SOCIALE PEDAGOGIEK
Universiteit Gent
2025-2026
Lies Poppe
,INHOUD
1. H1: INLEIDING ..........................................................................................................................8
1.1. Lost in translation ...............................................................................................................8
1.2. Back to the roots .................................................................................................................8
1.3. Deze cursus ...................................................................................................................... 10
1.4. Focus op sociale integratie ................................................................................................ 10
1.5. Focus op jongeren ............................................................................................................. 11
1.5.1. Psycho-sociaal moratorium ........................................................................................... 11
1.5.2. Toeleidingsmoratorium ................................................................................................. 11
1.5.3. Cultureel moratorium.................................................................................................... 11
1.6. Toenemende individualisering ........................................................................................... 13
1.7. Terug naar de cursus ......................................................................................................... 13
2. H2: DE MAATSCHAPPELIJKE POSITIE VAN KINDEREN EN JONGEREN: BURGERSCHAP ............... 13
1. “Het individu overstijgen: “burgerschap” in historisch perspectief ....................................... 13
1.1. Terug naar de oudheid: Athene....................................................................................... 13
1.2. Het Romeinse rijk .......................................................................................................... 14
1.3. Middeleeuwen .............................................................................................................. 14
1.4. 19e eeuw: Natiestaaten in opkomst ................................................................................ 14
1.4.1. Van natiestaat naar verzorgingsstaat.......................................................................... 15
1.4.2. De school in de verzorginsstaat ................................................................................. 15
2. Hedendaagse burgerschapsopvattingen ............................................................................ 15
2.1. Burgerschap als meerlagig ............................................................................................ 15
2.1.1. Democratie .............................................................................................................. 15
2.2. Componenten van burgerschap ..................................................................................... 16
2.2.1. Burgerschap als status.............................................................................................. 16
2.2.2. Burgerschap als activiteit .......................................................................................... 17
2.2.3. Burgerschap als lidmaatschap .................................................................................. 17
2.3. Kritieken op dominante burgerschapsparadigma’s.............................................................. 17
2.3.1. 3A: Geleefd burgerschap ............................................................................................... 17
2.3.1.1. 4 dimensies van geleefd burgerschap .................................................................... 18
2.3.2. 3B: Burgerschap als praktijk .......................................................................................... 18
2.3.2.1. Biesta & Lawy – citizenship-as-practice.................................................................. 18
2.3.2.2. Kritiek 1: gericht op individuele jongeren ................................................................ 18
2.3.2.3. Kritiek 2: burgerschap als uitkomst van een traject ................................................. 19
2.3.2.4. Kritiek 3: burgerschapseducatie beperkt tot school ................................................ 19
2.3.3. 3C: Jeugdwerk en burgerschap ...................................................................................... 19
1
, 2.3.3.1. Jeugdwerk als vorming tot burger ........................................................................... 19
2.4. Kinderen als burgers (in de maak)....................................................................................... 20
2.4.1. De JOP monitor ............................................................................................................. 20
2.4.2. Burgerschaps(educatie): slotreflectie ............................................................................ 20
3. H3: KINDERRECHTEN .............................................................................................................. 21
1.1. Kinderrechten ................................................................................................................... 21
1.1.1. Belgische grondwet ....................................................................................................... 21
1.1.2. Decreet betreffende de rechtspositie van de minderjarige in de Integrale Jeugdhulp ......... 21
1.1.3. Decreet betreffende de participatie op school en de Vlaamse Onderwijsraad (artikel 42) .. 21
1.1.4. Jeugd- en kinderrechtenbeleidsplan ............................................................................... 22
1.1.5. Kindvriendelijke steden en gemeenten ........................................................................... 22
2. Gastcollege: naar een kinderrechtencultuur, Een kritisch-constructieve blik op kinderrechten
22
2.1. Kenniscentrum kinderrechten........................................................................................ 22
2.1.1. Werkingsprincipes .................................................................................................... 23
2.1.2. Doelstellingen en kernopdrachten: kennis en kunde ................................................... 23
2.1.3. Doelgroep & brugfunctie............................................................................................ 23
2.1.4. Wat doet KEKI? ......................................................................................................... 23
2.1.5. Projecten.................................................................................................................. 24
2.2. Vlaams jeugd- en kinderrechtenbeleid ........................................................................... 24
2.3. Intermediaire organisaties ............................................................................................. 24
2.4. Een beetje geschiedenis ................................................................................................ 25
2.4.1. Jaren ‘70-’80: Kinderrechtenbeweging als tegenbeweging ........................................... 25
2.4.2. 1989: Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind ...................................... 25
2.4.3. Jaren 90: implementatiegolf ...................................................................................... 25
2.4.4. KR als oplossing voor sociale problemen: Getuigenis uit de jeugdhulp ......................... 25
2.4.5. Jaren 2010- nu; kritische benadering .......................................................................... 26
2.5. het IVRK........................................................................................................................ 26
2.6. De 3 P’s ........................................................................................................................ 26
2.7. Keki en kinderrechten .................................................................................................... 27
2.7.1. Het universele kind bestaat niet ................................................................................. 27
2.7.1. Kindbeeld: door welke bril kijken we? .............................................................................. 27
2.7.2. Kindbeeld: kinderrechtenperspectief, een verbindend kindbeeld ................................. 28
2.7.3. Onze blik .................................................................................................................. 29
2.7.4. Een kritische kinderrechtenbenadering ...................................................................... 29
2.8. Drempels ..................................................................................................................... 30
