Rechtspsychologie - Inleiding
Over de docent en het opleidingsonderdeel
Korte introductie
Lesinhoud en –materiaal
- Inhoudsopgave Toledo
- PPTs + notities
- Handboek & aanvullende teksten Toledo
o Cursusdienst -> tussen wet en wetenschap
o Slides en notities is niet genoeg, leer zeker ook met boek
o 800 pagina’s -> we moeten niet alles kennen ervan -> op laatste slide pp zie je altijd
welke hoofdstukken van het boek erbij horen
o Heel wat voorbeelden -> soms parallel met Nederland, omdat het een NL handboek
is -> vb. dat helemaal ingaat op hoe iets in NL is geregeld, gaat ze nooit vragen,
behalve als ze in de les vb. een parallel trekt tussen België en Nederland die
belangrijk is, dan wel kennen
o Voorbeelden eigenlijk ook niet echt kennen, die zijn meer om de begrippen te
begrijpen die erbij staan, maar het is belangrijks om de begrippen te kennen
o Aanvullende teksten op Toledo -> ook kennen, omdat het handboek niet
alomvattend is en vooral focust op het strafrechtelijke
o Opbouw handboek is niet helemaal gelijk met de lessen. Prof vindt de structuur van
het handboek niet goed -> volg de structuur van onze inhoudstafel
o Heel veel studenten worstelen met begrippen, moeilijk om definities te koppelen,
omdat bij dezelfde termen in het handboek soms verschillende definities bij staan.
Tendens is dan vaak de definitie vanbuiten leren, maar dat is niet de bedoeling, je
moet verstaan wat het begrip betekent, ook al staat het in andere woorden in het
boek en in de les. In het handboek achteraan staat ook een begrippenlijst. Zo kan je
begrippen opzoeken. Dat kan ook nuttig zijn.
Aanwezigheid en opnamebeleid
- Een week 4 uur, een week 2 uur.
- Lesopnames voor één week beschikbaar
Examen
- 19 of 26 januari 2026 (maar let op: art. 45 (F)OER)
- Meerkeuzevragen met bestraffing voor fouten (giscorrectie)
- 3 uur
- Gesloten boek, niets meedoen, geen codexen
- Achteraf inzage
Overzicht van het opleidingsonderdeel
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
- Geen algemeen vak psychologie, maar echt toegepast op recht
DEEL II. THE BIGGER PICTURE: HET BELANG VAN HET VINDEN EN TOEPASSEN VAN BEST PRACTICES
- Waarom is het belangrijk dat een jurist kennis heeft van psychologische inzichten toegepast
op het recht?
DEEL III. HET BEKOMEN VAN INFORMATIE VAN PARTIJEN BETROKKEN IN EEN PROCEDURE
- Veel focus op bekomen van informatie
- Verhoor, identificatieprocedures, leugendetectie
DEEL IV. JURIDISCHE BESLUITVORMING EN DE TOTSTANDKOMING EN PREVENTIE VAN BIAS EN
FOUTEN
- Rechter moet uiteindelijk een beslissing maken met al de informatie die hij heeft en wat de
waarde daarvan is
1
,Een opwarmertje: feit of fictie?
We gaan ideeën polsen -> denk je dat de stelling klopt of niet?
Dit is geen representatie van de examenvragen
Ze gaat de antwoorden nu niet geven, maar deze gaan doorheen de lessen duidelijk worden
De rechtspsychologie heeft Amerikaanse roots
- Meerderheid: klopt niet
Valse bekentenissen worden vooral afgelegd door mensen met psychische problemen
- Meerderheid: ?
Het is nodig om enige druk uit te oefenen tijdens een verhoor om informatie te verkrijgen van een
verdachte
- Meerderheid: klopt niet
Er zijn tot op heden geen onterechte veroordelingen in België
- Meerderheid: klopt niet
Traumatische herinneringen worden vaak verdrongen, maar blijven onbewust wel een invloed
uitoefenen op het functioneren van het individu
- Meerderheid: klopt
Geheugenverlies voor een delict is door de traumatische aard van de feiten zeer courant bij
verdachten
- 50/50
Onschuldigen kunnen hun alibi meestal staven aan de hand van tastbaar bewijs
- Overtuigend: klopt niet
Inconsistente alibi’s worden nooit geloofwaardig geacht
- Meerderheid: klopt niet
De politie is beter in het detecteren van leugens dan gewone mensen
- Meerderheid: klopt niet
Het is mogelijk om op basis van lichaamstaal leugens te detecteren tijdens een verhoor
- Meerderheid: klopt
Een polygraaf is de beste manier om leugens te ontmaskeren bij verdachten
- Meerderheid: klopt niet
Het is nuttig om een ooggetuige een dader te laten identificeren op basis van een foto van de
verdachte
- 50/50
De waarneming en het geheugen van kinderen zijn geen goede bron van informatie
- Meerderheid: ?
Er zijn verschillende goede criteria om de geloofwaardigheid van verklaringen van asielzoekers te
beoordelen
- Veel studenten snappen het niet zo goed
Het uiterlijk van de beklaagde beïnvloedt de straftoemetingsbeslissing
- ‘zou niet mogen kloppen’
Rechters met meer dan tien jaar ervaring zijn minder vatbaar voor biases in vergelijking met leken
- Meerderheid: ?
Deskundigen zijn minder vatbaar voor biases dan rechters
- Veel mensen die niet antwoorden
Het gebruik van remote justice heeft hoofdzakelijk een positieve impact op beklaagden
- Meerderheid: klopt niet
De gesigneerde afstandsverklaring biedt afdoende zekerheid dat de afstand vrijwillig en
weloverwogen gebeurde
- Meerderheid: klopt niet
Deskundigen uit de gedragswetenschappen zijn vatbaarder voor biases in vergelijking met
deskundigen uit de forensische wetenschappen
- 50/50
2
,DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
1. Een schets van de (rechts)psychologie
We moeten een paar psychologische zaken zien voor we in de rechtspsychologie gaan.
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie (I)
Niet nieuw – psychologie kent een lange traditie van onderzoek doen (veel eeuwen)
Toepassingen van psychologie binnen het recht: Duitse roots
- Dit is meer vorige eeuw, vooral WOII
- Nu gaan we een paar namen zien
- … ze deed even een psychologisch onderzoek -> de assistente liep weg met gerief van de
prof, de prof ging erachter en kwam terug binnen -> ‘dit is geen overval, het is een
psychologisch onderzoek’ -> iemand die een poging wil doen om te vertellen wat er
gebeurde, en om de dader te beschrijven
o Kort, bruin haar, een bril met witte stippen, jurk of jumpsuit met bloemen op, rugzak
op de rug
o Wat is gesloten: een zwarte tas en een beige jas
o Den aantal mensen vanachter hebben ook niet gezien wat er gestolen is of hebben
niet echt gezien hoe de dader eruit zag
o Assistente komt nu terug binnen -> beschrijving was redelijk accuraat, geen rugzak,
het was een jumpsuit
- Waarom doet de prof dit nu? William Stern heeft dit soort experiment uitgevonden. Hij
heeft psychologie toegepast op recht echt op de kaart gezet en heeft allerlei psychologische
inzichten beginnen toepassen op het recht, vooral gefocust op getuigenverklaringen. Hij
bestudeerde dit.
o Hij heeft ook misdrijven laten uitvoeren in de aula en vroeg in enquêtes zaken aan
studenten
▪ Vb. donker vs. licht in de aula, verschillende soort vraagstelling, meteen
enquête of enquête na een aantal weken….
o William Stern heeft Duitse roots, maar kwam in de VS terecht omdat het niet meer
veilig was in DUI door de Jodenvervolging en is daarna in de VS aan de slag gegaan.
