Ethische vraagstukken
0. INLEIDING
🌿 ETHISCHE VRAAGSTUKKEN
🔹 0. Inleiding
Ethiek gaat over vragen rond goed en kwaad, over wat juist of fout is in ons handelen.
Ze komt vooral tot uiting in situaties waarin er geen eenduidige of makkelijke oplossing is.
Voorbeeld:
Een mens steekt een mes in een konijn.
Een jachtluipaard doodt een hertje.
➡️ In beide gevallen wordt een dier gedood, maar moreel beoordelen we het anders:
de mens heeft morele verantwoordelijkheid, het dier niet.
👉 Dit toont aan dat ethische beoordeling afhangt van normen, waarden en context.
🔹 0.1 Spanningsvelden
Ethiek toont zich in dilemma’s — situaties waarin waarden of plichten botsen.
Er is geen duidelijke juiste keuze, en dat zorgt voor spanning.
⚖️
Voorbeelden van ethische dilemma’s:
Thema Spanning / Botsing Ethische Vraag
Euthanasie Hulp bij het beëindigen van leven Mag je iemand helpen
sterven?
Abortus Bescherming van leven vs. Is het moreel aanvaardbaar
keuzevrijheid om een zwangerschap te
beëindigen?
Trolley-dilemma 1 mens doden om 5 te redden Mag je actief ingrijpen om
meer levens te redden?
Maximiliaanpark Overheid verbiedt hulp aan Moet je de wet volgen of je
vluchtelingen vs. mensen in nood morele plicht om te helpen?
op straat
Beroepsgeheim Vertrouwensrelatie vs. Wanneer mag of moet je
(sociaal werk) meldingsplicht bij gevaar beroepsgeheim doorbreken?
Regelgeving vs. Wettelijke grenzen vs. Help je iemand in nood ook
noodsituatie menselijkheid als dat wettelijk verboden is?
🔹 Belangrijkste spanningsvelden in de leerstof
2
,Deze thema’s keren regelmatig terug binnen sociaal werk en bepalen hoe sociaal werkers
ethische keuzes maken:
Spanningsveld Uitleg Centrale vraag
voor de sociaal
werker
Koude, lauwe en warme Niveau van betrokkenheid in Hoe ver ga je in
solidariteit hulpverlening: van afstandelijk solidariteit met
(formeel, via wetten) tot persoonlijk en cliënten?
empathisch.
Wantrouwend vs. Denk je dat mensen misbruik maken Welk
vertrouwensvol mensbeeld van hulp (wantrouwen) of dat ze in mensbeeld
wezen betrouwbaar zijn (vertrouwen)? bepaalt jouw
handelen?
Zorgethische vs. Zorgethiek focust op relatie, zorg en Handel je
mensenrechtenethische verbondenheid; mensenrechtenethiek vanuit zorg of
benadering op rechten, autonomie en vanuit rechten?
rechtvaardigheid.
Empowerment vs. collectieve Empowerment legt nadruk op eigen Focus je op het
sociale verantwoordelijkheid kracht van individuen; collectieve individu of op
verantwoordelijkheid kijkt naar het systeem?
structurele ongelijkheid.
💬 Samenvattend
Ethische vraagstukken in sociaal werk:
Ontstaan waar regels, waarden of plichten botsen.
Hebben geen zwart-witantwoord, maar vereisen afweging en reflectie.
Nodigen uit tot kritisch nadenken over de rol van de sociaal werker, wetgeving, en
menselijke waardigheid.
🧭 1. ETHIEK
🔹 1.1 Wat is ethiek?
Ethiek onderzoekt wat goed en kwaad is en hoe mensen zouden moeten handelen.
Ze gaat dus niet over wat is, maar over wat zou moeten zijn.
🔸 Wat onderscheidt mensen van dieren?
Mensen denken na over hun gedrag en oordelen moreel: “Is dit goed of fout?”
Dieren volgen instinct; mensen handelen op basis van waarden en normen.
🔸 Waarden en normen: onzichtbaar maar aanwezig
2
, Waarden en normen zijn vaak niet zichtbaar, maar blijken uit reacties van anderen.
o vb. je merkt pas dat iets “ongepast” is wanneer iemand negatief reageert.
