PERSONEN-, FAMILIE- EN
RELATIEVERMOGENSRECHT
DEEL 1: VERTICALE FAMILIALE RELATIES
HOOFDSTUK 1
1 BEGRIP EN GRONDSLAGEN (P. 5-7)
AFSTAMMING
Afstamming -> kan verschillende betekenissen hebben:
• Algemene betekenis (oogpunt familiebanden): de relatie tussen personen die verwerkt en degene
die verwerkt wordt.
= Bloedverwantschap (in rechte lijn)
• Bijzondere betekenis (individuele invalshoek): de directe verwantschapsband tussen ouder en
kind.
= Ouderschap
Juridische afstamming = de door de wet erkende ouder-kindrelatie die tot stand komt wanneer de
afstammingsband wordt gevestigd overeenkomstig de door de wet bepaalde regels.
! Biologische afstamming is niet altijd juridisch vertaald: niet elk kind heeft een oorspronkelijke
afstammingsband met moeder én vader.
-> Voorbeeld: draagmoederschap:
Een kind kan biologisch “twee moeders” hebben:
ð Draagmoeder: de vrouw die het kind draagt en baart (biofysiologische moeder).
ð Genetische moeder: de vrouw van wie de eicel afkomstig is.
!! Juridisch kan een kind uit oorspronkelijke afstamming echter maar één
moeder hebben.
à De wet staat dus niet toe dat zowel de draagmoeder als de genetische
moeder automatisch juridische moeder worden. Vaak is alleen de vrouw die
bevalt de juridische moeder, tenzij er later adoptie of een gerechtelijke
procedure volgt.
-> Voorbeeld: Incestueuze afstamming:
Als een kind voortkomt uit een incestueuze relatie (bijvoorbeeld tussen ouder en
kind of tussen broer en zus), is er wél een biologische band, maar de wet
verbiedt dat die relatie juridisch erkend wordt als afstamming.
! Juridische afstamming heeft niet altijd een biologische grondslag: het is mogelijk dat het niet-
biologisch vaderschap wordt vastgesteld en naderhand niet meer kan worden betwist.
Grondslagen juridische afstamming:
1
, • De bloedband tss ouder en kind (biologische realiteit)
§ Grondslag vaderschap
• Sociaal gedrag v/d ouder = bezit van staat (socioaffectieve realiteit)
• De wil of intentie om ouder te worden (volitieve realiteit)
§ Meemoederschap
Het belang v/h kind: niet echt een grondslag, maar wordt in praktijk door het Grondwettelijk
Hof wel gebruikt als er zich een conflict voordoet tussen de 3 grondslagen.
-> Er moet een afweging gemaakt worden welke grondslag het meest in het belang van
het kind is.
I Afstammingsrecht = van openbare orde => men kan er niet van afwijken bij overeenkomst.
AFSTAMMING VS ADOPTIE
Afstamming Adoptie
Declaratief van aard Constitutief van aard
= De afstammingsband werkt terug tot de = De adoptie zorgt enkel gevolgen voor de
geboorte (ex tunc) of tot de verwekking van het toekomst, niet voor het verleden (ex nunc).
kind.
-> Werkt retroactief terug in de tijd.
Biologisch concept Socio-affectief concept
Adoptie is niet gebaseerd op de biologische werkelijkheid die blijkt uit een bloedband.
à Adoptie vindt haar oorsprong in genegenheidsbanden.
=> = Juridische / zuivere wettelijke afstamming
2
,3 SOORTEN VERWANTSCHAP
! Verwanten ≠ aanverwanten
VERWANTSCHAP
BEGRIPPEN EN ORGANISATIE
Verwantschap = de band die bestaat tussen personen die van elkaar afstammen of een
gemeenschappelijke stamouder hebben.
à Een verwant = iemand met dezelfde familie.
• Verwanten in rechte lijn = personen die van elkaar afstammen.
o Kind, ouder, grootouder, overgrootouder, …
o Ascendenten = verwanten van een persoon in de rechte opgaande lijn.
o Descendenten = verwanten in de rechte nederdalende lijn.