- Ook Hogo Münsterberg had Duitse roots, maar is later in de VS aan de slag gegaan.
o Hij stelde zichzelf voor als pionier van de rpsy en zei dat hij dat op de kaart had gezet.
o Probleem: hij heeft zich altijd heel kritisch uitgelaten over het werk van de jurist. In al
zijn publicaties ging hij voort op het werk van Stern, maar hij vermeldde de naam van
Stern niet (plagiaat). Hij probeerde met de pluimen te gaan lopen.
o De toon waarop hij schreef in zijn werken was niet constructief. Hij was heel kritisch
en dacht ‘die domme juristen met al hun regeltjes, zijn volhardend in hun domheid.
Wij als psychologen zijn veel beter’.
o Dit leidde ertoe dan in de VS er meer een psychology against the law in plaats van
legal psychology/psychology applied tot he law. De twee disciplines kwamen lijnrecht
tegenover elkaar te staan door al zijn kritiek.
o Er kwam natuurlijk ook weerwerk van juridische academici -> wat Hugo schrijft, daat
zitten veel denkfouten in. Zij probeerden toch waardevolle inzichten uit de
psychologie in het recht te implementeren
- Daardoor denken veel mensen dat de rechtspsychologie is ontstaan in de VS, maar dat is dus
niet het geval.
- Onthoud deze twee namen voor grondleggers van de rechtspsychologie
o Focus op de feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun verklaringen
3
, o Hun focus lag heel zwaar op getuigenverklaringen en invloeden allerhande op
geheugenwerking van getuigen, kunnen we daar een invloed op hebben (ten goede
en ten kwade), wat kunnen we verwachten, experimenten
Stern voerde niet alleen academisch onderzoek, maar was ook getuigendeskundige ter terechtzitting.
Hij gebruikte zijn kennis vanuit zijn onderzoek ook binnen in de rechtszaal. Dit werd dan wat om zeep
geholpen door Munsterberg.
De vraag is: wat nu dan? Is er nu dan wel een geslaagd en gelukkig huwelijk tussen psychologie en
recht?
- Zijn de twee disciplines met elkaar te verzoenen en kunnen we de inzichten met elkaar in
verzoening brengen en verstaan de inzichten elkaar?
- Dit is tot op vandaag een beetje lastig -> “Clash” tussen psychologie & recht -> logisch dat de
inzichten nuttig kunnen zijn in twee richtingen, maar de verbinding maken is toch niet altijd
gemakkelijk. Uitgangspunten van psychologie zijn eigenlijk helemaal anders dan die van het
recht. Hieronder staan er een paar:
o Descriptief (data) vs. prescriptief (regels) karakter
▪ Psychologie is heel beschrijven -> hoe zit iets in elkaar -> alles proberen te
beschrijven, in kaart brengen, beschrijven. Zoveel mogelijk data met
verschillende mensen, in verschillende contexten.
• Hoe gaat de waarneming van getuigen, wat speelt er zich af?
▪ Recht is heel prescriptief -> regels voorschrijven over hoe mensen zich
moeten gedragen in een bepaalde context. Regels uitzetten zodat mensen
binnen bepaalde grenzen gaan bewegen. Recht schrijft gedrag voor, maar
bestudeert het niet perse.
• Op basis van die regels kan je bestuderen hoe mensen zich gaan
gedragen op basis van die regels -> psychologie
o Onzekerheid (waarschijnlijkheden) & onduidelijkheden vs. zekerheid & duidelijkheid
▪ Psychologie -> altijd een mate van onzekerheid
• Het maakt niet uit hoe hard we gaan proberen beschrijven hoe de
werkelijkheid in elkaar zit met alle mogelijke data, we gaan nooit
100% zeker zijn hoe iets zit
• Prof kan nog jaren aan een stuk bevragingen doen in het eerste
college met het experiment -> dan kan prof een vrij goed beeld
krijgen van hoe het zit. Maar er is altijd een kans dat prof toch iets
mist, dat er een bepaalde factor is die een invloed heeft gehad, die
prof toch niet door heeft gehad
o Vb. licht net iets sterker dan vorige keer
o Vb. een vraag net op een andere manier stellen
• Er kunnen altijd onzekere factoren zijn die we toch niet helemaal in
kaart kunnen brengen. Je gaat nooit vanuit de psychologie een
uitspraak krijgen dat iets met 100% zekerheid zo is.
o Vb. valse bekentenis? Je kan enkel zeggen ‘dit zijn een aantal
factoren die de accuraatheid van de verklaring kunnen
4
, bedrijven, in het licht daarvan is het heel waarschijnlijk dat
het een valse bekentenis is.’ Maar je kan nooit zeggen ‘het is
een valse bekentenis’, tenzij er ander materiaal is dat dit kan
ondersteunen
▪ Recht -> hier heb je juist zekerheid nodig, hoe ga je anders zorgen dat
mensen regels volgen en dat je dit kan afdwingen
• Zeker van belang als je moet gaan beslissen of een persoon schuldig
is of niet.
o Globale focus/groepsniveau/gemiddelden vs. individuele gevallen
▪ Recht -> gaat altijd over beslissingen in individuele gevallen. Je zit met een
concrete zaak en je wil weten hoe dat in zijn werk gaat en of iets van
toepassing is in dit geval
• Heeft deze verdachte, die op deze manier is verhoord in deze zaak
mogelijk een valse bekentenis afgelegd? Dit wil je weten
• Maar als je gaat kijken naar de begindingen in de rechtspsychologie,
dan ga je vinden: ‘de meerderheid van de verdachten die op deze
manier verhoord zijn, hebben een hoger risico om een valse
bekentenis af te leggen.’ Maar dat wil dan natuurlijk niet zeggen dat
de verdachte in onze specifieke zaak dat ook heeft gedaan.
▪ Psychologie -> onderzoek gebeurt op basis van veel data -> hierdoor kunnen
we ook maar uitspraken doen op groepsniveau
• Uit de data blijkt dat de meerderheid/ x% / de minderheid -> omdat
te gaan toepassen op één geval, is dat heel erg lastig
o Directional condition-probleem
▪ Gaat over de richting van een probleem
▪ Rechtspsychologie wil de kans schatten dat iets zich voordoet, gegeven de
aanwezigheid van een bepaalde factor
• Vb. wat is de kans dat iemand een accurate beschrijving kan geven
van een dader, gegeven dat er weinig licht is?
• Zo ga je proberen de kans te schatten voor een event dat zich
voordoet of nog zal voordoen
▪ Recht -> omgekeerd -> kijken naar het verleden, iets dat al gebeurd is
• Wat is de kans dat iets zich heeft voorgedaan, gegeven de uitkomst
die we hebben
• Vb. we hebben een inaccurate verklaring (een beschrijving van een
getuigen), en dit matcht niet met de verdachte die nu voor u zit. Wat
is dan de kans dat de verdachte tot de dader is en dat de getuige
geen juiste verklaring heeft afgelegd
• We gaan achteraf redeneren
De insteek van beiden zijn dus heel anders -> om dan de brug te slaan tussen de twee -> dat is
moeilijk en niet evident
Dit wordt ook uitgelegd in het handboek -> wel met andere woorden en voorbeelden
- Vb. examen ‘waaraan refereert het directional condition probleem’ -> dan krijg je 4 uitleggen
en moet je de juiste aanduiden.
- Kijk dus zeker ook naar de voorbeelden uit het handboek -> prof zal altijd de beschrijving
nemen uit het handboek.
5
, 1.2. Verschillende voor het recht relevante psychologische disciplines
Er bestaan ook heel veel verschillende disciplines binnen de psychologie.