2.9. Kinderrechtencultuur .................................................................................................... 30
2
, 2.9.1. Waar hebben we nood aan? ...................................................................................... 30
2.9.2. Kinderrechtenreflex (nood aan).................................................................................. 30
2.9.3. Kinderrechtenambassadeurs (nood aan).................................................................... 31
2.9.4. Een maatschappij waar een kinderrechtencultuur is (nood aan) .................................. 31
2.9.5. Kinderrechtencultuur (nood aan) ............................................................................... 32
H4: PARTICIPATIE VAN KINDEREN EN JONGEREN, BATALJONG ............................................................ 32
1. Waarom Bataljong? ........................................................................................................... 32
1.1. 3 kernthema’s............................................................................................................... 32
2. Participatie ....................................................................................................................... 32
2.1. Deelname vs deelhebben .............................................................................................. 32
3. Waarom bestaat en ontstaat particitpatie? ......................................................................... 32
3.1. Wettelijk kader.............................................................................................................. 32
3.2. Democratisch perspectief ............................................................................................. 33
3.3. Draagvlak creëren ......................................................................................................... 34
3.4. Beter beleid .................................................................................................................. 34
3.5. Eigenaarschap .............................................................................................................. 34
3.6. Burgerschapseducatie .................................................................................................. 34
3.6.1. Burgerschapseducatief perspectief ........................................................................... 34
3.6.2. Burgeremancipatie: pedagogie van de onderdrukten (Freire) ....................................... 34
3.7. Omdat het is ................................................................................................................. 35
4. Waarover gaat participatie? ............................................................................................... 35
4.1. Wettelijk kader in het onderwijs: .................................................................................... 35
4.2. Praktijk in het onderwijs:................................................................................................ 35
4.3. (Lokale) besturen – wettelijk kader ................................................................................. 36
4.4. (Lokale) besturen – in de praktijk .................................................................................... 36
4.5. In de jeugdzorg: wettelijk kader ...................................................................................... 37
4.6. In de jeugdzorg: in de praktijk ......................................................................................... 37
4.7. Conclusie ..................................................................................................................... 37
5. Participatie in/aan het lokaal beleid ‘all-over-the-place’ ...................................................... 38
5.1. kinderen en jongeren? ................................................................................................... 38
5.2. Vormen van top-down participatie ................................................................................. 39
5.3. Het bereiken van kinderen en jongeren ........................................................................... 39
5.4. Schijnparticipatie.......................................................................................................... 40
5.5. Voice is not enough – Lundy’s model van participatie ...................................................... 41
5.5.1. Case: de kinderraad .................................................................................................. 41
5.6. Bottum-up participatie voldoende erkent?...................................................................... 42
5.6.1. Politiserend werken binnen jeugdwelzijnswerk ........................................................... 43
3
, 5.7. Jeugdparticipatie in lokaal beleid: van methode naar cultuur – onderzoek platform C ....... 43
5.8. 3 essentiële factoren cultuurshift................................................................................... 43
5.9. Lokale bestuurlijke context ............................................................................................ 44
5.10. (Bestuurlijke) visie op betrokkenheid van kinderen en jongeren ........................................ 44
5.11. Entiteiten in het ecosysteem .......................................................................................... 44
5.11.1. ecosystemisch perspectief........................................................................................ 44
5.11.2. Beschikbaarhied, kennis en samenwerking ................................................................ 44
6. Conclusies ....................................................................................................................... 44
6.1. Betekenisvolle participatie: naar een samenhang tussen methode, visie en context ......... 44
6.2. (Op weg naar) een cultuur(shift): van doelgroepdenken naar participatiecultuurdenken .... 45
6.3. Als sociaal werker ......................................................................................................... 45
H5: POLITISERING ALS KERNOPDRACHT VAN HET SOCIAAL WERK – WERKCOLLEGE ........................... 45
1. Politisering: het grote misverstand ..................................................................................... 45
2. politisering terug van weggeweest in het sociaal werk? … .................................................... 46
2.1. Terug van weggeweest................................................................................................... 46
2.2. Reactie op druk ‘van boven’ ........................................................................................... 46
2.3. Reactie op druk ‘van beneden’ ....................................................................................... 46
2.4. Interne druk .................................................................................................................. 47
2.5. Politisering binnen de politieke opdracht van het sociaal werk ......................................... 47
3. Het concept politisering .................................................................................................... 47
3.1. Politisering en de publieke sfeer..................................................................................... 48
3.2. Politisering en democratisering ...................................................................................... 48
3.3. Onderliggende machtsverhouding ................................................................................. 49
4. Politisering in het scoiaal werk ........................................................................................... 49
4.1. Specifieke betekenis van politisering in het sociaal werk?................................................ 49
4.2. Een gelaagde praktijk .................................................................................................... 49
5. Politisering van, in en door het sociaal werk ........................................................................ 50
5.1. Politisering van sociaal werk .......................................................................................... 50
5.2. Politisering door sociaal werk ........................................................................................ 50
5.3. Politisering in sociaal werk............................................................................................. 50
H6: JEUGDBELEID IN VLAANDEREN .................................................................................................... 51