Éthos (Grieks) betekent gewoonte of gebruik:
o Kleine gewoonten → tafelmanieren, begroetingen.
o Grote gewoonten → geen seks met minderjarigen, respect voor privacy.
Norm = wat als ‘(ab)normaal’ wordt beschouwd → dwingend karakter.
⚠️ Belangrijk: normen zijn cultureel bepaald, dus je moet ze relativeren.
🔸 Ethiek in het kort:
Ethiek = nadenken over normen en waarden, over hoe iets zou moeten zijn.
Ze maakt het onzichtbare van de filosofie zichtbaar in onze verwachtingen van gedrag.
(bv. we verwachten dat anderen vriendelijk, beleefd of oprecht zijn)
🔹 1.2 Invalshoeken in de ethiek
Er zijn twee invalshoeken om ethisch gedrag te bestuderen:
Invalshoek Betekenis Voorbeeld / Vraag
1. Prescriptieve Voorschrijvend: wat moeten we “Je mag niet liegen.” — regels,
ethiek doen? plichten, richtlijnen
2. Descriptieve Beschrijvend: hoe doen mensen het “Iedereen liegt weleens.” —
ethiek in werkelijkheid? feitelijk gedrag
Voorbeeld:
Mensen rijden braaf als ze weten waar een flitspaal staat → gedrag past zich aan uit
angst voor straf, niet uit overtuiging.
Vraag: Is de prescriptieve ethiek (regels) dan nutteloos?
➜ Nee, want juist omdat mensen afwijken van normen, is ethiek noodzakelijk om
richting te geven.
🔹 1.3 Sociaal werk is een ethisch beroep
Sociaal werk vertrekt vanuit normatieve uitgangspunten:
het gaat om wat zou moeten zijn in termen van rechtvaardigheid, menswaardigheid en
solidariteit.
🌍 Onrecht als kern van sociaal werk
Sociaal werk ontstaat waar onrecht of ongelijkheid wordt ervaren.
“Het zou anders moeten zijn” → er is dus een ethische norm in het spel.
⚙️
Opdrachten en methoden zijn nooit ethisch neutraal
2
, Domein Ethische spanning
Opdrachten Bv. controlefunctie: mensen die niet voldoen aan regels krijgen geen steun
→ we leggen normen op.
Methoden Ook methodieken (zoals empowerment) dragen waarden in zich. Ze zijn niet
neutraal.
⚠️
Waarschuwingen en kanttekeningen
1. Geen willekeur of zwart-witdenken
o Mensen hebben verschillende normen → leer relativeren.
o Toch is niet alles aanvaardbaar → relativisme heeft grenzen.
Sommige normen (zoals mensenrechten) zijn universeel.
2. Mensenrechten lijken soms hol, maar ze zijn:
o Geen loze slogans,
o Juridisch fundamentele principes die bescherming bieden.
3. Rechtvaardigheid is complex
o Soms voelt iets onrechtvaardig, ook al is het procedureel correct.
vb. Herstelgericht werken met daders wordt door het publiek vaak als
“onrechtvaardig” ervaren.
o ➜ Spanningsveld tussen procedurele (volgens regels) en substantiële
(gevoelsmatige, morele) rechtvaardigheid.
4. Schijn bedriegt
o Ook politici en ministers overtreden soms ethische principes.
o De ervaren onrechtvaardigheid van het publiek heeft niet altijd dezelfde
maatschappelijke waarde als de normatieve rechtvaardigheid die beleid
motiveert.
💬 Samenvattend
Kernidee Uitleg
Ethiek Onderzoek naar wat goed of slecht is en hoe we zouden moeten
handelen.
Normen & waarden Leefregels (normen) gebaseerd op diepere overtuigingen
(waarden).
Prescriptief vs Hoe we moeten handelen vs hoe we feitelijk handelen.
descriptief
Sociaal werk Ethisch beroep dat streeft naar rechtvaardigheid en
menswaardigheid.
Waarschuwing Relativeren mag, maar niet alles is toelaatbaar — sommige
waarden zijn universeel.