- Je hebt de basis psychologie
- Dan heb je nog een aantal toegepaste disciplines -> zie hieronder
- Vaak wel onenigheid want soms zitten zaken in grijze zones en weet je niet echt in welke
discipline het hoort
Vooral onderscheid tussen aantal disciplines van belang
- Rechtspsychologie
- Forensische psychologie
- Criminologische psychologie
- (Sociale psychologie)
- -> dit lijken allemaal dezelfde, maar ze hebben een andere focus en andere methode van
onderzoek
Rechtspsychologie Forensische psychologie Criminologische psychologie
Gegrond in functieleer: Gegrond in klinische Gegrond in ontwikkelingen van de
Functieleer is de kennis over waarneming, psychologie over deviant algemene psychologie
geheugen en beslissingsprocessen gedrag van individuen
-> Kennis van functieleer toepassen op -> Synoniem voor
zaken die zich voordoen in de context van rechtspsychologen soms, maar
het recht als je het in de meest correcte
-> Meest sprekende vb. = betekenis ziet -> gegrond in
getuigenverklaring -> stel dat je moet klinische psychologe -> deviant
beslissen ‘herken ik nu die persoon als of afwijkend of niet normaal
dader’ -> wanneer gaat een getuige gedrag.
overgaan tot het aanduiden van de dader, -> Wat niet normaal is, is ook
welke elementen neemt een rechter mee verschillend in verschillende
in besluitvorming, hoe werkt ons contexten
geheugen en wat heeft daar een invloed
op?
Hoofdzakelijk gesteund op empirisch Geen nadruk op empirisch Gesteund op theorieën en empirisch
onderzoek -> hoe werkt iets in een onderzoek onderzoek
bepaalde context ->daders veelvuldig bestuderen
Nadruk op experimenteel onderzoek Focus op individuele gevallen Focus op groepsniveau
-> dit is een onderzoeksmethode die je -> cases en één op één contact -> verschillende methodes
nodig hebt om invloeden van factoren in met een slachtoffer of dader -> vb. een survey bij heel veel mensen die
kaart te kunnen brengen -> geen data van grote dezelfde feiten hebben gepleegd en hun
-> vb. wordt de waarneming beïnvloed groepen mensen motieven te weten komen
door het licht – experimenteel testen -> niet een ‘impact op iets’ van -> vb. cases bestuderen om
nodig, je kan dat niet zomaar vragen aan bepaalde factoren, maar we gemeenschappelijke kenmerken daarin te
de mensen, dit ga je moeten testen en gaan inzichten die we hebben vinden om daar theorieën op te bouwen op
verschillende condities van licht naast uit allerlei ander psychologisch basis van gemeenschappelijke kenmerken
elkaar zetten onderzoek verder bouwen om -> vb. soorten seriemoordenaars
-> we willen inzicht krijgen in welke een individueel geval te gaan Veel verschillende methodes, maar
factoren ons beïnvloeden bestuderen gemeenschappelijk -> we proberen altijd
-> Vb. nagaan of een verdachte een uitspraak te doen obv data bij veel
een psychische stoornis heeft, mensen, om bepaalde dingen eruit te halen
en of dit een link heeft met de die typerend zijn; nooit over individuele
gepleegde feiten gevallen
6
, -> vb. heeft het slachtoffer een
trauma en heeft dit een
invloed op zijn verklaringen
Alle actoren, inclusief politiële en justitiële Focus op (vermeende) daders Focus op (vermeende) daders
autoriteiten en advocatuur en slachtoffers -> daders, verdachten beklaagde; een
-> Niet alleen voor getuigen, maar allerlei -> Vb. als men wil inschatten vermeende dader is een verdachte
actoren die in juridische procedures aan wat het recidive-risico is van -> proberen te verklaren waarom mensen
de orde kunnen komen (verdachte, een persoon in het licht van vanuit psychologisch perspectief misdaden
beklaagde, slachtoffer, getuigen, politie, bepaalde problematieken van plegen en dus dader worden
justitie, magistraten…) -> iedereen heeft die persoon -> individuele -> psychologisch perspectief: zowel
werking van het geheugen, iedereen inschatting biologische verklaring (alles wat gaande is
wordt beïnvloed door waarneming, -> Vb. in welke mate is er bij in de hersenen, neurotransmitters…) als
iedereen moet op bepaalde momenten een slachtoffer sprake van een psychologische elementen (opvoeding,
beslissingen nemen -> dus we gaan alle trauma en is een behandeling hechtingsstijlen…), als de sociale context
handelingen van al die actoren gaan noodzakelijk (invloed van peers, schoolprestaties….)
bestuderen
Sociale psychologie: hoe wordt ons gedrag beïnvloed door sociale interacties en door anderen
- Die inzichten gebruiken we ook een beetje in de rechtspsychologie
o Als je beslissingen neemt
o Een rechter wordt beïnvloed door wat advocaten zeggen, door wat verdachten
zeggen, door wat andere rechters zeggen (als er meerdere rechters zetelen).
- Inzichten over hoe mensen elkaar beïnvloeden
1.3 De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
01/10
Bestuderen van allerhande menselijke processen
- Gedrag onder “controle” van het recht
o Allerhande menselijke processen -> Elk gedrag dat onder de invloed staat van het
recht (daders, slachtoffers), en dat is dan ook het gedrag van de actoren die het recht
moeten toepassen (politie, OM, rechters…), maar ook mensen die het voorwerp zijn
(getuigen), interacties die zich in de rechtbank plaatsvinden.
- Invloeden (welke en hoe)
o Welke invloeden zijn er en op welke manier.
o Hoe hebben ze een invloed? Hebben ze een positieve of negatieve impact? Leiden ze
tot hogere of lagere straffen? Meer of minder bekentenissen? Hogere of lagere
schadevergoedingen?
Sterke focus op tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en justitiële besluitvorming
- Wat gaat er nu nog mis? Hoe kunnen we zo weinig mogelijk fouten maken
- Welke invloeden spelen er waardoor de kwaliteit van de informatie en besluitvorming in het
gedrang kan komen? Invloeden die positief of negatief werken
- Wat kunnen we doen om de fouten zoveel mogelijk te vermijden?
7
,Doelstellingen
- Wat is het doel?
o Als je zelf zo een actor bent, en je weet veel uit de rechtspsychologie, dan kan je
daarop gaan letten.
o Je kan ook bepaalde inzichten uit de rechtspsychologie gebruiken om onze
procedures te gaan optimaliseren
▪ Vb. informatieverzameling – bepaalde principes voorschrijven over de
manier waarop een verhoor moet gaan
▪ Vb. ooggetuigenherkenning regelen
▪ Vb. bepaalde criteria voor motiveringsplicht
o -> Hiervoor moeten we natuurlijk eerst weten wat werkt en wat niet werkt. Geen
regels invoeren die niet werken
▪ Vb. nieuwe regel dat -12 jarigen nooit een verhoor mogen afleggen – is dat
wel nuttig? Zie ook echtscheidingen – waarop is dit gebaseerd – leggen we
hier extra voorwaarden op
- DUS
o Informeren van juridische procedures en beslissingen
o Best practices en te vermijden praktijken in kaart brengen
▪ Aanbevelingen formuleren om informatie te verzamelen of besluitvorming
zo optimaal mogelijk te maken
Brede focus
- In principe - Elke rechtstak, elk gedrag onder invloed van het recht
- In realiteit – genuanceerd (zie verder))
Vooral ontwikkeld op het domein van het strafprocesrecht
- Bewijsgaring
o Manier hoe we aan ons bewijs komen + de betrouwbaarheid van het bewijs
o Strookt dit met wat is gebeurt? Stelt het ons in staat een beslissing te nemen over
schuld en onschuld en over strafmaat? Hoe moeten we dat dan doen, bewijsgaring?
