gezondheid.
→ Uitgangspunt = kijken naar wat wél mogelijk is.
Blue Zones
= gebieden waar mensen gezond oud worden, vaak zonder chronische ziekten of mentale aftakeling.
Ze bieden inzichten in factoren die bijdragen aan een lang en gezond leven.
Dieet
→ Voeding vnl plantaardig: groenten, fruit, peulvruchten en volle granen, vlees slechts af en toe.
→ Gezonde vetten uit olijfolie en noten.
→ Lokaal en vers voedsel voor meer voedingswaarde.
3
, Levensstijl en gewoonten
• Regelmatige beweging door wandelen, tuinieren en handwerk.
• Sterke sociale banden en een hecht gemeenschapsgevoel.
• Levensdoel dat motivatie en zingeving geeft.
• Matig eten (tot 80% vol).
• Dagelijkse ontspanning zoals dutjes, meditatie of samenzijn met vrienden.
• Geloof en spiritualiteit voor verbondenheid en rust.
➔ Deze factoren inspireren een gezonde levensstijl. Volgens recent OZ v Dr. Newman is er echter
weinig bewijs dat mensen in Blue Zones uitzonderlijk oud worden → veel gegevens bleken fouten te
bevatten. Een gezonde levensstijl blijft belangrijk, ongeacht waar je deze toepast.
Wanneer kan je Positieve Gezondheid inzetten?
→ Wordt op versch niveaus toegepast: v individuele zorg tot provinciaal en landelijk beleid.
Provinciaal en landelijk beleid
(macro)
Wordt gebruikt door provincies +
landelijke instanties om
GZachterstanden aan te pakken +
beleids-doelen te bereiken.
→ Kan uitdagingen voor het
zorgsysteem met zich meebrengen.
Organisaties en praktijken (micro)
Helpt bij het verminderen v
ziekteverzuim, ontw v beleidsvisies en
bevorderen v innovaties.
Vb: Organisatie Sociaal Werk werkt!
ontwikkelde een e-book met 5 stappen
om Positieve Gezondheid toe te
passen in organisaties.
Gemeenschappen (meso)
Gemeenten en maatsch organisaties integreren Positieve Gezondheid in beleidsnota’s om beter aan te
sluiten bij de behoeften v burgers en om samenwerking te stimuleren.
Vb: iPH gaf 6 tips voor implementatie van Positieve Gezondheid in de gemeente.
Individuele zorg (nano)
Het spinnenweb wordt gebruikt bij diverse patiëntsituaties, zoals chronische ziekten, psychische
kwetsbaarheid en eenzaamheid, afgestemd op persoonlijke behoeften.
Vb: CM-GZconsulenten werken met het spinnenweb in individuele gesprekken en groepssessies.
Ze bieden:
• Een luisterend oor: energiebronnen, moeilijkheden, persoonlijke doelen
• Duidelijke en juiste informatie over gezondheid
• Motivatie met een actieplan en haalbare doelen
• Tips, doorverwijzingen naar initiatieven, organisaties en specialisten uit de buurt
4