1. Inleiding............................................................................................................................ 51
2. Europees jeugdbeleid ........................................................................................................ 51
2.1. Inleiding ....................................................................................................................... 51
2.2. Wat doet de Europese Unie voor jongeren? ..................................................................... 51
2.2.1. Belangrijkste initiatieven ........................................................................................... 51
2.2.2. Europese Jeugddialoog ............................................................................................. 51
4
, 2.2.3. Europese jeugddoelstellingen.................................................................................... 52
2.2.4. Erasmus+ (2021–2027) .............................................................................................. 52
2.2.5. Europees Solidariteitskorps....................................................................................... 52
2.2.6. Bel’J-programma ...................................................................................................... 52
2.3. (Democratisch) burgerschap – Artikel ‘fearing youth, fostering democracy’ ...................... 52
3. Federaal jeugdbeleid ......................................................................................................... 53
3.1. ‘Youth Policy in the Three Communities of Belgium ......................................................... 53
3.2. Reflectievraag zelftest leerpad ....................................................................................... 54
4. Vlaams Jeugdbeleid .......................................................................................................... 54
4.1. Jeugdbeleid in Vlaanderen ............................................................................................. 54
4.2. Jeugddecreet ................................................................................................................ 54
4.3. Omschrijving jeugd ....................................................................................................... 55
4.4. Jeugd- en kinderrechtenbeleid ....................................................................................... 55
4.5. Jeugd- en kinderrechtenbeleidsplan (JKP) ....................................................................... 55
4.6. Aanspreekpunt jeugd- en kinderrechtenbeleid ................................................................ 57
4.7. Subsidiëring jeugdverenigingen (jeugdwerkbeleid) .......................................................... 57
4.7.1. Werksoorten jeugdverenigingen ................................................................................. 57
4.8. Jeugdorganisaties met een specifieke opdracht .............................................................. 58
4.9. Reflectievraag leerpad................................................................................................... 59
5. Lokaal beleid .................................................................................................................... 59
5.1. Het gemeentebestuur en lokaal jeugdbeleid ................................................................... 59
5.2. Kernspelers voor een brede jeugdreflex op lokaal niveau ................................................. 59
5.3. Jeugdraad ..................................................................................................................... 59
5.4. Beleidsplannen / meerjarenplanning .............................................................................. 60
5.5. Label Kindvriendelijke Steden & Gemeenten ................................................................... 60
5.6. Reflectievragen leerpad................................................................................................. 60
H7: ONDERWIJS ................................................................................................................................ 61
1. Inleiding............................................................................................................................ 61
1.1. Onderwijs in de samenleving ......................................................................................... 61
1.1.1. Onderwijs in crisis – dalende onderwijsprestaties ....................................................... 61
1.1.2. Crisis – persistente ongelijkheid................................................................................. 62
1.1.3. Onderwijskwaliteit .................................................................................................... 63
2. Dominante visie op onderwijs ............................................................................................ 63
2.1. Dominante visie ............................................................................................................ 63
2.1.1. Neoliberalisme ......................................................................................................... 63
2.1.2. Privatisering en marktwerking .................................................................................... 63
2.1.3. Human capital benadering ........................................................................................ 63
5
, 2.2. Kritieken op human capital benadering .......................................................................... 64
2.2.1. Kritiek 1: een enge kijk op de rol van onderwijs ............................................................ 64
2.2.2. Kritiek 2: De opkomst van ‘strong education’ .............................................................. 65
2.2.3. Kritiek 3: Instrrumentalisering van participatie ............................................................ 65
2.2.4. Kritiek 4: De legitimering van sociale ongelijkheid ....................................................... 66
3. Relevantie van/voor sociaal werk ....................................................................................... 66
3.1. vISIE OP GOED ONDERWIJS .......................................................................................... 66
3.2. Drie doelen van onderwijs (Biesta) ................................................................................. 67
3.3. What kind of society does the school need? ................................................................... 67
3.4. Het realiseren van waardevol onderwijs ......................................................................... 67
H8: PUBLIEKE RUIMTE........................................................................................................................ 68
1. JES Brussel ....................................................................................................................... 68
1.1. Waarom belangrijk om met jongeren te werken? ............................................................. 68
1.2. Gender en de stad ......................................................................................................... 69
2. Publieke ruimte als mede-opvoeder ................................................................................... 70
2.1. Context ........................................................................................................................ 70
2.2. Becoming public: public pedagogy, citizenship & the public sphere ................................. 70
2.2.1. Uitganspunt.............................................................................................................. 70
2.2.2. The space where freedom can appear ........................................................................ 71
2.2.3. 3 forms of public pedagogy ........................................................................................ 71
2.2.4. discussie.................................................................................................................. 72
5.7. Samenvatting artikel Biesta ........................................................................................... 72
H9:VRIJE TIJD ALS PEDAGOGISCH MILIEU ........................................................................................... 74
1. Vrije tijd als recht .............................................................................................................. 74
1.1. IVRK – Artikel 31 ............................................................................................................ 74
1.2. UVRM – Artikel 24 .......................................................................................................... 74
1.3. United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities – Artikel 30, punt 5 .. 74