- Besluitvorming
Maar ook andere rechtsdomeinen
- Maar in andere takken dan het strafprocesrecht valt het onderzoek wel wat tegen
- Bijna al het onderzoek zit in het strafprocesrecht
o Vb. burgerlijk recht: maakt het uit wie als eerste zijn claim mag maken voor de
uiteindelijke winstkans
o Vb. merkenrecht
- Hoe komt dat? Omdat er binnen strafprocesrecht heel veel op het spel staat. High stake,
voor alle actoren, vrijheid van mensen – daarom heel interessant om daar juist onderzoek
gaan doen – maatschappelijk relevant
- De meeste voorbeelden uit het boek komen ook uit strafprocesrecht.
- Heel veel zaken zijn getoetst op het domein van het strafprocesrecht, maar kunnen eigenlijk
in elke andere procedure ook aan de orde zijn
o Vb. geheugenwerking van mensen – uw geheugen werkt niet anders in andere
rechtstakken/procedures – die inzichten blijven relevant, ook al zijn ze vooral
getoetst op strafprocesrechtelijk vlak
o In zoverre er onderzoek beschikbaar is in andere domeinen, heeft prof dit ook
proberen te verweken in het vak – hierdoor soms extra texten buiten het handboek
8
,Verschillende rollen voor rechtspsychologen
- In België kan je geen diploma ‘rechtspsychologie’ behalen, in Nederland wel
- Wetenschappelijk onderzoek – descriptief, verklarend, evaluatief (hervorming)
- Getuigendeskundigenexpertise
o Wanneer er twijfels zijn in een zaak, wordt een rechtspsycholoog opgeroepen om op
basis van het wetenschappelijk onderzoek en de inzichten die je hebt, om een
uitspraak te doen in een bepaalde zaak
o Is dat dan geen forensisch psychologie meer?
▪ Als rechtspsycholoog doe je geen echte assessment van de betrokkenen (je
gaan niet spreken verdachten, slachtoffers…), het enige wat je doet is het
dossier doorspitten. Puur kijken hoe het bewijs tot stand is gekomen en
welke beslissingen daaruit zijn gekomen.
• Vb. Verhoren analyseren -> hoe zijn de vragen tot stand gekomen,
hoe is de verklaring tot stand gekomen, wat is de kwaliteit van die
vragen? Spoort de kwaliteit met onderzoek waarbij gevaren binnen
het ‘vragen stellen’ worden onderzocht?
• Vb. Zien we sporen waarom een bepaalde piste helemaal wel wordt
gevolgd en een andere helemaal niet? Waarom is zo beslist?
• Vb. er is er herkenning van een verdachte door een getuige, maar de
verdediging zegt ‘dit is niet mijn cliënt’, de herkenning houdt geen
steek -> rechtspsycholoog kijk naar de gebruikte foto’s in het dossier
en de verdachte en hoe is het proces verlopen? Wat weten we over
de waarnemingsfactoren? Hoe weten wat een getuige allemaal kan
zien en achteraf erover kan verklaren?
▪ In de forensische psychologie wordt met de mensen zelf gesproken. Er is ook
een verschillende focus: je kijkt niet naar de kwaliteit van de vragen of het
bewijs, maar je analyseert de persoon zelf: is er een trauma of psychische
stoornis, is die persoon toerekeningsvatbaar?
- Adviserende rol (beleid)
o Parmentaire voorbereiding
o Een initiatief om het wetboek van strafvordering te gaan herschrijven – vragen aan
rechtspsychologen wat er moet worden gedaan op basis van onderzoek
o Vb. initiatief: ‘kwetsbare verdachten’ definitie
o Vb. gebruik van de polygraaf werd verankerd in het wetboek van strafvorderingen –
hier zijn veel actoren gehoord geweest, maar er zijn geen vragen gesteld aan
rechtspsychologen
- => verschillende mogelijke rollen, maar in België toch wat minder ontwikkeld
1.4 De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek
- Hoofdzakelijk Angelsaksische traditie
o Duitse roots, maar eigenlijk is de hoofdmoot van het onderzoek in Angelsaksische
context
- Minder sterk ontwikkeld in continentale landen, maar toegenomen wisselwerking
o Hoe komt dit? Prof weet het niet zeker, er zijn wel wat theorieën onder
wetenschappers
o Het heeft misschien een stuk te maken met de verschillende rechtssystemen
o Accusatoire vs. inquisitoire procedures -> hier zit ergens een verklaring in te vinden
▪ Accusatoir: een tweestrijd tussen de aanklager en de verdediging, met een
passieve, onpartijdige rechter die de regels bewaakt.
▪ Inquisitoir: een officieel onderzoek, waarbij de rechter/het OM actief naar de
waarheid zoekt en de verdachte een object van onderzoek is
9
, o België – meer inquisitoir
▪ Verdediging moet niet zelf zijn eigen onschuld gaan aantonen en bewijzen
aanvoeren, het OM (de eiser) doet dat. Verdediging kan bijbrengen, maar
moet hier niet actief een rol in nemen.
▪ -> meer ondergaan
o UK – meer accusatoir
▪ Grote rol aan verdachten en verdediging – verdediging kan bepaalde
handelingen stellen die niet allemaal mogen op continentaal niveau +
mondelinge verdediging die hard moet overtuigen
▪ -> Dus veel meer invloeden om bewijs te laten tot stand komen dan bij ons in
België.
▪ In welke mate kunnen we verwachten van verdachten dat zij in staat zijn om
zelf zo een onderzoek mee vorm te geven, om hun verdediging te voeren,
om ervoor te zorgen dat ze in hun eigen belang handelen en argumenten
kunnen opwerpen. – stel dat de verdediging dan met veel getuigen afkomt,
heb je heel veel elementen in het onderzoek -> dan is het van belang te
weten met welk bewijs we nu iets kunnen en met welk bewijs niets; is er een
rangorde in?
• Maakt het dan uit op welke manier die elementen voor de rechter
worden gebracht voor de uitspraak? (mondelinge verdediging). Dit
zou eigenlijk niet mogen uitmaken, want de feiten zijn wat ze zijn.
• Maakt het dan uit hoe de advocaat pleit?
• Maakt het uit of er veel beeldmateriaal wordt gegeven?