• Verwanten in de zijlijn = personen die niet de ene van de andere afstammen, maar toch wel een
gemeenschappelijke voorouder hebben.
o Broer, zus, oom, tante, nicht, neef, achterneef, achternicht, …
Gevolgen
• Naam
• Nationaliteit
• Erfrecht
• Levensonderhoud
• Huwelijksbeletsels
• Uitoefening ouderlijk gezag / voogdij
• Recht op persoonlijk contact
- Rechten van donorkinderen gebaseerd op bloedverwantschap (p11)
ð Inconsistente wettelijke regeling van het recht op afstammingsinformatie:
o Recht op afstammingsinformatie is relevant voor elk kind dat om een of andere reden
(medische begeleide voortplanting, adoptie, …) de identiteit van zijn biologische ouder(s)
niet kent.
o MBV-wet (6juli2007): hanteert het principe van de anonimiteit van donors + verbiedt de
vaststelling van een afstammingsband tss donor en kind.
o Art. 368-6 oud BW: de bevoegde autoriteiten moeten voor geadopteerde kinderen zorgen
voor de bewaring van de beschikbare gegevens op basis waarvan de geadopteerde zijn
herkomst kan achterhalen (i.v.m. de identiteit moeder en vader)
§ De geadopteerde heeft vanaf 12 jaar het recht op toegang tot die gegevens.
o Onafhankelijk afstammingscentrum (1januari2020): iedereen met afstammingsvragen
kan hierbij terecht.
- Naar een afzwakking v/d absolute anonimiteit van gametendonatie (p12)
ð Het Grondwettelijk Hof oordeelde dat (26september2024):
o De strafbepaling bij schending van het medisch beroepsgeheim, én
3
, o De verplichting voor fertiliteitscentra om alle identificerende donorinfo ontoegankelijk te
maken,
In strijd zijn met het recht op eerbiediging van het privé- en gezinsleven van het donorkind.
-> Reden: Het Belgisch recht geeft ten onrechte absolute voorrang aan de belangen van
de donor (anonimiteit), terwijl dit gebeurt ten koste van het belang van het kind (recht op
afstammingskennis).
- Recht op zekerheid omtrent het biologische vaderschap via vergelijkend DNA-onderzoek (p13)
ð Brugse familierechtbank: tweemaal toegestaan dat een donorkind via vergelijkend DNA-
onderzoek het biologisch vaderschap kan laten vaststellen.
! Dit ondanks de wettelijk gewaarborgde anonimiteit van spermadonoren in België.
Kern: Het recht van het kind op kennis van zijn biologische afkomst kan zwaarder wegen dan de
anonimiteit van de donor.
- Recht op niet-identificeerbare gegevens v/d donor (p13)
ð Donorkind vorderde: identiteit + niet-identificerende gegevens (medisch/fysiek: lengte, haarkleur,
oogkleur).
ð Gentse rechtbank oordeelde: kind heeft recht op toegang tot niet-identificerende gegevens van
de donor.
=> UZ Gent verplicht om deze gegevens binnen 14 dagen bekend te maken
(aangetekende brief).
AANVERWANTSCHAP
Begrippen en organisatie (p13-14)
Aanverwantschap = verbindt een persoon met de verwanten van zijn echtgenoot en met de echtgenoten
van zijn verwanten.
à Een aanverwant (een aangehuwde) = een aangetrouwd familielid.
!! Aanverwantschap volgt traditioneel alleen uit het huwelijk, ! dus niet uit wettelijke of feitelijke
samenwoning.
4
,!! Er bestaat ook geen aanverwantschap tussen:
• De verwanten van de ene echtgenoot en de verwanten van de andere echtgenoot
o (Nora en Emma zijn geen aan verwanten van elkaar)
• De echtgenoten van 2 verwanten
o (Lief Nora en Baptiste zijn geen aanverwanten van elkaar)
Gevolgen
• Adoptie
• Onderhoudsverplichtingen
• Huwelijksbeletsels
• Voogdij
• Ontvoogding
• Bescherming van meerderjarigen via bewind
! Niet op vlak van het erfrecht of van de uitoefening van het ouderlijk gezag.
