Plichtleer
Hoofdstuk 1: Ethiek en moraal
Empirisme = waarneming en ervaring (inductief)
Rationalisme = mogelijkheden van menselijke rede als basis (deductief)
Ethiek =
- Komt van èthos gewoonten, gebruiken of zeden, houding
- Centrale vraag: Welke menselijke beslissingen/handelingen zijn goed of toelaatbaar en welk slecht of niet
toelaatbaar?
- Reflecteren over + onderzoeken/rechtvaardigen van ethische waarden (waarom vind ik dit juist of fout?)
Socrates = centrale figuur
- Maak iets van je leven!
- Onderzoek je leven en ontwikkel wijsheid.
- Ging op wandel en bevroeg de burgers op straat.
Moraal ≠ ethiek
= geheel van waarden en normen van een gemeenschap, individu, bedrijf, organisatie,...
- Heeft evolutionair biologische wortels
Ethisch dilemma of waardenconflict =
- Tegenstelling tussen (professionele) waarden
- Kan onderworpen worden aan een moreel oordeel
- Stelt je voor een keuze tussen 2 of meerdere alternatieven
- Voldoende rekening gehouden is met de rechten, belangen en wensen van betrokkenen
Moreel oordeel = antwoord op de vraag of een handeling of beslissing moreel juist is
- Volgens bepaalde redenering onderbouwd met argumenten.
- Perspectief dat evenwaardig naast een financieel-economische, praktische of juridische benadering van een
situatie/beslissing kan staan
Ethisch handelen
Jeurissen Ethisch handelen is dat handelen dat in overeenstemming is met de waarden en de normen waaraan we
onszelf en anderen in redelijkheid gehouden achten
Ethisch handelen
- Gebaseerd op zelfonderzoek
- Hoe sta ik hier als mens tegenover?
- Hoe interageer ik professioneel met anderen?
- Hou ik rekening met de rechten en belangen van de betrokkene(n)
Verschillende niveaus:
- Individueel niveau micro
- Organisatie niveau meso
- Economisch niveau marco
Integriteit
Integriteit = Geheel van gedragsvormen, kennis en attitudes om vertrouwen te creëren en te behouden.
Wordt bepaald door:
- Regelgeving en ethische (beroeps)codes
- Beperken van verleidingen (risico’s)
- Vaardigheid van moreel oordelen
- Houding vanuit intentie en openstaan voor
Individuele integriteit = doen wat je zegt, zeggen wat je doet, eerlijk-en oprechtheid, betrokkenheid, geen emotionele
veinzerij of agenda
1
, Sociale integriteit = verleidingen weerstaan uit je omgeving, machtspositie niet misbruiken of bederven
“Fatsoen moet je doen” een morele houding dien je actief uit te dragen en niet enkel te ‘denken’
Waarden = set van beginselen die richtinggevend zijn voor mensen die deze waarden onderschrijven voor het oordeel dat ze
hebben over zichzelf en de anderen
Normen = uitdrukking van waarden, hoe we ze omzetten in de praktijk (wetten en regels)
- Gedragsregels over wat verwacht wordt in een bepaalde situatie (en wat niet)
- Bepaald door en voor een bepaalde groep mensen (sportclub, natiestaat, school, ...)
- Tijdsgebonden
Het rechtssysteem is normatief, sommige beroepen zijn via beroepscodes ook normatief geregeld.
Juridische en morele rechten
Legaliteit = in overeenstemming met de wet handelen
Ethische legitimiteit = rechtvaardiging van een beslissing of handeling
Zijn niet het zelfde!!!
Rassenwetten van de nazi’s, apartheid in Zuid-Afrika, economische wetten die kinderarbeid niet verbieden, quasi fiscale
fraude, ...
Casus: Etrimoschandaal en het ontstaan van de Wet Breyne (1971)
Oorsprong van de moraal
Charles Darwin (1809 – 1882)
- Bekend door zijn evolutietheorie (‘Origin of species’- 1859) survival of the fittest (de meest aangepaste soort
overleeft)
- The descent of man (1871) benadert moraal voor het eerst biologisch en niet religieus of filosofisch.-
- We delen meer met de dieren dan we vermoeden.
Navolging bij:
Etholoog Frans De Waal (50 jaar onderzoek bij primaten). Ze beschikken over empathie, gevoel van
rechtvaardigheid, wederkerigheid.
Moreel psycholoog Jonathan Haidt voegt er loyaliteit binnen de groep, authoriteit en puurheid aan toe.
Filosoof Jan Verplaetse definieert 5 morele instincten
Codex Hammurabi = reeks wetten en juridische beslissingen, gebaseerd op na te streven gedrag van de koning, beste bron
om beeld te krijgen van sociale structuur in die tijd.
Moraal en morele normen zijn het product van menselijk samenleven; -om de samenhorigheid van de groep te beschermen
en te versterken
Frans De Waal stelt (met Darwin) dat moraal ouder is dan de mens zelf.
Intuïtie en ratio zijn 2 zijden van dezelfde moraliteitsmedaille. Beide dienen meegenomen te worden.
Jonathan Haidt stelt dat het denken over en rechtvaardigen van morele keuzes vrijwel altijd de intuïtie volgt.
Menselijk gedrag
Hoe maken we keuzes? Wat bepaalt ons gedrag?-Bewust of onbewust?