▪ Deze procedure en de vragen die je erbij kan stellen zorgen ervoor dat er in
de Angelsaksische landen inderdaad meer rechtspsychologisch onderzoek is
geweest
- Impact op invulling van het gevoerde onderzoek & geldigheid van de onderzoeksbevindingen
o We kunnen niet zomaar Amerikaanse bevindingen copy pasten naar het Belgisch
recht
o Vb. verhoor beoordelen obv Amerikaans onderzoek kan niet zomaar
- Sterke groei tijdens afgelopen decennia wereldwijd
o Nu toch meer en meer Europees onderzoek die die bevindingen toch ook uitkomen,
waardoor ze misschien wel kunnen worden toegepast -> maar die vertaling in
Europees onderzoek is wel nodig, niet zomaar copy pasten
o Zeker nu in NE daar ook steeds meer onderzoek naar is, is dit een goede ‘vertaling’
voor ons omdat NE recht goed aansluit op ons recht
- Maar beperkte implementatie in de praktijk
o Weerstand omdat men vooral zegt ‘ja dit is allemaal Amerikaans verhaal’
o We hebben vertalingen nodig
o Je zal dus in het wetboek strafprocesrecht niet veel invloeden vinden – toch nuttig
voor ons beroep later, weten waarop we moeten letten
▪ Vb. als je ooit een verhoor moet doen, dat je ziet welke vragen oke zijn en
welke niet
10
Over de docent en het opleidingsonderdeel
Korte introductie
Lesinhoud en –materiaal
- Inhoudsopgave Toledo
- PPTs + notities
- Handboek & aanvullende teksten Toledo
o Cursusdienst -> tussen wet en wetenschap
o Slides en notities is niet genoeg, leer zeker ook met boek
o 800 pagina’s -> we moeten niet alles kennen ervan -> op laatste slide pp zie je altijd
welke hoofdstukken van het boek erbij horen
o Heel wat voorbeelden -> soms parallel met Nederland, omdat het een NL handboek
is -> vb. dat helemaal ingaat op hoe iets in NL is geregeld, gaat ze nooit vragen,
behalve als ze in de les vb. een parallel trekt tussen België en Nederland die
belangrijk is, dan wel kennen
o Voorbeelden eigenlijk ook niet echt kennen, die zijn meer om de begrippen te
begrijpen die erbij staan, maar het is belangrijks om de begrippen te kennen
o Aanvullende teksten op Toledo -> ook kennen, omdat het handboek niet
alomvattend is en vooral focust op het strafrechtelijke
o Opbouw handboek is niet helemaal gelijk met de lessen. Prof vindt de structuur van
het handboek niet goed -> volg de structuur van onze inhoudstafel
o Heel veel studenten worstelen met begrippen, moeilijk om definities te koppelen,
omdat bij dezelfde termen in het handboek soms verschillende definities bij staan.
Tendens is dan vaak de definitie vanbuiten leren, maar dat is niet de bedoeling, je
moet verstaan wat het begrip betekent, ook al staat het in andere woorden in het
boek en in de les. In het handboek achteraan staat ook een begrippenlijst. Zo kan je
begrippen opzoeken. Dat kan ook nuttig zijn.
Aanwezigheid en opnamebeleid
- Een week 4 uur, een week 2 uur.
- Lesopnames voor één week beschikbaar
Examen
- 19 of 26 januari 2026 (maar let op: art. 45 (F)OER)
- Meerkeuzevragen met bestraffing voor fouten (giscorrectie)
- 3 uur
- Gesloten boek, niets meedoen, geen codexen
- Achteraf inzage
Overzicht van het opleidingsonderdeel
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
- Geen algemeen vak psychologie, maar echt toegepast op recht
DEEL II. THE BIGGER PICTURE: HET BELANG VAN HET VINDEN EN TOEPASSEN VAN BEST PRACTICES
- Waarom is het belangrijk dat een jurist kennis heeft van psychologische inzichten toegepast
op het recht?
DEEL III. HET BEKOMEN VAN INFORMATIE VAN PARTIJEN BETROKKEN IN EEN PROCEDURE
- Veel focus op bekomen van informatie
- Verhoor, identificatieprocedures, leugendetectie
DEEL IV. JURIDISCHE BESLUITVORMING EN DE TOTSTANDKOMING EN PREVENTIE VAN BIAS EN
FOUTEN
- Rechter moet uiteindelijk een beslissing maken met al de informatie die hij heeft en wat de
waarde daarvan is
1
,Een opwarmertje: feit of fictie?
We gaan ideeën polsen -> denk je dat de stelling klopt of niet?
Dit is geen representatie van de examenvragen
Ze gaat de antwoorden nu niet geven, maar deze gaan doorheen de lessen duidelijk worden
De rechtspsychologie heeft Amerikaanse roots
- Meerderheid: klopt niet
Valse bekentenissen worden vooral afgelegd door mensen met psychische problemen
- Meerderheid: ?
Het is nodig om enige druk uit te oefenen tijdens een verhoor om informatie te verkrijgen van een
verdachte
- Meerderheid: klopt niet
Er zijn tot op heden geen onterechte veroordelingen in België
- Meerderheid: klopt niet
Traumatische herinneringen worden vaak verdrongen, maar blijven onbewust wel een invloed
uitoefenen op het functioneren van het individu
- Meerderheid: klopt
Geheugenverlies voor een delict is door de traumatische aard van de feiten zeer courant bij
verdachten
- 50/50
Onschuldigen kunnen hun alibi meestal staven aan de hand van tastbaar bewijs
- Overtuigend: klopt niet
Inconsistente alibi’s worden nooit geloofwaardig geacht
- Meerderheid: klopt niet
De politie is beter in het detecteren van leugens dan gewone mensen
- Meerderheid: klopt niet
Het is mogelijk om op basis van lichaamstaal leugens te detecteren tijdens een verhoor
- Meerderheid: klopt
Een polygraaf is de beste manier om leugens te ontmaskeren bij verdachten
- Meerderheid: klopt niet
Het is nuttig om een ooggetuige een dader te laten identificeren op basis van een foto van de
verdachte
- 50/50
De waarneming en het geheugen van kinderen zijn geen goede bron van informatie
- Meerderheid: ?
Er zijn verschillende goede criteria om de geloofwaardigheid van verklaringen van asielzoekers te
beoordelen
- Veel studenten snappen het niet zo goed
Het uiterlijk van de beklaagde beïnvloedt de straftoemetingsbeslissing
- ‘zou niet mogen kloppen’
Rechters met meer dan tien jaar ervaring zijn minder vatbaar voor biases in vergelijking met leken
- Meerderheid: ?
Deskundigen zijn minder vatbaar voor biases dan rechters
- Veel mensen die niet antwoorden
Het gebruik van remote justice heeft hoofdzakelijk een positieve impact op beklaagden
- Meerderheid: klopt niet
De gesigneerde afstandsverklaring biedt afdoende zekerheid dat de afstand vrijwillig en
weloverwogen gebeurde
- Meerderheid: klopt niet
Deskundigen uit de gedragswetenschappen zijn vatbaarder voor biases in vergelijking met
deskundigen uit de forensische wetenschappen
- 50/50
2
,DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
1. Een schets van de (rechts)psychologie
We moeten een paar psychologische zaken zien voor we in de rechtspsychologie gaan.
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie (I)
Niet nieuw – psychologie kent een lange traditie van onderzoek doen (veel eeuwen)
Toepassingen van psychologie binnen het recht: Duitse roots
- Dit is meer vorige eeuw, vooral WOII
- Nu gaan we een paar namen zien
- … ze deed even een psychologisch onderzoek -> de assistente liep weg met gerief van de
prof, de prof ging erachter en kwam terug binnen -> ‘dit is geen overval, het is een
psychologisch onderzoek’ -> iemand die een poging wil doen om te vertellen wat er
gebeurde, en om de dader te beschrijven
o Kort, bruin haar, een bril met witte stippen, jurk of jumpsuit met bloemen op, rugzak
op de rug
o Wat is gesloten: een zwarte tas en een beige jas
o Den aantal mensen vanachter hebben ook niet gezien wat er gestolen is of hebben
niet echt gezien hoe de dader eruit zag
o Assistente komt nu terug binnen -> beschrijving was redelijk accuraat, geen rugzak,
het was een jumpsuit
- Waarom doet de prof dit nu? William Stern heeft dit soort experiment uitgevonden. Hij
heeft psychologie toegepast op recht echt op de kaart gezet en heeft allerlei psychologische
inzichten beginnen toepassen op het recht, vooral gefocust op getuigenverklaringen. Hij
bestudeerde dit.
o Hij heeft ook misdrijven laten uitvoeren in de aula en vroeg in enquêtes zaken aan
studenten
▪ Vb. donker vs. licht in de aula, verschillende soort vraagstelling, meteen
enquête of enquête na een aantal weken….
o William Stern heeft Duitse roots, maar kwam in de VS terecht omdat het niet meer
veilig was in DUI door de Jodenvervolging en is daarna in de VS aan de slag gegaan.
