Psychologie van individuele verschillen: Inleiding
= psychologie van verschillen tussen mensen
↔ algemene psychologie (algemene wetmatigheden)
Doel = beschrijven
van verschillen: op welke domeinen verschillen mensen van elkaar
van verbanden tussen verschillen: met wat hangen zulke verschillen samen
= verklaren
wat ligt er aan de basis van deze verschillen? Genetisch, opvoeding, cultuur, leergeschiedenis?
verschillende gerelateerde niveaus, afhankelijk van domeinen waarop men focust
Geen tak van psychologie op zich, maar implicaties voor alle toepassingsgebieden:
- Organisaties & bedrijven
wat maakt sommige mensen betere leiders?
Wat maakt sommige mensen beter geschikt voor sommige jobs?
- School/onderwijs
wat verklaart verschillen tussen leerlingen in schools presteren?
Hoe kunnen we minder presterende studenten helpen?
- Klinische psychologie
wat onderscheidt goed van minder goed functionerende individuen?
Wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig?
- Theoretische psychologie
ontwikkelen van theoretische modellen
Begrippenkader
Wat?
Beschrijven van verschillen
- Impliceert een vergelijking
= standaard nodig → omgeving
o INTERindividuele verschillen = verschillen tussen mensen
vb: tussen individuen, tussen groepen…
o INTRA-individuele verschillen = verschillen binnen mensen
vb: over de tijd, in verschillende situaties…
→ meerdere soorten verschillen mogelijk, op verschillende niveaus:
- Niveau 1 = interindividuele verschillen = tussen individuen
o Toepassing leerexperiment
neutrale conditie/beloningsconditie/strafconditie
o
, - Niveau 2 = intergroepsverschillen
o Verschil tussen groepen in kenmerken, cognitieve vaardigheden of persoonlijkheid
vb: leren vrouwen of mannen beter in het algemeen? Leren vrouwen of mannen beter in bep. conditie?
o Cultuurverschillen in persoonlijkheid
vb: WEIRD = western, educated, industrialized, rich & democratic → soort bias
o Onderscheid individualisme – collectivisme
o
- Niveau 3 = intra-individuele verschillen = binnen één persoon
= profiel over condities, situaties, tijdstippen
o
- Niveau 4 = interindividuele verschillen in intra-individuele verschillen
= interindividuele verschillen in profielen
o
→ beschrijven van verschillen inzake:
= op welk vlak kunnen mensen van elkaar verschillen, psychologisch gezien?
- Cognitief functioneren
o IQ = prestaties op cognitieve taken → product
o Cognitieve stijlen = manier van verwerken, analytisch of holistisch → proces
o = PIV van intelligentie en cognitieve stijlen
- Persoonlijkheid
o Trekken, motieven, emoties, identiteit…
o = PIV van persoonlijkheid
,Beschrijven van verbanden tussen verschillen
= verschillen op vlak van 1 variabele
vb: geslacht, intelligentie, SES…
- In verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
vb: agressie, profielen van agressie over situaties
- Hoe hangen deze samen?
Doel?
→ Zicht krijgen op structuur van verschillen tussen mensen en hoe verschillen op verschillende
vlakken samenhangen
→ Verschillen verklaren: wat ligt aan de basis van deze verschillen?
vb: agressie: mogelijke oorzaken → onmogelijk exhaustief te zijn
- Proximale verklaringen
o Factoren die in tijd min of meer samengaan met te verklaren verschillen
vb: fysiologie en emoties: hartslag omhoog, droge mond, onrust… → nervositeit
- Distale verklaringen
o Factoren die verder af liggen in tijd
uit eigen levensgeschiedenis of die eigen levensgeschiedenis overstijgen
vb: evolutionaire factoren of gebeurtenissen uit vroegere levensfasen: waarde van woede
Geschiedenis van PIV
De benaming PIV
- Alfred Binet & collega kondigen ‘nieuwe’ discipline aan: la psychologie individuelle
o Tegengewicht aan stroming van Wundt (algemene psychologie)
o Lag mee aan grondslag van psychologie als wetenschap
o Oplossing van 2 problemen
▪ Hoe variëren psychische processen van individu tot individu
vb: vaardigheidstaken bij jonge kinderen op school → diagnosticeren van retardatie of eerste
intelligentietests
▪ Hoe variëren psychische processen onderling binnen een individu
welke hangen samen en welke zijn de belangrijkste?