- Daniel Kahneman (°1934)
Nobelprijs economie 2002 (met Amos Tversky)
15 – 20% gebeurt bewust (systeem 2) – 503 x 9
80 – 85% gebeurt onbewust (systeem 1) – boze blik
Ons denken is fundamenteel feilbaar
We krijgen te maken met allerlei biases
2
Hoofdstuk 1: Ethiek en moraal
Empirisme = waarneming en ervaring (inductief)
Rationalisme = mogelijkheden van menselijke rede als basis (deductief)
Ethiek =
- Komt van èthos gewoonten, gebruiken of zeden, houding
- Centrale vraag: Welke menselijke beslissingen/handelingen zijn goed of toelaatbaar en welk slecht of niet
toelaatbaar?
- Reflecteren over + onderzoeken/rechtvaardigen van ethische waarden (waarom vind ik dit juist of fout?)
Socrates = centrale figuur
- Maak iets van je leven!
- Onderzoek je leven en ontwikkel wijsheid.
- Ging op wandel en bevroeg de burgers op straat.
Moraal ≠ ethiek
= geheel van waarden en normen van een gemeenschap, individu, bedrijf, organisatie,...
- Heeft evolutionair biologische wortels
Ethisch dilemma of waardenconflict =
- Tegenstelling tussen (professionele) waarden
- Kan onderworpen worden aan een moreel oordeel
- Stelt je voor een keuze tussen 2 of meerdere alternatieven
- Voldoende rekening gehouden is met de rechten, belangen en wensen van betrokkenen
Moreel oordeel = antwoord op de vraag of een handeling of beslissing moreel juist is
- Volgens bepaalde redenering onderbouwd met argumenten.
- Perspectief dat evenwaardig naast een financieel-economische, praktische of juridische benadering van een
situatie/beslissing kan staan
Ethisch handelen
Jeurissen Ethisch handelen is dat handelen dat in overeenstemming is met de waarden en de normen waaraan we
onszelf en anderen in redelijkheid gehouden achten
Ethisch handelen
- Gebaseerd op zelfonderzoek
- Hoe sta ik hier als mens tegenover?
- Hoe interageer ik professioneel met anderen?
- Hou ik rekening met de rechten en belangen van de betrokkene(n)
Verschillende niveaus:
- Individueel niveau micro
- Organisatie niveau meso
- Economisch niveau marco
Integriteit
Integriteit = Geheel van gedragsvormen, kennis en attitudes om vertrouwen te creëren en te behouden.
Wordt bepaald door:
- Regelgeving en ethische (beroeps)codes
- Beperken van verleidingen (risico’s)
- Vaardigheid van moreel oordelen
- Houding vanuit intentie en openstaan voor
Individuele integriteit = doen wat je zegt, zeggen wat je doet, eerlijk-en oprechtheid, betrokkenheid, geen emotionele
veinzerij of agenda
1
, Sociale integriteit = verleidingen weerstaan uit je omgeving, machtspositie niet misbruiken of bederven
“Fatsoen moet je doen” een morele houding dien je actief uit te dragen en niet enkel te ‘denken’
Waarden = set van beginselen die richtinggevend zijn voor mensen die deze waarden onderschrijven voor het oordeel dat ze
hebben over zichzelf en de anderen
Normen = uitdrukking van waarden, hoe we ze omzetten in de praktijk (wetten en regels)
- Gedragsregels over wat verwacht wordt in een bepaalde situatie (en wat niet)
- Bepaald door en voor een bepaalde groep mensen (sportclub, natiestaat, school, ...)
- Tijdsgebonden
Het rechtssysteem is normatief, sommige beroepen zijn via beroepscodes ook normatief geregeld.
Juridische en morele rechten
Legaliteit = in overeenstemming met de wet handelen
Ethische legitimiteit = rechtvaardiging van een beslissing of handeling
Zijn niet het zelfde!!!
Rassenwetten van de nazi’s, apartheid in Zuid-Afrika, economische wetten die kinderarbeid niet verbieden, quasi fiscale
fraude, ...
Casus: Etrimoschandaal en het ontstaan van de Wet Breyne (1971)
Oorsprong van de moraal
Charles Darwin (1809 – 1882)
- Bekend door zijn evolutietheorie (‘Origin of species’- 1859) survival of the fittest (de meest aangepaste soort
overleeft)
- The descent of man (1871) benadert moraal voor het eerst biologisch en niet religieus of filosofisch.-
- We delen meer met de dieren dan we vermoeden.
Navolging bij:
Etholoog Frans De Waal (50 jaar onderzoek bij primaten). Ze beschikken over empathie, gevoel van
rechtvaardigheid, wederkerigheid.
Moreel psycholoog Jonathan Haidt voegt er loyaliteit binnen de groep, authoriteit en puurheid aan toe.
Filosoof Jan Verplaetse definieert 5 morele instincten
Codex Hammurabi = reeks wetten en juridische beslissingen, gebaseerd op na te streven gedrag van de koning, beste bron
om beeld te krijgen van sociale structuur in die tijd.
Moraal en morele normen zijn het product van menselijk samenleven; -om de samenhorigheid van de groep te beschermen
en te versterken
Frans De Waal stelt (met Darwin) dat moraal ouder is dan de mens zelf.
Intuïtie en ratio zijn 2 zijden van dezelfde moraliteitsmedaille. Beide dienen meegenomen te worden.
Jonathan Haidt stelt dat het denken over en rechtvaardigen van morele keuzes vrijwel altijd de intuïtie volgt.
Menselijk gedrag
Hoe maken we keuzes? Wat bepaalt ons gedrag?-Bewust of onbewust?
- Daniel Kahneman (°1934)
Nobelprijs economie 2002 (met Amos Tversky)
15 – 20% gebeurt bewust (systeem 2) – 503 x 9
80 – 85% gebeurt onbewust (systeem 1) – boze blik
Ons denken is fundamenteel feilbaar
We krijgen te maken met allerlei biases
2
