1.1 Praktijkgericht onderzoek vanuit het perspectief van de professional
In alle disciplines, ook in het onderwijs, worden samenwerken, interdisciplinair handelen en het
kijken buiten het eigen vakgebied steeds belangrijker. Dit vraagt om professionals die niet alleen
diepgaande kennis hebben binnen hun eigen vakgebied, maar ook in staat zijn om verbindingen te
leggen met andere domeinen. Dit wordt ook wel de T-shaped professional genoemd: je hebt een
sterke expertise binnen je vak, maar je weet ook welke kennis en vaardigheden je mist en hoe je deze
kunt aanvullen.
In het onderwijs betekent dit dat je als onderwijsprofessional zowel een geroutineerde als een
adaptieve expert moet zijn. Het model van Berliner en Wetzel plaatst innovatie tegenover efficiëntie
in het kader van onderzoekend handelen. Dit laat zien dat zowel een gestructureerde, efficiënte
werkwijze als het vermogen om te vernieuwen en aan te passen essentieel zijn in het onderwijs.
1.2 Wat is onderzoekend handelen?
De aanpak van onderzoekend handelen hangt af van verschillende factoren, zoals tijd, middelen en
het belang van de kwestie. Het proces verloopt in verschillende stappen:
1. Signaleren: Het herkennen van een probleem of uitdaging in de praktijk.
2. Oplossingen verkennen: In gesprek gaan met collega's, literatuur raadplegen en mogelijke
oplossingen bedenken.
3. Uitproberen in de praktijk: De gekozen aanpak toepassen, observeren en analyseren welke
veranderingen optreden.
4. Reflecteren en aanpassen: Op basis van de bevindingen de werkwijze verder ontwikkelen en
verbeteren.
1.3 Onderzoekend vermogen
Onderzoekend vermogen bestaat uit vier kernelementen:
1. Onderkennen van kennishiaten: Weten wanneer je kennis of informatie mist om een situatie
goed te begrijpen.
2. Handelen en kiezen: Bepalen hoe je met deze ontbrekende kennis omgaat, bijvoorbeeld door
informatie op te zoeken of door onderzoek te doen.
3. De onderzoekscyclus doorlopen: Wanneer je besluit onderzoek te doen, doorloop je de
onderzoekscyclus met een passende systematiek en grondigheid.
4. Kennis toegankelijk maken: De opgedane kennis delen en vertalen naar praktische
toepassingen in de onderwijspraktijk.
1.4 Wisselwerking tussen praktijkgericht onderzoek en de onderwijspraktijk
Onderzoek kan een grote impact hebben op de onderwijspraktijk, maar er zijn enkele redenen
waarom onderzoek nog onvoldoende doorwerkt in de dagelijkse praktijk:
1. Kwaliteit van onderzoek: Onderwijsonderzoek levert niet altijd duidelijke of betrouwbare
resultaten op.
2. Complexiteit van de praktijk: Onderzoek geeft vaak algemene antwoorden, terwijl de praktijk
complex en situatieafhankelijk is.
3. Afstand tussen onderzoekers en leraren: Leraren ervaren onderzoekers soms als theoretisch
en weinig betrokken bij de praktijk.
4. Toegankelijkheid van onderzoek: Wetenschappelijke publicaties zijn vaak lastig te begrijpen
en te vertalen naar concreet handelen in de klas.
Om de kloof tussen onderzoek en onderwijspraktijk te verkleinen, zijn er twee benaderingen:
Knowledge for practice: Onderzoek wordt vertaald naar bruikbare kennis voor de
onderwijspraktijk.
Knowledge in practice: Er is interactie tussen onderzoekers en praktijkprofessionals, zodat
onderzoek aansluit bij de dagelijkse realiteit.
Onderzoek en praktijk kunnen niet zonder elkaar: onderzoek biedt nieuwe inzichten en onderbouwde
methodes, terwijl de praktijk zorgt voor een realistische context en concrete toepassing van deze
kennis.