2. Jeugd- en kinderrechten beleidsplan 2025 – 2029................................................................ 75
2.1. Prioriteit ‘samenleven in solidareit’ ................................................................................ 75
2.2. Recht op vrije tijd onder druk ......................................................................................... 75
2.3. Verenigingsdeelname.................................................................................................... 76
2.3.1. naar opleidingsniveau van de ouders ......................................................................... 76
2.3.2. naar onderwijsnorm .................................................................................................. 76
2.3.3. Naar migratieachtergrond ......................................................................................... 76
2.3.4. naar subjectief inkomen ............................................................................................ 77
2.4. Focus op toegankelijkheid ............................................................................................. 77
2.5. Focus op georganiseerde vrije tijd .................................................................................. 78
6
, 2.6. Focus op spel en plezier ................................................................................................ 79
2.7. Een sociaal pedagogisch perspectief op vrije tijd ............................................................ 79
3. Party: Participatory arts practices and Young people's personal and social development ...... 79
3.1. Artistieke vrijplaatsen voor jongeren ............................................................................... 79
3.1.1. Onderzoeksvragen .................................................................................................... 79
3.1.2. Wat zijn artistieke vrijplaatsen voor jongeren? ............................................................ 80
3.1.3. Waarom artistieke vrijplaatsen ondersteunen in cultuurbeleid?................................... 80
3.1.4. Waarom artistieke vrijplaatsen ondersteunen binnen jeugdwerk? ................................ 80
3.2. Onderzoek jeugdculturen .............................................................................................. 81
3.3. Wat is een vrijplaats? .................................................................................................... 81
3.4. Wat is een artistieke vrijplaats? ...................................................................................... 82
3.5. Wat zijn artistieke vrijplaatsen voor jongeren?................................................................. 82
3.6. resultaten onderzoek + logica’s ..................................................................................... 82
3.6.1. Publiek logica ........................................................................................................... 82
3.6.2. Centrale gemeenschapslogica .................................................................................. 83
3.6.3. Gemeenschapslogica en … ....................................................................................... 83
3.6.4. Staatlogica ............................................................................................................... 84
3.6.5. Marktlogica .............................................................................................................. 84
3.7. Functies en spanningsvelden......................................................................................... 85
3.7.1. Vrije tijd/ vrijheid en … ............................................................................................... 85
3.7.2. Inclusiviteit en… ....................................................................................................... 85
3.7.3. Zelforganisatie en ….................................................................................................. 85
3.8. Post-subculturen .......................................................................................................... 86
3.9. Besluit: Jeugdwerk is spannend ..................................................................................... 86
7
, SOCIALE PEDAGOGIEK
1. H1: INLEIDING
1.1. LOST IN TRANSLATION
• Onbekend concept
• “An important but widely misunderstood member of the social professions”
• Moeilijk concept in Anglo-Amerikaanse context
• Opvoeding als taak van het gezin
• Vaak ingevuld als ‘science of teaching and learning’ en ‘practice of teaching’
• Individueel, cognitief leren
➔ Vaak onduidelijk waar het sociale voor staat, men kan er een moeilijke omschrijving aan geven
1.2. BACK TO THE ROOTS
• Sociale pedagogiek als één van de antwoorden op de sociale kwestie → vooral continentale
traditie (Duitsland)
• Oorsprong in 19de eeuwse Industriële Revolutie
Van ‘Gemeinschaft’ naar ‘Gesellschaft’ (Tönnies)
Gemeinschaft → overgang v sl waarin iedereen elkaar kent en er duidelijke rollen zijn en
gedeelde verantw
Gesellschaft → Rolverdeling tss mensen is minder duidelijk, mensen kennen elkaar
minder goed, idee dat we geheel moeten vormen en hier actief moeten op inzetten
Van ‘mechanische’ naar ‘organische’ solidariteit (Durkheim)
Van verbondenheid als vanzelfsprekendheid naar verbondenheid als een te organiseren
pedagogisch project
Zoektocht naar hoe sociale cohesie verzekerd kon blijven
→ Sociaal ped probleem: sociale orde is niet meer iets dat vanzelf komt, we moeten hier als
overheid op inzetten om te zorgen dat mensen bijeen blijven
• Verbinding tussen opvoeding en vraag naar ideale samenleving
• Geïntroduceerd in 1844 door Karl Mager (1810-1858) → Vind het belangrijk dat we niet enkel
bezig zijn met ontw v kind als idniv, maar ook met ruimere context en dat de mens zich ook
ontwikkeld als lid van de ruimere gemeenschap
• Reactie op ‘Individualpädagogik’ → “to emphasize the societal aspects of educational
processes”
• Opvoeding heeft een sociale missie/ maatschappelijke missie → ontw als lid vd ruimere
gemeenschap
•
• Inspiratiebron: Johann Heinrich Pestalozzi (1746-1827)
Focus op maatschappelijk achtergestelde groepen
Holistische benadering: ‘head, heart, hands’
8
, Spanning tussen individuele en maatschappelijke doelstellingen van opvoeding
Autonomie, vrijheid en zelf-realisatie (enerzijds)
Ontwikkelen van verantwoordelijke en betrokken burgers die begaan zijn met het algemeen
belang (anderzijds)
→ Vond het belangrijk dat opv en onderwijs voor iedereen toegankelijk was
• Paul Natorp (1854-1924): ‘founding father’
Kritiek op toenmalige individuele benaderingen → vorming tot mens vs vorming tot burger
Opvoeding is sociale aangelegenheid: opvoeding en gemeenschap kunnen niet zonder elkaar
Oprechtheid, rechtvaardigheid,… leren door deelname aan het sociale leven
Drie omgevingen: gezin, school en de ‘vrije opvoeding’
→ Niet alleen bezig zijn met vormen tot mens, maar ook vormen tot burger
→Opdracht voor de gehele sl -> maatsch opdracht om bezig te zijn met opv
→ Opv en sl hebben elkaar nodig → je hebt burgers nodig die aan democratische sl willen
bijdragen, opv gebeurt ook altijd in een bepaalde maatsch context, het is verbonden
• Herman Nohl (1879-1960)
Belangrijk voor ontwikkeling van sociale pedagogiek als autonome discipline
Meer kritische kijk: aandacht voor maatschappelijke oorzaken van ongelijkheid
Pedagogische interventies moeten historische, culturele, persoonlijke en maatschappelijke
context in rekening brengen
Focus op ‘derde milieu’ en kwetsbare jongeren
• Carl Mennicke (1887-1959)
Eerste hoogleraar sociale pedagogiek
Wijst op ontstaan van een sociaal-pedagogisch probleem door toenemende individualisering
als gevolg van industrialisering en urbanisering
Invoeging van individuen in de gemeenschap verloopt niet langer vanzelf
‘Sociaal-pedagogische verlegenheid’
Belang van reflectieve houding
• 1960-1970: Revival sociale pedagogiek
Focus op kritische reflectie op relatie individu-samenleving
Kritisch-emancipatorische pedagogiek
• Klaus Mollenhauer (1928-1998)
‘Vergeten samenhang. Over cultuur en opvoeding’ (1982)
Opvoeding is een maatschappelijk gebeuren, ingebed in maatschappelijke structuren
waarbinnen economische en politieke krachten gelden
Aandacht voor afhankelijk makende en mondigheid inperkende impact van deze structuren
• Paolo Freire (1921-1997)
1970: Pedagogy of the oppressed
Kritische reflectie op de rol van pedagogische praktijken in onze samenleving
Opvoeding is niet neutraal
→ Belangrijk om vragen te stellen bij het pedag project en te zien dat er keuzes gemaakt
worden en ook andere keuzes gemaakt kunnen worden
→ Opvoeding is nooit neutraal, we dragen altijd bij op de een of andere richting