- William Stern (1990)
o Psychologie van verschillende individuen – ideeën van differentiële psychologie
o 3-voudige taakomschrijving voor ‘differentiële psychologie’
▪ Aard & grootte
verschillen in psychisch leven tussen individuen en groepen
vb: samen met grote migratie naar VS, onderzoek over psychologie van etnische verschillen
▪ Welke factoren bepalen deze verschillen
vb: erfelijkheid, cultuur
▪ Hoe manifesteren deze verschillen zich
vb: handschrift, gelaatsuitdrukking
- Robert Yerkes (1913)
o Eenheid brengen in takken van psychologie die vergelijken = comparatieve psychologie
o Bestudeerde intelligentie en sociaal gedrag bij mensen en primaten
→ wat men bestudeerd is van ondergeschikt belang, zolang men maar vergelijkende methode
gebruikt (standaarden!)
o Vandaag: comparatieve psychologie
vooral studies bij dieren en mens-dier vergelijkingen
, Meten en beschrijven van individuele verschillen
- 2200 v.C.: oude China
o Driejaarlijkse testafnames van ambtenaren
vb: voor al dan niet toekennen van promotie → tests rond muziek, boogschieten, rekenkunde, schrijven…
o Tot in moderne tijd
o Na bezoek diplomaten en missionarissen uit Engeland: competitieve
ambtenarenexamens in Engeland
- Pythagoras (6e eeuw v.C.)
o Centrale figuur van broederschap dat zich toelegde op theologie, filosofie en
wetenschap
broederschap had allerlei regels, taboes & geloften van geheimhouding
o Ontwikkelde toelatingstest op basis van leer van fysionomie
→ innerlijke persoonlijkheidseigenschappen worden afgeleid uit observeerbare persoonskenmerken
- Plato (427 – 347 v.C.)
o Beschrijft ideale staat als plaats waar individuen die taken toegewezen krijgen
waarvoor best geschikt
o Stelling: geen twee personen exact gelijk geboren, maar mensen verschillen qua
natuurlijke begaafdheden
→ nadruk individuele verschillen
o Voorstel militaire geschiktheidstests om soldaten van ideale staat te selecteren
- Theophrastus (327 – 287 v.C.)
o Student van Plato
o Collectie van persoonlijkheidsschetsen
= ‘karakters’ → voorafspiegeling van persoonlijkheidstrekken
o Eén van eerste omvattende persoonlijkheidsclassificaties uit geschiedenis
- Juan Navarro (1530 – 1589)
o Grote individuele verschillen in intelligentie en specifieke vaardigheden
o Verschillende beroepen vereisen verschillende vaardigheidspatronen
o Belang van goede professionele diagnostiek door staat = jongeren verplichten
kennisdomein te bestuderen waarvoor ze meest geschikt zijn
voordeel voor staat maar niet per se voor individu
- Francis Galton (1822 – 1911)
o Sterk geïnteresseerd in individuele verschillen
exclusieve aandacht voor gemiddelde (vergelijking Engelsman in Zwitserland)
o Pionier in:
▪ Ontwerpen van meetinstrumenten om psychologische verschillen te meten
vb: fluitjes om gehoorafstand te meten, craniometer voor hoofdomtrek, handdynamometer voor
grijpkracht…
▪ Aanleggen van databestanden
▪ Statistische analyse
berekende frequentieverdeling van verschillende variabelen = aanzet correlaties
▪ Discussies over nature-nurture
- James Cattell (1860 – 1944)
o Doctoraatstudent Wundt
oorspronkelijk interesse in algemene wetmatigheden, toch gedoctoreerd in individuele verschillen
o Keerde terug naar VS en werd eerste prof in psychologie
o Voorkeur aan sensorimotorische taken
vb: afstand tussen twee tactiele sensaties
= psychologie van verschillen tussen mensen
↔ algemene psychologie (algemene wetmatigheden)
Doel = beschrijven
van verschillen: op welke domeinen verschillen mensen van elkaar
van verbanden tussen verschillen: met wat hangen zulke verschillen samen
= verklaren
wat ligt er aan de basis van deze verschillen? Genetisch, opvoeding, cultuur, leergeschiedenis?