1.5 Praktijkgericht onderzoek: onderzoek met en door de praktijk
1|Pagina
, Praktijkgericht onderzoek vindt plaats met en door de praktijk. Dit betekent dat professionals niet
alleen onderzoek toepassen, maar ook actief bijdragen aan het ontwikkelen van nieuwe kennis. De
participatieladder voor actieonderzoek laat zien hoe de mate van invloed van deelnemers in een
onderzoek kan groeien.
Als onderwijsprofessional levert praktijkgericht onderzoek twee belangrijke opbrengsten op:
1. Professionele ontwikkeling: Het vergroot je eigen onderzoekende en reflectieve
vaardigheden.
2. Bijdrage aan de praktijk: De uitkomsten van het onderzoek leiden tot verbeteringen in het
onderwijs.
1.6 Praktijkgericht onderzoek vanuit het perspectief van de leerling
Niet alleen onderwijsprofessionals, maar ook leerlingen moeten gestimuleerd worden in hun
onderzoekend vermogen. Verbeek en Ponten benadrukken het belang van het betrekken van
leerlingen bij onderzoek. Ze doen hiervoor enkele aanbevelingen:
1. Goede voorbereiding: Besteed aandacht aan motivatie, onderling vertrouwen en effectieve
communicatie.
2. Duidelijke samenstelling van het onderzoeksteam: Zorg ervoor dat leerlingen actief kunnen
bijdragen aan het onderzoeksproces.
3. Ethische overwegingen: Houd rekening met de rechten en belangen van leerlingen,
bijvoorbeeld door hen goed te informeren en hun privacy te respecteren.
Op deze manier wordt praktijkgericht onderzoek niet alleen een manier om onderwijs te verbeteren,
maar ook een middel om leerlingen kritisch en onderzoekend te leren denken.
H2
Opvattingen over onderzoek binnen het educatieve domein
Bij het doen van onderzoek in het onderwijs is het belangrijk om je bewust te zijn van je eigen
perspectief en inzicht, evenals de context waarin je beeld van onderzoek is gevormd. Verschillende
onderzoeksbenaderingen, zoals randomized control trials met controlegroepen en
gestandaardiseerde methoden, worden niet altijd evenveel gewaardeerd binnen het onderwijsveld.
Sommige vertegenwoordigers van scholen vinden sociaal-wetenschappelijk onderzoek minder
relevant.
2.2 Definitie van praktijkgericht onderzoek
Praktijkgericht onderzoek richt zich op vragen die voortkomen uit de beroepspraktijk en draagt direct
bij aan die praktijk. Het kenmerkt zich door een wisselwerking tussen systematisch onderzoek volgens
wetenschappelijke methoden en de praktische context waarin het wordt uitgevoerd.
Een andere vorm van onderzoek is theorieggericht onderzoek. Hierbij ontstaat de onderzoeksvraag
vanuit lacunes in de theorie en richt het zich primair op de uitbreiding of verificatie van bestaande
theorieën. Het belangrijkste verschil tussen beide vormen is het startpunt: praktijkgericht onderzoek
begint bij een probleem in de praktijk, terwijl theorieggericht onderzoek start vanuit een theoretisch
vraagstuk.
In een goed onderzoek zijn beide vormen complementair en kunnen ze niet zonder elkaar.
2.3 Kwaliteit van praktijkgericht onderzoek
De kwaliteit van praktijkgericht onderzoek rust op drie pijlers:
1. Grondigheid – Het systematisch doorlopen van de onderzoekscyclus vormt de basis.
Betrouwbaarheid en validiteit zijn hierbij essentieel.
o Betrouwbaarheid: Een onderzoek is betrouwbaar als het herhaalbaar en
geloofwaardig is. Dit kan worden verhoogd door verschillende beoordelaars in te
schakelen, observaties systematisch uit te voeren en omstandigheden tijdens
dataverzameling goed te documenteren.
o Validiteit: Een onderzoek is valide als het daadwerkelijk antwoord geeft op de
gestelde onderzoeksvragen. Dit omvat:
Interne validiteit: de kwaliteit en bewijskracht van het onderzoek.
Constructvaliditeit: meet het onderzoeksinstrument wat het moet meten?