9
Universiteit Gent
2025-2026
Lies Poppe
,INHOUD
1. H1: INLEIDING ..........................................................................................................................8
1.1. Lost in translation ...............................................................................................................8
1.2. Back to the roots .................................................................................................................8
1.3. Deze cursus ...................................................................................................................... 10
1.4. Focus op sociale integratie ................................................................................................ 10
1.5. Focus op jongeren ............................................................................................................. 11
1.5.1. Psycho-sociaal moratorium ........................................................................................... 11
1.5.2. Toeleidingsmoratorium ................................................................................................. 11
1.5.3. Cultureel moratorium.................................................................................................... 11
1.6. Toenemende individualisering ........................................................................................... 13
1.7. Terug naar de cursus ......................................................................................................... 13
2. H2: DE MAATSCHAPPELIJKE POSITIE VAN KINDEREN EN JONGEREN: BURGERSCHAP ............... 13
1. “Het individu overstijgen: “burgerschap” in historisch perspectief ....................................... 13
1.1. Terug naar de oudheid: Athene....................................................................................... 13
1.2. Het Romeinse rijk .......................................................................................................... 14
1.3. Middeleeuwen .............................................................................................................. 14
1.4. 19e eeuw: Natiestaaten in opkomst ................................................................................ 14
1.4.1. Van natiestaat naar verzorgingsstaat.......................................................................... 15
1.4.2. De school in de verzorginsstaat ................................................................................. 15
2. Hedendaagse burgerschapsopvattingen ............................................................................ 15
2.1. Burgerschap als meerlagig ............................................................................................ 15
2.1.1. Democratie .............................................................................................................. 15
2.2. Componenten van burgerschap ..................................................................................... 16
2.2.1. Burgerschap als status.............................................................................................. 16
2.2.2. Burgerschap als activiteit .......................................................................................... 17
2.2.3. Burgerschap als lidmaatschap .................................................................................. 17
2.3. Kritieken op dominante burgerschapsparadigma’s.............................................................. 17
2.3.1. 3A: Geleefd burgerschap ............................................................................................... 17
2.3.1.1. 4 dimensies van geleefd burgerschap .................................................................... 18
2.3.2. 3B: Burgerschap als praktijk .......................................................................................... 18
2.3.2.1. Biesta & Lawy – citizenship-as-practice.................................................................. 18
2.3.2.2. Kritiek 1: gericht op individuele jongeren ................................................................ 18
2.3.2.3. Kritiek 2: burgerschap als uitkomst van een traject ................................................. 19
2.3.2.4. Kritiek 3: burgerschapseducatie beperkt tot school ................................................ 19
2.3.3. 3C: Jeugdwerk en burgerschap ...................................................................................... 19
1
, 2.3.3.1. Jeugdwerk als vorming tot burger ........................................................................... 19
2.4. Kinderen als burgers (in de maak)....................................................................................... 20
2.4.1. De JOP monitor ............................................................................................................. 20
2.4.2. Burgerschaps(educatie): slotreflectie ............................................................................ 20
3. H3: KINDERRECHTEN .............................................................................................................. 21
1.1. Kinderrechten ................................................................................................................... 21
1.1.1. Belgische grondwet ....................................................................................................... 21
1.1.2. Decreet betreffende de rechtspositie van de minderjarige in de Integrale Jeugdhulp ......... 21
1.1.3. Decreet betreffende de participatie op school en de Vlaamse Onderwijsraad (artikel 42) .. 21
1.1.4. Jeugd- en kinderrechtenbeleidsplan ............................................................................... 22
1.1.5. Kindvriendelijke steden en gemeenten ........................................................................... 22
2. Gastcollege: naar een kinderrechtencultuur, Een kritisch-constructieve blik op kinderrechten
22
2.1. Kenniscentrum kinderrechten........................................................................................ 22
2.1.1. Werkingsprincipes .................................................................................................... 23
2.1.2. Doelstellingen en kernopdrachten: kennis en kunde ................................................... 23
2.1.3. Doelgroep & brugfunctie............................................................................................ 23
2.1.4. Wat doet KEKI? ......................................................................................................... 23
2.1.5. Projecten.................................................................................................................. 24
2.2. Vlaams jeugd- en kinderrechtenbeleid ........................................................................... 24
2.3. Intermediaire organisaties ............................................................................................. 24
2.4. Een beetje geschiedenis ................................................................................................ 25
2.4.1. Jaren ‘70-’80: Kinderrechtenbeweging als tegenbeweging ........................................... 25
2.4.2. 1989: Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind ...................................... 25
2.4.3. Jaren 90: implementatiegolf ...................................................................................... 25
2.4.4. KR als oplossing voor sociale problemen: Getuigenis uit de jeugdhulp ......................... 25
2.4.5. Jaren 2010- nu; kritische benadering .......................................................................... 26
2.5. het IVRK........................................................................................................................ 26
2.6. De 3 P’s ........................................................................................................................ 26
2.7. Keki en kinderrechten .................................................................................................... 27
2.7.1. Het universele kind bestaat niet ................................................................................. 27
2.7.1. Kindbeeld: door welke bril kijken we? .............................................................................. 27
2.7.2. Kindbeeld: kinderrechtenperspectief, een verbindend kindbeeld ................................. 28
2.7.3. Onze blik .................................................................................................................. 29
2.7.4. Een kritische kinderrechtenbenadering ...................................................................... 29
2.8. Drempels ..................................................................................................................... 30