- Ook Hogo Münsterberg had Duitse roots, maar is later in de VS aan de slag gegaan.
o Hij stelde zichzelf voor als pionier van de rpsy en zei dat hij dat op de kaart had gezet.
o Probleem: hij heeft zich altijd heel kritisch uitgelaten over het werk van de jurist. In al
zijn publicaties ging hij voort op het werk van Stern, maar hij vermeldde de naam van
Stern niet (plagiaat). Hij probeerde met de pluimen te gaan lopen.
o De toon waarop hij schreef in zijn werken was niet constructief. Hij was heel kritisch
en dacht ‘die domme juristen met al hun regeltjes, zijn volhardend in hun domheid.
Wij als psychologen zijn veel beter’.
o Dit leidde ertoe dan in de VS er meer een psychology against the law in plaats van
legal psychology/psychology applied tot he law. De twee disciplines kwamen lijnrecht
tegenover elkaar te staan door al zijn kritiek.
o Er kwam natuurlijk ook weerwerk van juridische academici -> wat Hugo schrijft, daat
zitten veel denkfouten in. Zij probeerden toch waardevolle inzichten uit de
psychologie in het recht te implementeren
- Daardoor denken veel mensen dat de rechtspsychologie is ontstaan in de VS, maar dat is dus
niet het geval.
- Onthoud deze twee namen voor grondleggers van de rechtspsychologie
o Focus op de feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun verklaringen
3
, o Hun focus lag heel zwaar op getuigenverklaringen en invloeden allerhande op
geheugenwerking van getuigen, kunnen we daar een invloed op hebben (ten goede
en ten kwade), wat kunnen we verwachten, experimenten
Stern voerde niet alleen academisch onderzoek, maar was ook getuigendeskundige ter terechtzitting.
Hij gebruikte zijn kennis vanuit zijn onderzoek ook binnen in de rechtszaal. Dit werd dan wat om zeep
geholpen door Munsterberg.
De vraag is: wat nu dan? Is er nu dan wel een geslaagd en gelukkig huwelijk tussen psychologie en
recht?
- Zijn de twee disciplines met elkaar te verzoenen en kunnen we de inzichten met elkaar in
verzoening brengen en verstaan de inzichten elkaar?
- Dit is tot op vandaag een beetje lastig -> “Clash” tussen psychologie & recht -> logisch dat de
inzichten nuttig kunnen zijn in twee richtingen, maar de verbinding maken is toch niet altijd
gemakkelijk. Uitgangspunten van psychologie zijn eigenlijk helemaal anders dan die van het
recht. Hieronder staan er een paar:
o Descriptief (data) vs. prescriptief (regels) karakter
▪ Psychologie is heel beschrijven -> hoe zit iets in elkaar -> alles proberen te
beschrijven, in kaart brengen, beschrijven. Zoveel mogelijk data met
verschillende mensen, in verschillende contexten.
• Hoe gaat de waarneming van getuigen, wat speelt er zich af?
▪ Recht is heel prescriptief -> regels voorschrijven over hoe mensen zich
moeten gedragen in een bepaalde context. Regels uitzetten zodat mensen
binnen bepaalde grenzen gaan bewegen. Recht schrijft gedrag voor, maar
bestudeert het niet perse.
• Op basis van die regels kan je bestuderen hoe mensen zich gaan
gedragen op basis van die regels -> psychologie
o Onzekerheid (waarschijnlijkheden) & onduidelijkheden vs. zekerheid & duidelijkheid
▪ Psychologie -> altijd een mate van onzekerheid
• Het maakt niet uit hoe hard we gaan proberen beschrijven hoe de
werkelijkheid in elkaar zit met alle mogelijke data, we gaan nooit
100% zeker zijn hoe iets zit
• Prof kan nog jaren aan een stuk bevragingen doen in het eerste
college met het experiment -> dan kan prof een vrij goed beeld
krijgen van hoe het zit. Maar er is altijd een kans dat prof toch iets
mist, dat er een bepaalde factor is die een invloed heeft gehad, die
prof toch niet door heeft gehad
o Vb. licht net iets sterker dan vorige keer
o Vb. een vraag net op een andere manier stellen
• Er kunnen altijd onzekere factoren zijn die we toch niet helemaal in
kaart kunnen brengen. Je gaat nooit vanuit de psychologie een
uitspraak krijgen dat iets met 100% zekerheid zo is.
o Vb. valse bekentenis? Je kan enkel zeggen ‘dit zijn een aantal
factoren die de accuraatheid van de verklaring kunnen
4
, bedrijven, in het licht daarvan is het heel waarschijnlijk dat
het een valse bekentenis is.’ Maar je kan nooit zeggen ‘het is
een valse bekentenis’, tenzij er ander materiaal is dat dit kan
ondersteunen
▪ Recht -> hier heb je juist zekerheid nodig, hoe ga je anders zorgen dat
mensen regels volgen en dat je dit kan afdwingen
• Zeker van belang als je moet gaan beslissen of een persoon schuldig
is of niet.
o Globale focus/groepsniveau/gemiddelden vs. individuele gevallen
▪ Recht -> gaat altijd over beslissingen in individuele gevallen. Je zit met een
concrete zaak en je wil weten hoe dat in zijn werk gaat en of iets van
toepassing is in dit geval
• Heeft deze verdachte, die op deze manier is verhoord in deze zaak
mogelijk een valse bekentenis afgelegd? Dit wil je weten
• Maar als je gaat kijken naar de begindingen in de rechtspsychologie,
dan ga je vinden: ‘de meerderheid van de verdachten die op deze
manier verhoord zijn, hebben een hoger risico om een valse
bekentenis af te leggen.’ Maar dat wil dan natuurlijk niet zeggen dat
de verdachte in onze specifieke zaak dat ook heeft gedaan.
▪ Psychologie -> onderzoek gebeurt op basis van veel data -> hierdoor kunnen
we ook maar uitspraken doen op groepsniveau
• Uit de data blijkt dat de meerderheid/ x% / de minderheid -> omdat
te gaan toepassen op één geval, is dat heel erg lastig
o Directional condition-probleem
▪ Gaat over de richting van een probleem
▪ Rechtspsychologie wil de kans schatten dat iets zich voordoet, gegeven de
aanwezigheid van een bepaalde factor
• Vb. wat is de kans dat iemand een accurate beschrijving kan geven
van een dader, gegeven dat er weinig licht is?
• Zo ga je proberen de kans te schatten voor een event dat zich
voordoet of nog zal voordoen
▪ Recht -> omgekeerd -> kijken naar het verleden, iets dat al gebeurd is
• Wat is de kans dat iets zich heeft voorgedaan, gegeven de uitkomst
die we hebben
• Vb. we hebben een inaccurate verklaring (een beschrijving van een
getuigen), en dit matcht niet met de verdachte die nu voor u zit. Wat
is dan de kans dat de verdachte tot de dader is en dat de getuige
geen juiste verklaring heeft afgelegd
• We gaan achteraf redeneren
De insteek van beiden zijn dus heel anders -> om dan de brug te slaan tussen de twee -> dat is
moeilijk en niet evident
Dit wordt ook uitgelegd in het handboek -> wel met andere woorden en voorbeelden
- Vb. examen ‘waaraan refereert het directional condition probleem’ -> dan krijg je 4 uitleggen
en moet je de juiste aanduiden.
- Kijk dus zeker ook naar de voorbeelden uit het handboek -> prof zal altijd de beschrijving
nemen uit het handboek.
5
, 1.2. Verschillende voor het recht relevante psychologische disciplines
Er bestaan ook heel veel verschillende disciplines binnen de psychologie.