verschillende gerelateerde niveaus, afhankelijk van domeinen waarop men focust
Geen tak van psychologie op zich, maar implicaties voor alle toepassingsgebieden:
- Organisaties & bedrijven
wat maakt sommige mensen betere leiders?
Wat maakt sommige mensen beter geschikt voor sommige jobs?
- School/onderwijs
wat verklaart verschillen tussen leerlingen in schools presteren?
Hoe kunnen we minder presterende studenten helpen?
- Klinische psychologie
wat onderscheidt goed van minder goed functionerende individuen?
Wat maakt mensen kwetsbaar of veerkrachtig?
- Theoretische psychologie
ontwikkelen van theoretische modellen
Begrippenkader
Wat?
Beschrijven van verschillen
- Impliceert een vergelijking
= standaard nodig → omgeving
o INTERindividuele verschillen = verschillen tussen mensen
vb: tussen individuen, tussen groepen…
o INTRA-individuele verschillen = verschillen binnen mensen
vb: over de tijd, in verschillende situaties…
→ meerdere soorten verschillen mogelijk, op verschillende niveaus:
- Niveau 1 = interindividuele verschillen = tussen individuen
o Toepassing leerexperiment
neutrale conditie/beloningsconditie/strafconditie
o
, - Niveau 2 = intergroepsverschillen
o Verschil tussen groepen in kenmerken, cognitieve vaardigheden of persoonlijkheid
vb: leren vrouwen of mannen beter in het algemeen? Leren vrouwen of mannen beter in bep. conditie?
o Cultuurverschillen in persoonlijkheid
vb: WEIRD = western, educated, industrialized, rich & democratic → soort bias
o Onderscheid individualisme – collectivisme
o
- Niveau 3 = intra-individuele verschillen = binnen één persoon
= profiel over condities, situaties, tijdstippen
o
- Niveau 4 = interindividuele verschillen in intra-individuele verschillen
= interindividuele verschillen in profielen
o
→ beschrijven van verschillen inzake:
= op welk vlak kunnen mensen van elkaar verschillen, psychologisch gezien?
- Cognitief functioneren
o IQ = prestaties op cognitieve taken → product
o Cognitieve stijlen = manier van verwerken, analytisch of holistisch → proces
o = PIV van intelligentie en cognitieve stijlen
- Persoonlijkheid
o Trekken, motieven, emoties, identiteit…
o = PIV van persoonlijkheid
,Beschrijven van verbanden tussen verschillen
= verschillen op vlak van 1 variabele
vb: geslacht, intelligentie, SES…
- In verband brengen met verschillen op vlak van andere variabele
vb: agressie, profielen van agressie over situaties
- Hoe hangen deze samen?
Doel?
→ Zicht krijgen op structuur van verschillen tussen mensen en hoe verschillen op verschillende
vlakken samenhangen
→ Verschillen verklaren: wat ligt aan de basis van deze verschillen?
vb: agressie: mogelijke oorzaken → onmogelijk exhaustief te zijn
- Proximale verklaringen
o Factoren die in tijd min of meer samengaan met te verklaren verschillen
vb: fysiologie en emoties: hartslag omhoog, droge mond, onrust… → nervositeit
- Distale verklaringen
o Factoren die verder af liggen in tijd
uit eigen levensgeschiedenis of die eigen levensgeschiedenis overstijgen
vb: evolutionaire factoren of gebeurtenissen uit vroegere levensfasen: waarde van woede
Geschiedenis van PIV
De benaming PIV
- Alfred Binet & collega kondigen ‘nieuwe’ discipline aan: la psychologie individuelle
o Tegengewicht aan stroming van Wundt (algemene psychologie)
o Lag mee aan grondslag van psychologie als wetenschap
o Oplossing van 2 problemen
▪ Hoe variëren psychische processen van individu tot individu
vb: vaardigheidstaken bij jonge kinderen op school → diagnosticeren van retardatie of eerste
intelligentietests
▪ Hoe variëren psychische processen onderling binnen een individu
welke hangen samen en welke zijn de belangrijkste?