2.9. Kinderrechtencultuur .................................................................................................... 30
2
, 2.9.1. Waar hebben we nood aan? ...................................................................................... 30
2.9.2. Kinderrechtenreflex (nood aan).................................................................................. 30
2.9.3. Kinderrechtenambassadeurs (nood aan).................................................................... 31
2.9.4. Een maatschappij waar een kinderrechtencultuur is (nood aan) .................................. 31
2.9.5. Kinderrechtencultuur (nood aan) ............................................................................... 32
H4: PARTICIPATIE VAN KINDEREN EN JONGEREN, BATALJONG ............................................................ 32
1. Waarom Bataljong? ........................................................................................................... 32
1.1. 3 kernthema’s............................................................................................................... 32
2. Participatie ....................................................................................................................... 32
2.1. Deelname vs deelhebben .............................................................................................. 32
3. Waarom bestaat en ontstaat particitpatie? ......................................................................... 32
3.1. Wettelijk kader.............................................................................................................. 32
3.2. Democratisch perspectief ............................................................................................. 33
3.3. Draagvlak creëren ......................................................................................................... 34
3.4. Beter beleid .................................................................................................................. 34
3.5. Eigenaarschap .............................................................................................................. 34
3.6. Burgerschapseducatie .................................................................................................. 34
3.6.1. Burgerschapseducatief perspectief ........................................................................... 34
3.6.2. Burgeremancipatie: pedagogie van de onderdrukten (Freire) ....................................... 34
3.7. Omdat het is ................................................................................................................. 35
4. Waarover gaat participatie? ............................................................................................... 35
4.1. Wettelijk kader in het onderwijs: .................................................................................... 35
4.2. Praktijk in het onderwijs:................................................................................................ 35
4.3. (Lokale) besturen – wettelijk kader ................................................................................. 36
4.4. (Lokale) besturen – in de praktijk .................................................................................... 36
4.5. In de jeugdzorg: wettelijk kader ...................................................................................... 37
4.6. In de jeugdzorg: in de praktijk ......................................................................................... 37
4.7. Conclusie ..................................................................................................................... 37
5. Participatie in/aan het lokaal beleid ‘all-over-the-place’ ...................................................... 38
5.1. kinderen en jongeren? ................................................................................................... 38
5.2. Vormen van top-down participatie ................................................................................. 39
5.3. Het bereiken van kinderen en jongeren ........................................................................... 39
5.4. Schijnparticipatie.......................................................................................................... 40
5.5. Voice is not enough – Lundy’s model van participatie ...................................................... 41
5.5.1. Case: de kinderraad .................................................................................................. 41
5.6. Bottum-up participatie voldoende erkent?...................................................................... 42
5.6.1. Politiserend werken binnen jeugdwelzijnswerk ........................................................... 43
3
, 5.7. Jeugdparticipatie in lokaal beleid: van methode naar cultuur – onderzoek platform C ....... 43
5.8. 3 essentiële factoren cultuurshift................................................................................... 43
5.9. Lokale bestuurlijke context ............................................................................................ 44
5.10. (Bestuurlijke) visie op betrokkenheid van kinderen en jongeren ........................................ 44
5.11. Entiteiten in het ecosysteem .......................................................................................... 44
5.11.1. ecosystemisch perspectief........................................................................................ 44
5.11.2. Beschikbaarhied, kennis en samenwerking ................................................................ 44
6. Conclusies ....................................................................................................................... 44
6.1. Betekenisvolle participatie: naar een samenhang tussen methode, visie en context ......... 44
6.2. (Op weg naar) een cultuur(shift): van doelgroepdenken naar participatiecultuurdenken .... 45
6.3. Als sociaal werker ......................................................................................................... 45
H5: POLITISERING ALS KERNOPDRACHT VAN HET SOCIAAL WERK – WERKCOLLEGE ........................... 45
1. Politisering: het grote misverstand ..................................................................................... 45
2. politisering terug van weggeweest in het sociaal werk? … .................................................... 46
2.1. Terug van weggeweest................................................................................................... 46
2.2. Reactie op druk ‘van boven’ ........................................................................................... 46
2.3. Reactie op druk ‘van beneden’ ....................................................................................... 46
2.4. Interne druk .................................................................................................................. 47
2.5. Politisering binnen de politieke opdracht van het sociaal werk ......................................... 47
3. Het concept politisering .................................................................................................... 47
3.1. Politisering en de publieke sfeer..................................................................................... 48
3.2. Politisering en democratisering ...................................................................................... 48
3.3. Onderliggende machtsverhouding ................................................................................. 49
4. Politisering in het scoiaal werk ........................................................................................... 49
4.1. Specifieke betekenis van politisering in het sociaal werk?................................................ 49
4.2. Een gelaagde praktijk .................................................................................................... 49
5. Politisering van, in en door het sociaal werk ........................................................................ 50
5.1. Politisering van sociaal werk .......................................................................................... 50
5.2. Politisering door sociaal werk ........................................................................................ 50
5.3. Politisering in sociaal werk............................................................................................. 50
H6: JEUGDBELEID IN VLAANDEREN .................................................................................................... 51
1. Inleiding............................................................................................................................ 51