! De band van aanverwantschap tss personen verdwijnt na de vernietiging van het huwelijk dat de
aanverwantschap deed ontstaan = door de uitwerking van het vonnis of arrest dat het huwelijk nietig
verklaard.
à ! En dus niet (volledig) na de ontbinding van dit huwelijk = door overlijden of echtscheiding.
Samengevat
verwantschap: op basis van afstamming
* in rechte lijn: ascendenten en descendenten
* in de zijlijn: collateralen
aanverwantschap: op basis van huwelijk
Stiefbroer/zus = geen aanverwant
Halfbroer/zus = verwant
5
, SYSTEEM VAN DE GRADEN
Verwanten: elke generatie is een graad in rechte lijn, niet in de zijlijn.
Aanverwanten: zelfde systeem, maar geen graad voor het huwelijk dat de aanverwantschap deed
ontstaan.
Toepassing :
• KK1 tov KK3 (neef & nicht) à verwanten -> 4de graad
• KK1 tov K2 (tante/nonkel) à verwanten -> 3de graad
• K1 tov Y (schoonbroer/zus) à aanverwanten -> 2de graad
4 AFSTAMMINGS- EN ERFRECHT EN EVRM
ARREST MARCKX
(Oud afstammings-en erfrecht)
13juni1979: België veroordeeld door EHRM omdat onze afstammingswetgeving het EVRM schond.
Verhaal: Paula Marckx had een dochter met een man die niet haar echtgenoot was. (Buitenhuwelijks
kind)
Situatie toen: Paula moest haar eigen dochter erkennen en adopteren om haar dezelfde rechten
te geven als een wettig kind, en dan nog had dat kind niet volledig dezelfde rechten. (= Zeer
nadelig dus voor buitenhuwelijkse kinderen)
6
RELATIEVERMOGENSRECHT
DEEL 1: VERTICALE FAMILIALE RELATIES
HOOFDSTUK 1
1 BEGRIP EN GRONDSLAGEN (P. 5-7)
AFSTAMMING
Afstamming -> kan verschillende betekenissen hebben:
• Algemene betekenis (oogpunt familiebanden): de relatie tussen personen die verwerkt en degene
die verwerkt wordt.
= Bloedverwantschap (in rechte lijn)
• Bijzondere betekenis (individuele invalshoek): de directe verwantschapsband tussen ouder en
kind.
= Ouderschap
Juridische afstamming = de door de wet erkende ouder-kindrelatie die tot stand komt wanneer de
afstammingsband wordt gevestigd overeenkomstig de door de wet bepaalde regels.
! Biologische afstamming is niet altijd juridisch vertaald: niet elk kind heeft een oorspronkelijke
afstammingsband met moeder én vader.
-> Voorbeeld: draagmoederschap:
Een kind kan biologisch “twee moeders” hebben:
ð Draagmoeder: de vrouw die het kind draagt en baart (biofysiologische moeder).
ð Genetische moeder: de vrouw van wie de eicel afkomstig is.
!! Juridisch kan een kind uit oorspronkelijke afstamming echter maar één
moeder hebben.
à De wet staat dus niet toe dat zowel de draagmoeder als de genetische
moeder automatisch juridische moeder worden. Vaak is alleen de vrouw die
bevalt de juridische moeder, tenzij er later adoptie of een gerechtelijke
procedure volgt.
-> Voorbeeld: Incestueuze afstamming:
Als een kind voortkomt uit een incestueuze relatie (bijvoorbeeld tussen ouder en
kind of tussen broer en zus), is er wél een biologische band, maar de wet
verbiedt dat die relatie juridisch erkend wordt als afstamming.
! Juridische afstamming heeft niet altijd een biologische grondslag: het is mogelijk dat het niet-
biologisch vaderschap wordt vastgesteld en naderhand niet meer kan worden betwist.