- Je hebt de basis psychologie
- Dan heb je nog een aantal toegepaste disciplines -> zie hieronder
- Vaak wel onenigheid want soms zitten zaken in grijze zones en weet je niet echt in welke
discipline het hoort
Vooral onderscheid tussen aantal disciplines van belang
- Rechtspsychologie
- Forensische psychologie
- Criminologische psychologie
- (Sociale psychologie)
- -> dit lijken allemaal dezelfde, maar ze hebben een andere focus en andere methode van
onderzoek
Rechtspsychologie Forensische psychologie Criminologische psychologie
Gegrond in functieleer: Gegrond in klinische Gegrond in ontwikkelingen van de
Functieleer is de kennis over waarneming, psychologie over deviant algemene psychologie
geheugen en beslissingsprocessen gedrag van individuen
-> Kennis van functieleer toepassen op -> Synoniem voor
zaken die zich voordoen in de context van rechtspsychologen soms, maar
het recht als je het in de meest correcte
-> Meest sprekende vb. = betekenis ziet -> gegrond in
getuigenverklaring -> stel dat je moet klinische psychologe -> deviant
beslissen ‘herken ik nu die persoon als of afwijkend of niet normaal
dader’ -> wanneer gaat een getuige gedrag.
overgaan tot het aanduiden van de dader, -> Wat niet normaal is, is ook
welke elementen neemt een rechter mee verschillend in verschillende
in besluitvorming, hoe werkt ons contexten
geheugen en wat heeft daar een invloed
op?
Hoofdzakelijk gesteund op empirisch Geen nadruk op empirisch Gesteund op theorieën en empirisch
onderzoek -> hoe werkt iets in een onderzoek onderzoek
bepaalde context ->daders veelvuldig bestuderen
Nadruk op experimenteel onderzoek Focus op individuele gevallen Focus op groepsniveau
-> dit is een onderzoeksmethode die je -> cases en één op één contact -> verschillende methodes
nodig hebt om invloeden van factoren in met een slachtoffer of dader -> vb. een survey bij heel veel mensen die
kaart te kunnen brengen -> geen data van grote dezelfde feiten hebben gepleegd en hun
-> vb. wordt de waarneming beïnvloed groepen mensen motieven te weten komen
door het licht – experimenteel testen -> niet een ‘impact op iets’ van -> vb. cases bestuderen om
nodig, je kan dat niet zomaar vragen aan bepaalde factoren, maar we gemeenschappelijke kenmerken daarin te
de mensen, dit ga je moeten testen en gaan inzichten die we hebben vinden om daar theorieën op te bouwen op
verschillende condities van licht naast uit allerlei ander psychologisch basis van gemeenschappelijke kenmerken
elkaar zetten onderzoek verder bouwen om -> vb. soorten seriemoordenaars
-> we willen inzicht krijgen in welke een individueel geval te gaan Veel verschillende methodes, maar
factoren ons beïnvloeden bestuderen gemeenschappelijk -> we proberen altijd
-> Vb. nagaan of een verdachte een uitspraak te doen obv data bij veel
een psychische stoornis heeft, mensen, om bepaalde dingen eruit te halen
en of dit een link heeft met de die typerend zijn; nooit over individuele
gepleegde feiten gevallen
6
, -> vb. heeft het slachtoffer een
trauma en heeft dit een
invloed op zijn verklaringen
Alle actoren, inclusief politiële en justitiële Focus op (vermeende) daders Focus op (vermeende) daders
autoriteiten en advocatuur en slachtoffers -> daders, verdachten beklaagde; een
-> Niet alleen voor getuigen, maar allerlei -> Vb. als men wil inschatten vermeende dader is een verdachte
actoren die in juridische procedures aan wat het recidive-risico is van -> proberen te verklaren waarom mensen
de orde kunnen komen (verdachte, een persoon in het licht van vanuit psychologisch perspectief misdaden
beklaagde, slachtoffer, getuigen, politie, bepaalde problematieken van plegen en dus dader worden
justitie, magistraten…) -> iedereen heeft die persoon -> individuele -> psychologisch perspectief: zowel
werking van het geheugen, iedereen inschatting biologische verklaring (alles wat gaande is
wordt beïnvloed door waarneming, -> Vb. in welke mate is er bij in de hersenen, neurotransmitters…) als
iedereen moet op bepaalde momenten een slachtoffer sprake van een psychologische elementen (opvoeding,
beslissingen nemen -> dus we gaan alle trauma en is een behandeling hechtingsstijlen…), als de sociale context
handelingen van al die actoren gaan noodzakelijk (invloed van peers, schoolprestaties….)
bestuderen
Sociale psychologie: hoe wordt ons gedrag beïnvloed door sociale interacties en door anderen
- Die inzichten gebruiken we ook een beetje in de rechtspsychologie
o Als je beslissingen neemt
o Een rechter wordt beïnvloed door wat advocaten zeggen, door wat verdachten
zeggen, door wat andere rechters zeggen (als er meerdere rechters zetelen).
- Inzichten over hoe mensen elkaar beïnvloeden
1.3 De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
01/10
Bestuderen van allerhande menselijke processen
- Gedrag onder “controle” van het recht
o Allerhande menselijke processen -> Elk gedrag dat onder de invloed staat van het
recht (daders, slachtoffers), en dat is dan ook het gedrag van de actoren die het recht
moeten toepassen (politie, OM, rechters…), maar ook mensen die het voorwerp zijn
(getuigen), interacties die zich in de rechtbank plaatsvinden.
- Invloeden (welke en hoe)
o Welke invloeden zijn er en op welke manier.
o Hoe hebben ze een invloed? Hebben ze een positieve of negatieve impact? Leiden ze
tot hogere of lagere straffen? Meer of minder bekentenissen? Hogere of lagere
schadevergoedingen?
Sterke focus op tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en justitiële besluitvorming
- Wat gaat er nu nog mis? Hoe kunnen we zo weinig mogelijk fouten maken
- Welke invloeden spelen er waardoor de kwaliteit van de informatie en besluitvorming in het
gedrang kan komen? Invloeden die positief of negatief werken
- Wat kunnen we doen om de fouten zoveel mogelijk te vermijden?
7
,Doelstellingen
- Wat is het doel?
o Als je zelf zo een actor bent, en je weet veel uit de rechtspsychologie, dan kan je
daarop gaan letten.
o Je kan ook bepaalde inzichten uit de rechtspsychologie gebruiken om onze
procedures te gaan optimaliseren
▪ Vb. informatieverzameling – bepaalde principes voorschrijven over de
manier waarop een verhoor moet gaan
▪ Vb. ooggetuigenherkenning regelen
▪ Vb. bepaalde criteria voor motiveringsplicht
o -> Hiervoor moeten we natuurlijk eerst weten wat werkt en wat niet werkt. Geen
regels invoeren die niet werken
▪ Vb. nieuwe regel dat -12 jarigen nooit een verhoor mogen afleggen – is dat
wel nuttig? Zie ook echtscheidingen – waarop is dit gebaseerd – leggen we
hier extra voorwaarden op
- DUS
o Informeren van juridische procedures en beslissingen
o Best practices en te vermijden praktijken in kaart brengen
▪ Aanbevelingen formuleren om informatie te verzamelen of besluitvorming
zo optimaal mogelijk te maken
Brede focus
- In principe - Elke rechtstak, elk gedrag onder invloed van het recht
- In realiteit – genuanceerd (zie verder))
Vooral ontwikkeld op het domein van het strafprocesrecht
- Bewijsgaring
o Manier hoe we aan ons bewijs komen + de betrouwbaarheid van het bewijs
o Strookt dit met wat is gebeurt? Stelt het ons in staat een beslissing te nemen over
schuld en onschuld en over strafmaat? Hoe moeten we dat dan doen, bewijsgaring?