2. Europees jeugdbeleid ........................................................................................................ 51
2.1. Inleiding ....................................................................................................................... 51
2.2. Wat doet de Europese Unie voor jongeren? ..................................................................... 51
2.2.1. Belangrijkste initiatieven ........................................................................................... 51
2.2.2. Europese Jeugddialoog ............................................................................................. 51
4
, 2.2.3. Europese jeugddoelstellingen.................................................................................... 52
2.2.4. Erasmus+ (2021–2027) .............................................................................................. 52
2.2.5. Europees Solidariteitskorps....................................................................................... 52
2.2.6. Bel’J-programma ...................................................................................................... 52
2.3. (Democratisch) burgerschap – Artikel ‘fearing youth, fostering democracy’ ...................... 52
3. Federaal jeugdbeleid ......................................................................................................... 53
3.1. ‘Youth Policy in the Three Communities of Belgium ......................................................... 53
3.2. Reflectievraag zelftest leerpad ....................................................................................... 54
4. Vlaams Jeugdbeleid .......................................................................................................... 54
4.1. Jeugdbeleid in Vlaanderen ............................................................................................. 54
4.2. Jeugddecreet ................................................................................................................ 54
4.3. Omschrijving jeugd ....................................................................................................... 55
4.4. Jeugd- en kinderrechtenbeleid ....................................................................................... 55
4.5. Jeugd- en kinderrechtenbeleidsplan (JKP) ....................................................................... 55
4.6. Aanspreekpunt jeugd- en kinderrechtenbeleid ................................................................ 57
4.7. Subsidiëring jeugdverenigingen (jeugdwerkbeleid) .......................................................... 57
4.7.1. Werksoorten jeugdverenigingen ................................................................................. 57
4.8. Jeugdorganisaties met een specifieke opdracht .............................................................. 58
4.9. Reflectievraag leerpad................................................................................................... 59
5. Lokaal beleid .................................................................................................................... 59
5.1. Het gemeentebestuur en lokaal jeugdbeleid ................................................................... 59
5.2. Kernspelers voor een brede jeugdreflex op lokaal niveau ................................................. 59
5.3. Jeugdraad ..................................................................................................................... 59
5.4. Beleidsplannen / meerjarenplanning .............................................................................. 60
5.5. Label Kindvriendelijke Steden & Gemeenten ................................................................... 60
5.6. Reflectievragen leerpad................................................................................................. 60
H7: ONDERWIJS ................................................................................................................................ 61
1. Inleiding............................................................................................................................ 61
1.1. Onderwijs in de samenleving ......................................................................................... 61
1.1.1. Onderwijs in crisis – dalende onderwijsprestaties ....................................................... 61
1.1.2. Crisis – persistente ongelijkheid................................................................................. 62
1.1.3. Onderwijskwaliteit .................................................................................................... 63
2. Dominante visie op onderwijs ............................................................................................ 63
2.1. Dominante visie ............................................................................................................ 63
2.1.1. Neoliberalisme ......................................................................................................... 63
2.1.2. Privatisering en marktwerking .................................................................................... 63
2.1.3. Human capital benadering ........................................................................................ 63
5
, 2.2. Kritieken op human capital benadering .......................................................................... 64
2.2.1. Kritiek 1: een enge kijk op de rol van onderwijs ............................................................ 64
2.2.2. Kritiek 2: De opkomst van ‘strong education’ .............................................................. 65
2.2.3. Kritiek 3: Instrrumentalisering van participatie ............................................................ 65
2.2.4. Kritiek 4: De legitimering van sociale ongelijkheid ....................................................... 66
3. Relevantie van/voor sociaal werk ....................................................................................... 66
3.1. vISIE OP GOED ONDERWIJS .......................................................................................... 66
3.2. Drie doelen van onderwijs (Biesta) ................................................................................. 67
3.3. What kind of society does the school need? ................................................................... 67
3.4. Het realiseren van waardevol onderwijs ......................................................................... 67
H8: PUBLIEKE RUIMTE........................................................................................................................ 68
1. JES Brussel ....................................................................................................................... 68
1.1. Waarom belangrijk om met jongeren te werken? ............................................................. 68
1.2. Gender en de stad ......................................................................................................... 69
2. Publieke ruimte als mede-opvoeder ................................................................................... 70
2.1. Context ........................................................................................................................ 70
2.2. Becoming public: public pedagogy, citizenship & the public sphere ................................. 70
2.2.1. Uitganspunt.............................................................................................................. 70
2.2.2. The space where freedom can appear ........................................................................ 71
2.2.3. 3 forms of public pedagogy ........................................................................................ 71
2.2.4. discussie.................................................................................................................. 72
5.7. Samenvatting artikel Biesta ........................................................................................... 72
H9:VRIJE TIJD ALS PEDAGOGISCH MILIEU ........................................................................................... 74
1. Vrije tijd als recht .............................................................................................................. 74
1.1. IVRK – Artikel 31 ............................................................................................................ 74
1.2. UVRM – Artikel 24 .......................................................................................................... 74
1.3. United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities – Artikel 30, punt 5 .. 74