2
0. INLEIDING
🌿 ETHISCHE VRAAGSTUKKEN
🔹 0. Inleiding
Ethiek gaat over vragen rond goed en kwaad, over wat juist of fout is in ons handelen.
Ze komt vooral tot uiting in situaties waarin er geen eenduidige of makkelijke oplossing is.
Voorbeeld:
Een mens steekt een mes in een konijn.
Een jachtluipaard doodt een hertje.
➡️ In beide gevallen wordt een dier gedood, maar moreel beoordelen we het anders:
de mens heeft morele verantwoordelijkheid, het dier niet.
👉 Dit toont aan dat ethische beoordeling afhangt van normen, waarden en context.
🔹 0.1 Spanningsvelden
Ethiek toont zich in dilemma’s — situaties waarin waarden of plichten botsen.
Er is geen duidelijke juiste keuze, en dat zorgt voor spanning.
⚖️
Voorbeelden van ethische dilemma’s:
Thema Spanning / Botsing Ethische Vraag
Euthanasie Hulp bij het beëindigen van leven Mag je iemand helpen
sterven?
Abortus Bescherming van leven vs. Is het moreel aanvaardbaar
keuzevrijheid om een zwangerschap te
beëindigen?
Trolley-dilemma 1 mens doden om 5 te redden Mag je actief ingrijpen om
meer levens te redden?
Maximiliaanpark Overheid verbiedt hulp aan Moet je de wet volgen of je
vluchtelingen vs. mensen in nood morele plicht om te helpen?
op straat
Beroepsgeheim Vertrouwensrelatie vs. Wanneer mag of moet je
(sociaal werk) meldingsplicht bij gevaar beroepsgeheim doorbreken?
Regelgeving vs. Wettelijke grenzen vs. Help je iemand in nood ook
noodsituatie menselijkheid als dat wettelijk verboden is?
🔹 Belangrijkste spanningsvelden in de leerstof
2
,Deze thema’s keren regelmatig terug binnen sociaal werk en bepalen hoe sociaal werkers
ethische keuzes maken:
Spanningsveld Uitleg Centrale vraag
voor de sociaal
werker
Koude, lauwe en warme Niveau van betrokkenheid in Hoe ver ga je in
solidariteit hulpverlening: van afstandelijk solidariteit met
(formeel, via wetten) tot persoonlijk en cliënten?
empathisch.
Wantrouwend vs. Denk je dat mensen misbruik maken Welk
vertrouwensvol mensbeeld van hulp (wantrouwen) of dat ze in mensbeeld
wezen betrouwbaar zijn (vertrouwen)? bepaalt jouw
handelen?
Zorgethische vs. Zorgethiek focust op relatie, zorg en Handel je
mensenrechtenethische verbondenheid; mensenrechtenethiek vanuit zorg of
benadering op rechten, autonomie en vanuit rechten?
rechtvaardigheid.
Empowerment vs. collectieve Empowerment legt nadruk op eigen Focus je op het
sociale verantwoordelijkheid kracht van individuen; collectieve individu of op
verantwoordelijkheid kijkt naar het systeem?
structurele ongelijkheid.
💬 Samenvattend
Ethische vraagstukken in sociaal werk:
Ontstaan waar regels, waarden of plichten botsen.
Hebben geen zwart-witantwoord, maar vereisen afweging en reflectie.
Nodigen uit tot kritisch nadenken over de rol van de sociaal werker, wetgeving, en
menselijke waardigheid.
🧭 1. ETHIEK
🔹 1.1 Wat is ethiek?
Ethiek onderzoekt wat goed en kwaad is en hoe mensen zouden moeten handelen.
Ze gaat dus niet over wat is, maar over wat zou moeten zijn.
🔸 Wat onderscheidt mensen van dieren?
Mensen denken na over hun gedrag en oordelen moreel: “Is dit goed of fout?”
Dieren volgen instinct; mensen handelen op basis van waarden en normen.
🔸 Waarden en normen: onzichtbaar maar aanwezig
2
, Waarden en normen zijn vaak niet zichtbaar, maar blijken uit reacties van anderen.
o vb. je merkt pas dat iets “ongepast” is wanneer iemand negatief reageert.