Grondslagen juridische afstamming:
1
, • De bloedband tss ouder en kind (biologische realiteit)
§ Grondslag vaderschap
• Sociaal gedrag v/d ouder = bezit van staat (socioaffectieve realiteit)
• De wil of intentie om ouder te worden (volitieve realiteit)
§ Meemoederschap
Het belang v/h kind: niet echt een grondslag, maar wordt in praktijk door het Grondwettelijk
Hof wel gebruikt als er zich een conflict voordoet tussen de 3 grondslagen.
-> Er moet een afweging gemaakt worden welke grondslag het meest in het belang van
het kind is.
I Afstammingsrecht = van openbare orde => men kan er niet van afwijken bij overeenkomst.
AFSTAMMING VS ADOPTIE
Afstamming Adoptie
Declaratief van aard Constitutief van aard
= De afstammingsband werkt terug tot de = De adoptie zorgt enkel gevolgen voor de
geboorte (ex tunc) of tot de verwekking van het toekomst, niet voor het verleden (ex nunc).
kind.
-> Werkt retroactief terug in de tijd.
Biologisch concept Socio-affectief concept
Adoptie is niet gebaseerd op de biologische werkelijkheid die blijkt uit een bloedband.
à Adoptie vindt haar oorsprong in genegenheidsbanden.
=> = Juridische / zuivere wettelijke afstamming
2
,3 SOORTEN VERWANTSCHAP
! Verwanten ≠ aanverwanten
VERWANTSCHAP
BEGRIPPEN EN ORGANISATIE
Verwantschap = de band die bestaat tussen personen die van elkaar afstammen of een
gemeenschappelijke stamouder hebben.
à Een verwant = iemand met dezelfde familie.
• Verwanten in rechte lijn = personen die van elkaar afstammen.
o Kind, ouder, grootouder, overgrootouder, …
o Ascendenten = verwanten van een persoon in de rechte opgaande lijn.
o Descendenten = verwanten in de rechte nederdalende lijn.
• Verwanten in de zijlijn = personen die niet de ene van de andere afstammen, maar toch wel een
gemeenschappelijke voorouder hebben.
o Broer, zus, oom, tante, nicht, neef, achterneef, achternicht, …
Gevolgen
• Naam
• Nationaliteit
• Erfrecht
• Levensonderhoud
• Huwelijksbeletsels
• Uitoefening ouderlijk gezag / voogdij
• Recht op persoonlijk contact
- Rechten van donorkinderen gebaseerd op bloedverwantschap (p11)
ð Inconsistente wettelijke regeling van het recht op afstammingsinformatie:
o Recht op afstammingsinformatie is relevant voor elk kind dat om een of andere reden
(medische begeleide voortplanting, adoptie, …) de identiteit van zijn biologische ouder(s)
niet kent.
o MBV-wet (6juli2007): hanteert het principe van de anonimiteit van donors + verbiedt de
vaststelling van een afstammingsband tss donor en kind.
o Art. 368-6 oud BW: de bevoegde autoriteiten moeten voor geadopteerde kinderen zorgen
voor de bewaring van de beschikbare gegevens op basis waarvan de geadopteerde zijn
herkomst kan achterhalen (i.v.m. de identiteit moeder en vader)
§ De geadopteerde heeft vanaf 12 jaar het recht op toegang tot die gegevens.
o Onafhankelijk afstammingscentrum (1januari2020): iedereen met afstammingsvragen
kan hierbij terecht.
- Naar een afzwakking v/d absolute anonimiteit van gametendonatie (p12)
ð Het Grondwettelijk Hof oordeelde dat (26september2024):
o De strafbepaling bij schending van het medisch beroepsgeheim, én
3
, o De verplichting voor fertiliteitscentra om alle identificerende donorinfo ontoegankelijk te
maken,
In strijd zijn met het recht op eerbiediging van het privé- en gezinsleven van het donorkind.