2. Jeugd- en kinderrechten beleidsplan 2025 – 2029................................................................ 75
2.1. Prioriteit ‘samenleven in solidareit’ ................................................................................ 75
2.2. Recht op vrije tijd onder druk ......................................................................................... 75
2.3. Verenigingsdeelname.................................................................................................... 76
2.3.1. naar opleidingsniveau van de ouders ......................................................................... 76
2.3.2. naar onderwijsnorm .................................................................................................. 76
2.3.3. Naar migratieachtergrond ......................................................................................... 76
2.3.4. naar subjectief inkomen ............................................................................................ 77
2.4. Focus op toegankelijkheid ............................................................................................. 77
2.5. Focus op georganiseerde vrije tijd .................................................................................. 78
6
, 2.6. Focus op spel en plezier ................................................................................................ 79
2.7. Een sociaal pedagogisch perspectief op vrije tijd ............................................................ 79
3. Party: Participatory arts practices and Young people's personal and social development ...... 79
3.1. Artistieke vrijplaatsen voor jongeren ............................................................................... 79
3.1.1. Onderzoeksvragen .................................................................................................... 79
3.1.2. Wat zijn artistieke vrijplaatsen voor jongeren? ............................................................ 80
3.1.3. Waarom artistieke vrijplaatsen ondersteunen in cultuurbeleid?................................... 80
3.1.4. Waarom artistieke vrijplaatsen ondersteunen binnen jeugdwerk? ................................ 80
3.2. Onderzoek jeugdculturen .............................................................................................. 81
3.3. Wat is een vrijplaats? .................................................................................................... 81
3.4. Wat is een artistieke vrijplaats? ...................................................................................... 82
3.5. Wat zijn artistieke vrijplaatsen voor jongeren?................................................................. 82
3.6. resultaten onderzoek + logica’s ..................................................................................... 82
3.6.1. Publiek logica ........................................................................................................... 82
3.6.2. Centrale gemeenschapslogica .................................................................................. 83
3.6.3. Gemeenschapslogica en … ....................................................................................... 83
3.6.4. Staatlogica ............................................................................................................... 84
3.6.5. Marktlogica .............................................................................................................. 84
3.7. Functies en spanningsvelden......................................................................................... 85
3.7.1. Vrije tijd/ vrijheid en … ............................................................................................... 85
3.7.2. Inclusiviteit en… ....................................................................................................... 85
3.7.3. Zelforganisatie en ….................................................................................................. 85
3.8. Post-subculturen .......................................................................................................... 86
3.9. Besluit: Jeugdwerk is spannend ..................................................................................... 86
7
, SOCIALE PEDAGOGIEK
1. H1: INLEIDING
1.1. LOST IN TRANSLATION
• Onbekend concept
• “An important but widely misunderstood member of the social professions”
• Moeilijk concept in Anglo-Amerikaanse context
• Opvoeding als taak van het gezin
• Vaak ingevuld als ‘science of teaching and learning’ en ‘practice of teaching’
• Individueel, cognitief leren
➔ Vaak onduidelijk waar het sociale voor staat, men kan er een moeilijke omschrijving aan geven
1.2. BACK TO THE ROOTS
• Sociale pedagogiek als één van de antwoorden op de sociale kwestie → vooral continentale
traditie (Duitsland)
• Oorsprong in 19de eeuwse Industriële Revolutie
Van ‘Gemeinschaft’ naar ‘Gesellschaft’ (Tönnies)
Gemeinschaft → overgang v sl waarin iedereen elkaar kent en er duidelijke rollen zijn en
gedeelde verantw
Gesellschaft → Rolverdeling tss mensen is minder duidelijk, mensen kennen elkaar
minder goed, idee dat we geheel moeten vormen en hier actief moeten op inzetten
Van ‘mechanische’ naar ‘organische’ solidariteit (Durkheim)
Van verbondenheid als vanzelfsprekendheid naar verbondenheid als een te organiseren
pedagogisch project
Zoektocht naar hoe sociale cohesie verzekerd kon blijven
→ Sociaal ped probleem: sociale orde is niet meer iets dat vanzelf komt, we moeten hier als
overheid op inzetten om te zorgen dat mensen bijeen blijven
• Verbinding tussen opvoeding en vraag naar ideale samenleving
• Geïntroduceerd in 1844 door Karl Mager (1810-1858) → Vind het belangrijk dat we niet enkel
bezig zijn met ontw v kind als idniv, maar ook met ruimere context en dat de mens zich ook
ontwikkeld als lid van de ruimere gemeenschap
• Reactie op ‘Individualpädagogik’ → “to emphasize the societal aspects of educational
processes”
• Opvoeding heeft een sociale missie/ maatschappelijke missie → ontw als lid vd ruimere
gemeenschap
•
• Inspiratiebron: Johann Heinrich Pestalozzi (1746-1827)
Focus op maatschappelijk achtergestelde groepen
Holistische benadering: ‘head, heart, hands’
8
, Spanning tussen individuele en maatschappelijke doelstellingen van opvoeding
Autonomie, vrijheid en zelf-realisatie (enerzijds)
Ontwikkelen van verantwoordelijke en betrokken burgers die begaan zijn met het algemeen
belang (anderzijds)
→ Vond het belangrijk dat opv en onderwijs voor iedereen toegankelijk was
• Paul Natorp (1854-1924): ‘founding father’
Kritiek op toenmalige individuele benaderingen → vorming tot mens vs vorming tot burger
Opvoeding is sociale aangelegenheid: opvoeding en gemeenschap kunnen niet zonder elkaar
Oprechtheid, rechtvaardigheid,… leren door deelname aan het sociale leven
Drie omgevingen: gezin, school en de ‘vrije opvoeding’
→ Niet alleen bezig zijn met vormen tot mens, maar ook vormen tot burger
→Opdracht voor de gehele sl -> maatsch opdracht om bezig te zijn met opv
→ Opv en sl hebben elkaar nodig → je hebt burgers nodig die aan democratische sl willen
bijdragen, opv gebeurt ook altijd in een bepaalde maatsch context, het is verbonden
• Herman Nohl (1879-1960)
Belangrijk voor ontwikkeling van sociale pedagogiek als autonome discipline
Meer kritische kijk: aandacht voor maatschappelijke oorzaken van ongelijkheid
Pedagogische interventies moeten historische, culturele, persoonlijke en maatschappelijke
context in rekening brengen
Focus op ‘derde milieu’ en kwetsbare jongeren
• Carl Mennicke (1887-1959)
Eerste hoogleraar sociale pedagogiek
Wijst op ontstaan van een sociaal-pedagogisch probleem door toenemende individualisering
als gevolg van industrialisering en urbanisering
Invoeging van individuen in de gemeenschap verloopt niet langer vanzelf
‘Sociaal-pedagogische verlegenheid’
Belang van reflectieve houding
• 1960-1970: Revival sociale pedagogiek
Focus op kritische reflectie op relatie individu-samenleving
Kritisch-emancipatorische pedagogiek
• Klaus Mollenhauer (1928-1998)
‘Vergeten samenhang. Over cultuur en opvoeding’ (1982)
Opvoeding is een maatschappelijk gebeuren, ingebed in maatschappelijke structuren
waarbinnen economische en politieke krachten gelden
Aandacht voor afhankelijk makende en mondigheid inperkende impact van deze structuren
• Paolo Freire (1921-1997)
1970: Pedagogy of the oppressed
Kritische reflectie op de rol van pedagogische praktijken in onze samenleving
Opvoeding is niet neutraal
→ Belangrijk om vragen te stellen bij het pedag project en te zien dat er keuzes gemaakt
worden en ook andere keuzes gemaakt kunnen worden
→ Opvoeding is nooit neutraal, we dragen altijd bij op de een of andere richting
9