2|Pagina
In alle disciplines, ook in het onderwijs, worden samenwerken, interdisciplinair handelen en het
kijken buiten het eigen vakgebied steeds belangrijker. Dit vraagt om professionals die niet alleen
diepgaande kennis hebben binnen hun eigen vakgebied, maar ook in staat zijn om verbindingen te
leggen met andere domeinen. Dit wordt ook wel de T-shaped professional genoemd: je hebt een
sterke expertise binnen je vak, maar je weet ook welke kennis en vaardigheden je mist en hoe je deze
kunt aanvullen.
In het onderwijs betekent dit dat je als onderwijsprofessional zowel een geroutineerde als een
adaptieve expert moet zijn. Het model van Berliner en Wetzel plaatst innovatie tegenover efficiëntie
in het kader van onderzoekend handelen. Dit laat zien dat zowel een gestructureerde, efficiënte
werkwijze als het vermogen om te vernieuwen en aan te passen essentieel zijn in het onderwijs.
1.2 Wat is onderzoekend handelen?
De aanpak van onderzoekend handelen hangt af van verschillende factoren, zoals tijd, middelen en
het belang van de kwestie. Het proces verloopt in verschillende stappen:
1. Signaleren: Het herkennen van een probleem of uitdaging in de praktijk.
2. Oplossingen verkennen: In gesprek gaan met collega's, literatuur raadplegen en mogelijke
oplossingen bedenken.
3. Uitproberen in de praktijk: De gekozen aanpak toepassen, observeren en analyseren welke
veranderingen optreden.
4. Reflecteren en aanpassen: Op basis van de bevindingen de werkwijze verder ontwikkelen en
verbeteren.
1.3 Onderzoekend vermogen
Onderzoekend vermogen bestaat uit vier kernelementen:
1. Onderkennen van kennishiaten: Weten wanneer je kennis of informatie mist om een situatie
goed te begrijpen.
2. Handelen en kiezen: Bepalen hoe je met deze ontbrekende kennis omgaat, bijvoorbeeld door
informatie op te zoeken of door onderzoek te doen.
3. De onderzoekscyclus doorlopen: Wanneer je besluit onderzoek te doen, doorloop je de
onderzoekscyclus met een passende systematiek en grondigheid.
4. Kennis toegankelijk maken: De opgedane kennis delen en vertalen naar praktische
toepassingen in de onderwijspraktijk.
1.4 Wisselwerking tussen praktijkgericht onderzoek en de onderwijspraktijk
Onderzoek kan een grote impact hebben op de onderwijspraktijk, maar er zijn enkele redenen
waarom onderzoek nog onvoldoende doorwerkt in de dagelijkse praktijk:
1. Kwaliteit van onderzoek: Onderwijsonderzoek levert niet altijd duidelijke of betrouwbare
resultaten op.
2. Complexiteit van de praktijk: Onderzoek geeft vaak algemene antwoorden, terwijl de praktijk
complex en situatieafhankelijk is.
3. Afstand tussen onderzoekers en leraren: Leraren ervaren onderzoekers soms als theoretisch
en weinig betrokken bij de praktijk.
4. Toegankelijkheid van onderzoek: Wetenschappelijke publicaties zijn vaak lastig te begrijpen
en te vertalen naar concreet handelen in de klas.
Om de kloof tussen onderzoek en onderwijspraktijk te verkleinen, zijn er twee benaderingen:
Knowledge for practice: Onderzoek wordt vertaald naar bruikbare kennis voor de
onderwijspraktijk.
Knowledge in practice: Er is interactie tussen onderzoekers en praktijkprofessionals, zodat
onderzoek aansluit bij de dagelijkse realiteit.
Onderzoek en praktijk kunnen niet zonder elkaar: onderzoek biedt nieuwe inzichten en onderbouwde
methodes, terwijl de praktijk zorgt voor een realistische context en concrete toepassing van deze
kennis.