- Besluitvorming
Maar ook andere rechtsdomeinen
- Maar in andere takken dan het strafprocesrecht valt het onderzoek wel wat tegen
- Bijna al het onderzoek zit in het strafprocesrecht
o Vb. burgerlijk recht: maakt het uit wie als eerste zijn claim mag maken voor de
uiteindelijke winstkans
o Vb. merkenrecht
- Hoe komt dat? Omdat er binnen strafprocesrecht heel veel op het spel staat. High stake,
voor alle actoren, vrijheid van mensen – daarom heel interessant om daar juist onderzoek
gaan doen – maatschappelijk relevant
- De meeste voorbeelden uit het boek komen ook uit strafprocesrecht.
- Heel veel zaken zijn getoetst op het domein van het strafprocesrecht, maar kunnen eigenlijk
in elke andere procedure ook aan de orde zijn
o Vb. geheugenwerking van mensen – uw geheugen werkt niet anders in andere
rechtstakken/procedures – die inzichten blijven relevant, ook al zijn ze vooral
getoetst op strafprocesrechtelijk vlak
o In zoverre er onderzoek beschikbaar is in andere domeinen, heeft prof dit ook
proberen te verweken in het vak – hierdoor soms extra texten buiten het handboek
8
,Verschillende rollen voor rechtspsychologen
- In België kan je geen diploma ‘rechtspsychologie’ behalen, in Nederland wel
- Wetenschappelijk onderzoek – descriptief, verklarend, evaluatief (hervorming)
- Getuigendeskundigenexpertise
o Wanneer er twijfels zijn in een zaak, wordt een rechtspsycholoog opgeroepen om op
basis van het wetenschappelijk onderzoek en de inzichten die je hebt, om een
uitspraak te doen in een bepaalde zaak
o Is dat dan geen forensisch psychologie meer?
▪ Als rechtspsycholoog doe je geen echte assessment van de betrokkenen (je
gaan niet spreken verdachten, slachtoffers…), het enige wat je doet is het
dossier doorspitten. Puur kijken hoe het bewijs tot stand is gekomen en
welke beslissingen daaruit zijn gekomen.
• Vb. Verhoren analyseren -> hoe zijn de vragen tot stand gekomen,
hoe is de verklaring tot stand gekomen, wat is de kwaliteit van die
vragen? Spoort de kwaliteit met onderzoek waarbij gevaren binnen
het ‘vragen stellen’ worden onderzocht?
• Vb. Zien we sporen waarom een bepaalde piste helemaal wel wordt
gevolgd en een andere helemaal niet? Waarom is zo beslist?
• Vb. er is er herkenning van een verdachte door een getuige, maar de
verdediging zegt ‘dit is niet mijn cliënt’, de herkenning houdt geen
steek -> rechtspsycholoog kijk naar de gebruikte foto’s in het dossier
en de verdachte en hoe is het proces verlopen? Wat weten we over
de waarnemingsfactoren? Hoe weten wat een getuige allemaal kan
zien en achteraf erover kan verklaren?
▪ In de forensische psychologie wordt met de mensen zelf gesproken. Er is ook
een verschillende focus: je kijkt niet naar de kwaliteit van de vragen of het
bewijs, maar je analyseert de persoon zelf: is er een trauma of psychische
stoornis, is die persoon toerekeningsvatbaar?
- Adviserende rol (beleid)
o Parmentaire voorbereiding
o Een initiatief om het wetboek van strafvordering te gaan herschrijven – vragen aan
rechtspsychologen wat er moet worden gedaan op basis van onderzoek
o Vb. initiatief: ‘kwetsbare verdachten’ definitie
o Vb. gebruik van de polygraaf werd verankerd in het wetboek van strafvorderingen –
hier zijn veel actoren gehoord geweest, maar er zijn geen vragen gesteld aan
rechtspsychologen
- => verschillende mogelijke rollen, maar in België toch wat minder ontwikkeld
1.4 De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek
- Hoofdzakelijk Angelsaksische traditie
o Duitse roots, maar eigenlijk is de hoofdmoot van het onderzoek in Angelsaksische
context
- Minder sterk ontwikkeld in continentale landen, maar toegenomen wisselwerking
o Hoe komt dit? Prof weet het niet zeker, er zijn wel wat theorieën onder
wetenschappers
o Het heeft misschien een stuk te maken met de verschillende rechtssystemen
o Accusatoire vs. inquisitoire procedures -> hier zit ergens een verklaring in te vinden
▪ Accusatoir: een tweestrijd tussen de aanklager en de verdediging, met een
passieve, onpartijdige rechter die de regels bewaakt.
▪ Inquisitoir: een officieel onderzoek, waarbij de rechter/het OM actief naar de
waarheid zoekt en de verdachte een object van onderzoek is
9
, o België – meer inquisitoir
▪ Verdediging moet niet zelf zijn eigen onschuld gaan aantonen en bewijzen
aanvoeren, het OM (de eiser) doet dat. Verdediging kan bijbrengen, maar
moet hier niet actief een rol in nemen.
▪ -> meer ondergaan
o UK – meer accusatoir
▪ Grote rol aan verdachten en verdediging – verdediging kan bepaalde
handelingen stellen die niet allemaal mogen op continentaal niveau +
mondelinge verdediging die hard moet overtuigen
▪ -> Dus veel meer invloeden om bewijs te laten tot stand komen dan bij ons in
België.
▪ In welke mate kunnen we verwachten van verdachten dat zij in staat zijn om
zelf zo een onderzoek mee vorm te geven, om hun verdediging te voeren,
om ervoor te zorgen dat ze in hun eigen belang handelen en argumenten
kunnen opwerpen. – stel dat de verdediging dan met veel getuigen afkomt,
heb je heel veel elementen in het onderzoek -> dan is het van belang te
weten met welk bewijs we nu iets kunnen en met welk bewijs niets; is er een
rangorde in?
• Maakt het dan uit op welke manier die elementen voor de rechter
worden gebracht voor de uitspraak? (mondelinge verdediging). Dit
zou eigenlijk niet mogen uitmaken, want de feiten zijn wat ze zijn.
• Maakt het dan uit hoe de advocaat pleit?
• Maakt het uit of er veel beeldmateriaal wordt gegeven?
▪ Deze procedure en de vragen die je erbij kan stellen zorgen ervoor dat er in
de Angelsaksische landen inderdaad meer rechtspsychologisch onderzoek is
geweest
- Impact op invulling van het gevoerde onderzoek & geldigheid van de onderzoeksbevindingen
o We kunnen niet zomaar Amerikaanse bevindingen copy pasten naar het Belgisch
recht
o Vb. verhoor beoordelen obv Amerikaans onderzoek kan niet zomaar
- Sterke groei tijdens afgelopen decennia wereldwijd
o Nu toch meer en meer Europees onderzoek die die bevindingen toch ook uitkomen,
waardoor ze misschien wel kunnen worden toegepast -> maar die vertaling in
Europees onderzoek is wel nodig, niet zomaar copy pasten
o Zeker nu in NE daar ook steeds meer onderzoek naar is, is dit een goede ‘vertaling’
voor ons omdat NE recht goed aansluit op ons recht
- Maar beperkte implementatie in de praktijk
o Weerstand omdat men vooral zegt ‘ja dit is allemaal Amerikaans verhaal’
o We hebben vertalingen nodig
o Je zal dus in het wetboek strafprocesrecht niet veel invloeden vinden – toch nuttig
voor ons beroep later, weten waarop we moeten letten
▪ Vb. als je ooit een verhoor moet doen, dat je ziet welke vragen oke zijn en
welke niet
10