Éthos (Grieks) betekent gewoonte of gebruik:
o Kleine gewoonten → tafelmanieren, begroetingen.
o Grote gewoonten → geen seks met minderjarigen, respect voor privacy.
Norm = wat als ‘(ab)normaal’ wordt beschouwd → dwingend karakter.
⚠️ Belangrijk: normen zijn cultureel bepaald, dus je moet ze relativeren.
🔸 Ethiek in het kort:
Ethiek = nadenken over normen en waarden, over hoe iets zou moeten zijn.
Ze maakt het onzichtbare van de filosofie zichtbaar in onze verwachtingen van gedrag.
(bv. we verwachten dat anderen vriendelijk, beleefd of oprecht zijn)
🔹 1.2 Invalshoeken in de ethiek
Er zijn twee invalshoeken om ethisch gedrag te bestuderen:
Invalshoek Betekenis Voorbeeld / Vraag
1. Prescriptieve Voorschrijvend: wat moeten we “Je mag niet liegen.” — regels,
ethiek doen? plichten, richtlijnen
2. Descriptieve Beschrijvend: hoe doen mensen het “Iedereen liegt weleens.” —
ethiek in werkelijkheid? feitelijk gedrag
Voorbeeld:
Mensen rijden braaf als ze weten waar een flitspaal staat → gedrag past zich aan uit
angst voor straf, niet uit overtuiging.
Vraag: Is de prescriptieve ethiek (regels) dan nutteloos?
➜ Nee, want juist omdat mensen afwijken van normen, is ethiek noodzakelijk om
richting te geven.
🔹 1.3 Sociaal werk is een ethisch beroep
Sociaal werk vertrekt vanuit normatieve uitgangspunten:
het gaat om wat zou moeten zijn in termen van rechtvaardigheid, menswaardigheid en
solidariteit.
🌍 Onrecht als kern van sociaal werk
Sociaal werk ontstaat waar onrecht of ongelijkheid wordt ervaren.
“Het zou anders moeten zijn” → er is dus een ethische norm in het spel.
⚙️
Opdrachten en methoden zijn nooit ethisch neutraal
2
, Domein Ethische spanning
Opdrachten Bv. controlefunctie: mensen die niet voldoen aan regels krijgen geen steun
→ we leggen normen op.
Methoden Ook methodieken (zoals empowerment) dragen waarden in zich. Ze zijn niet
neutraal.
⚠️
Waarschuwingen en kanttekeningen
1. Geen willekeur of zwart-witdenken
o Mensen hebben verschillende normen → leer relativeren.
o Toch is niet alles aanvaardbaar → relativisme heeft grenzen.
Sommige normen (zoals mensenrechten) zijn universeel.
2. Mensenrechten lijken soms hol, maar ze zijn:
o Geen loze slogans,
o Juridisch fundamentele principes die bescherming bieden.
3. Rechtvaardigheid is complex
o Soms voelt iets onrechtvaardig, ook al is het procedureel correct.
vb. Herstelgericht werken met daders wordt door het publiek vaak als
“onrechtvaardig” ervaren.
o ➜ Spanningsveld tussen procedurele (volgens regels) en substantiële
(gevoelsmatige, morele) rechtvaardigheid.
4. Schijn bedriegt
o Ook politici en ministers overtreden soms ethische principes.
o De ervaren onrechtvaardigheid van het publiek heeft niet altijd dezelfde
maatschappelijke waarde als de normatieve rechtvaardigheid die beleid
motiveert.
💬 Samenvattend
Kernidee Uitleg
Ethiek Onderzoek naar wat goed of slecht is en hoe we zouden moeten
handelen.
Normen & waarden Leefregels (normen) gebaseerd op diepere overtuigingen
(waarden).
Prescriptief vs Hoe we moeten handelen vs hoe we feitelijk handelen.
descriptief
Sociaal werk Ethisch beroep dat streeft naar rechtvaardigheid en
menswaardigheid.
Waarschuwing Relativeren mag, maar niet alles is toelaatbaar — sommige
waarden zijn universeel.
2