1.5 Praktijkgericht onderzoek: onderzoek met en door de praktijk
1|Pagina
, Praktijkgericht onderzoek vindt plaats met en door de praktijk. Dit betekent dat professionals niet
alleen onderzoek toepassen, maar ook actief bijdragen aan het ontwikkelen van nieuwe kennis. De
participatieladder voor actieonderzoek laat zien hoe de mate van invloed van deelnemers in een
onderzoek kan groeien.
Als onderwijsprofessional levert praktijkgericht onderzoek twee belangrijke opbrengsten op:
1. Professionele ontwikkeling: Het vergroot je eigen onderzoekende en reflectieve
vaardigheden.
2. Bijdrage aan de praktijk: De uitkomsten van het onderzoek leiden tot verbeteringen in het
onderwijs.
1.6 Praktijkgericht onderzoek vanuit het perspectief van de leerling
Niet alleen onderwijsprofessionals, maar ook leerlingen moeten gestimuleerd worden in hun
onderzoekend vermogen. Verbeek en Ponten benadrukken het belang van het betrekken van
leerlingen bij onderzoek. Ze doen hiervoor enkele aanbevelingen:
1. Goede voorbereiding: Besteed aandacht aan motivatie, onderling vertrouwen en effectieve
communicatie.
2. Duidelijke samenstelling van het onderzoeksteam: Zorg ervoor dat leerlingen actief kunnen
bijdragen aan het onderzoeksproces.
3. Ethische overwegingen: Houd rekening met de rechten en belangen van leerlingen,
bijvoorbeeld door hen goed te informeren en hun privacy te respecteren.
Op deze manier wordt praktijkgericht onderzoek niet alleen een manier om onderwijs te verbeteren,
maar ook een middel om leerlingen kritisch en onderzoekend te leren denken.
H2
Opvattingen over onderzoek binnen het educatieve domein
Bij het doen van onderzoek in het onderwijs is het belangrijk om je bewust te zijn van je eigen
perspectief en inzicht, evenals de context waarin je beeld van onderzoek is gevormd. Verschillende
onderzoeksbenaderingen, zoals randomized control trials met controlegroepen en
gestandaardiseerde methoden, worden niet altijd evenveel gewaardeerd binnen het onderwijsveld.
Sommige vertegenwoordigers van scholen vinden sociaal-wetenschappelijk onderzoek minder
relevant.
2.2 Definitie van praktijkgericht onderzoek
Praktijkgericht onderzoek richt zich op vragen die voortkomen uit de beroepspraktijk en draagt direct
bij aan die praktijk. Het kenmerkt zich door een wisselwerking tussen systematisch onderzoek volgens
wetenschappelijke methoden en de praktische context waarin het wordt uitgevoerd.
Een andere vorm van onderzoek is theorieggericht onderzoek. Hierbij ontstaat de onderzoeksvraag
vanuit lacunes in de theorie en richt het zich primair op de uitbreiding of verificatie van bestaande
theorieën. Het belangrijkste verschil tussen beide vormen is het startpunt: praktijkgericht onderzoek
begint bij een probleem in de praktijk, terwijl theorieggericht onderzoek start vanuit een theoretisch
vraagstuk.
In een goed onderzoek zijn beide vormen complementair en kunnen ze niet zonder elkaar.
2.3 Kwaliteit van praktijkgericht onderzoek
De kwaliteit van praktijkgericht onderzoek rust op drie pijlers:
1. Grondigheid – Het systematisch doorlopen van de onderzoekscyclus vormt de basis.
Betrouwbaarheid en validiteit zijn hierbij essentieel.
o Betrouwbaarheid: Een onderzoek is betrouwbaar als het herhaalbaar en
geloofwaardig is. Dit kan worden verhoogd door verschillende beoordelaars in te
schakelen, observaties systematisch uit te voeren en omstandigheden tijdens
dataverzameling goed te documenteren.
o Validiteit: Een onderzoek is valide als het daadwerkelijk antwoord geeft op de
gestelde onderzoeksvragen. Dit omvat:
Interne validiteit: de kwaliteit en bewijskracht van het onderzoek.
Constructvaliditeit: meet het onderzoeksinstrument wat het moet meten?
2|Pagina