- William Stern (1990)
o Psychologie van verschillende individuen – ideeën van differentiële psychologie
o 3-voudige taakomschrijving voor ‘differentiële psychologie’
▪ Aard & grootte
verschillen in psychisch leven tussen individuen en groepen
vb: samen met grote migratie naar VS, onderzoek over psychologie van etnische verschillen
▪ Welke factoren bepalen deze verschillen
vb: erfelijkheid, cultuur
▪ Hoe manifesteren deze verschillen zich
vb: handschrift, gelaatsuitdrukking
- Robert Yerkes (1913)
o Eenheid brengen in takken van psychologie die vergelijken = comparatieve psychologie
o Bestudeerde intelligentie en sociaal gedrag bij mensen en primaten
→ wat men bestudeerd is van ondergeschikt belang, zolang men maar vergelijkende methode
gebruikt (standaarden!)
o Vandaag: comparatieve psychologie
vooral studies bij dieren en mens-dier vergelijkingen
, Meten en beschrijven van individuele verschillen
- 2200 v.C.: oude China
o Driejaarlijkse testafnames van ambtenaren
vb: voor al dan niet toekennen van promotie → tests rond muziek, boogschieten, rekenkunde, schrijven…
o Tot in moderne tijd
o Na bezoek diplomaten en missionarissen uit Engeland: competitieve
ambtenarenexamens in Engeland
- Pythagoras (6e eeuw v.C.)
o Centrale figuur van broederschap dat zich toelegde op theologie, filosofie en
wetenschap
broederschap had allerlei regels, taboes & geloften van geheimhouding
o Ontwikkelde toelatingstest op basis van leer van fysionomie
→ innerlijke persoonlijkheidseigenschappen worden afgeleid uit observeerbare persoonskenmerken
- Plato (427 – 347 v.C.)
o Beschrijft ideale staat als plaats waar individuen die taken toegewezen krijgen
waarvoor best geschikt
o Stelling: geen twee personen exact gelijk geboren, maar mensen verschillen qua
natuurlijke begaafdheden
→ nadruk individuele verschillen
o Voorstel militaire geschiktheidstests om soldaten van ideale staat te selecteren
- Theophrastus (327 – 287 v.C.)
o Student van Plato
o Collectie van persoonlijkheidsschetsen
= ‘karakters’ → voorafspiegeling van persoonlijkheidstrekken
o Eén van eerste omvattende persoonlijkheidsclassificaties uit geschiedenis
- Juan Navarro (1530 – 1589)
o Grote individuele verschillen in intelligentie en specifieke vaardigheden
o Verschillende beroepen vereisen verschillende vaardigheidspatronen
o Belang van goede professionele diagnostiek door staat = jongeren verplichten
kennisdomein te bestuderen waarvoor ze meest geschikt zijn
voordeel voor staat maar niet per se voor individu
- Francis Galton (1822 – 1911)
o Sterk geïnteresseerd in individuele verschillen
exclusieve aandacht voor gemiddelde (vergelijking Engelsman in Zwitserland)
o Pionier in:
▪ Ontwerpen van meetinstrumenten om psychologische verschillen te meten
vb: fluitjes om gehoorafstand te meten, craniometer voor hoofdomtrek, handdynamometer voor
grijpkracht…
▪ Aanleggen van databestanden
▪ Statistische analyse
berekende frequentieverdeling van verschillende variabelen = aanzet correlaties
▪ Discussies over nature-nurture
- James Cattell (1860 – 1944)
o Doctoraatstudent Wundt
oorspronkelijk interesse in algemene wetmatigheden, toch gedoctoreerd in individuele verschillen
o Keerde terug naar VS en werd eerste prof in psychologie
o Voorkeur aan sensorimotorische taken
vb: afstand tussen twee tactiele sensaties