-> Reden: Het Belgisch recht geeft ten onrechte absolute voorrang aan de belangen van
de donor (anonimiteit), terwijl dit gebeurt ten koste van het belang van het kind (recht op
afstammingskennis).
- Recht op zekerheid omtrent het biologische vaderschap via vergelijkend DNA-onderzoek (p13)
ð Brugse familierechtbank: tweemaal toegestaan dat een donorkind via vergelijkend DNA-
onderzoek het biologisch vaderschap kan laten vaststellen.
! Dit ondanks de wettelijk gewaarborgde anonimiteit van spermadonoren in België.
Kern: Het recht van het kind op kennis van zijn biologische afkomst kan zwaarder wegen dan de
anonimiteit van de donor.
- Recht op niet-identificeerbare gegevens v/d donor (p13)
ð Donorkind vorderde: identiteit + niet-identificerende gegevens (medisch/fysiek: lengte, haarkleur,
oogkleur).
ð Gentse rechtbank oordeelde: kind heeft recht op toegang tot niet-identificerende gegevens van
de donor.
=> UZ Gent verplicht om deze gegevens binnen 14 dagen bekend te maken
(aangetekende brief).
AANVERWANTSCHAP
Begrippen en organisatie (p13-14)
Aanverwantschap = verbindt een persoon met de verwanten van zijn echtgenoot en met de echtgenoten
van zijn verwanten.
à Een aanverwant (een aangehuwde) = een aangetrouwd familielid.
!! Aanverwantschap volgt traditioneel alleen uit het huwelijk, ! dus niet uit wettelijke of feitelijke
samenwoning.
4
,!! Er bestaat ook geen aanverwantschap tussen:
• De verwanten van de ene echtgenoot en de verwanten van de andere echtgenoot
o (Nora en Emma zijn geen aan verwanten van elkaar)
• De echtgenoten van 2 verwanten
o (Lief Nora en Baptiste zijn geen aanverwanten van elkaar)
Gevolgen
• Adoptie
• Onderhoudsverplichtingen
• Huwelijksbeletsels
• Voogdij
• Ontvoogding
• Bescherming van meerderjarigen via bewind
! Niet op vlak van het erfrecht of van de uitoefening van het ouderlijk gezag.
! De band van aanverwantschap tss personen verdwijnt na de vernietiging van het huwelijk dat de
aanverwantschap deed ontstaan = door de uitwerking van het vonnis of arrest dat het huwelijk nietig
verklaard.
à ! En dus niet (volledig) na de ontbinding van dit huwelijk = door overlijden of echtscheiding.
Samengevat
verwantschap: op basis van afstamming
* in rechte lijn: ascendenten en descendenten
* in de zijlijn: collateralen
aanverwantschap: op basis van huwelijk
Stiefbroer/zus = geen aanverwant
Halfbroer/zus = verwant
5
, SYSTEEM VAN DE GRADEN
Verwanten: elke generatie is een graad in rechte lijn, niet in de zijlijn.
Aanverwanten: zelfde systeem, maar geen graad voor het huwelijk dat de aanverwantschap deed
ontstaan.
Toepassing :
• KK1 tov KK3 (neef & nicht) à verwanten -> 4de graad
• KK1 tov K2 (tante/nonkel) à verwanten -> 3de graad
• K1 tov Y (schoonbroer/zus) à aanverwanten -> 2de graad
4 AFSTAMMINGS- EN ERFRECHT EN EVRM
ARREST MARCKX
(Oud afstammings-en erfrecht)
13juni1979: België veroordeeld door EHRM omdat onze afstammingswetgeving het EVRM schond.
Verhaal: Paula Marckx had een dochter met een man die niet haar echtgenoot was. (Buitenhuwelijks
kind)
Situatie toen: Paula moest haar eigen dochter erkennen en adopteren om haar dezelfde rechten
te geven als een wettig kind, en dan nog had dat kind niet volledig dezelfde rechten. (= Zeer
nadelig dus voor buitenhuwelijkse kinderen)
6
