Strafrechtelijk beleid
Inhoudsopgave
1. Opzet en inleiding......................................................................................................... 3
1.1. Strafrechtelijk beleid als opleidingsonderdeel en wetenschapsdiscipline.......................................3
1.2. Strafrechtelijk beleid: een definitie................................................................................................4
1.3. Handhaving van de strafwet en andere reacties op criminaliteit...................................................4
1.4. Visie op criminaliteit en strafrechtsbedeling..................................................................................5
1.5. Grenzen aan het strafrechtelijk beleid...........................................................................................6
1.6. Actoren, fora en instrumenten van het strafrechtelijk beleid.........................................................6
1.7. Doelstellingen en methodes van strafrechtelijk beleid als wetenschapsdiscipline.........................6
2. Historiek en achtergronden........................................................................................... 7
2.1. Een eigen strafwet en handhavingsapparaat (1830-1875)............................................................7
2.2. Transformatie naar een daderbeleid (1875-1945)..........................................................................8
2.3. Een (al te) ambitieus daderbeleid met menselijk gelaat (1945-1980)............................................9
3. De weg naar octopus................................................................................................... 11
3.1. Harde hand zonder kader (1960 – 1980)......................................................................................11
Onrust over justitie, maar niet in politieke kringen (1968 – 1978)................................................12
3.2. De loden jaren en het Pinksterplan (1980 – 1990).......................................................................13
Justitie zakt nog dieper op de politieke agenda (1979-1987)........................................................13
Een eerste correctie (1988-1996).................................................................................................14
3.3. Intenties en aanzetten tot verandering (1990 – 1996).................................................................16
3.4. Consensus dat het nu echt anders moet (1996 – 1998)...............................................................17
4. Nieuwe kaders voor een integraal en geïntegreerd beleid.............................................18
4.1. Aanpassingen aan de wet Lejeune en een “kleine Franchimont”.................................................18
4.2. De ontsnapping van Marc Dutroux............................................................................................... 19
4.3. Een octopusakkoord over hervormingen bij politie én justitie......................................................19
4.4. Een geïntegreerde politie gestructureerd op 2 niveaus...............................................................19
4.5. Een Hoge Raad voor de Justitie.................................................................................................... 21
4.6. Federaal parket, verticale en horizontale integratie en mandaatsysteem...................................21
4.7. De gerechtelijke pijler na Octopus: schema.................................................................................22
4.8. Het veiligheids- en detentieplan.................................................................................................. 22
4.9. Kadernota integrale veiligheid, Themis en gedetineerdenrechten...............................................25
4.10. Regeringen Leterme en Van Rompuy......................................................................................... 27
4.11. De regering Di Rupo (2011-2014).............................................................................................. 29
5. Ambities voor justitie en uitdagingen voor veiligheid...................................................30
5.1. regeringen Michel en Wilmès....................................................................................................... 30
5.2. Beleidsintenties inzake justitie en veiligheid................................................................................31
5.3. Kadernota integrale veiligheid 2016............................................................................................ 31
5.4. Nationaal veiligheidsplan 2016-2019........................................................................................... 32
5.5. Parlementaire commissie aanslagen van 2016............................................................................32
5.5. Kanaalplan, Stroomplan, Ariec en Euriec.....................................................................................33
, 5.6. Het justitiebeleid......................................................................................................................... 34
5.7. Een Vlaams minister van Justitie en Handhaving.........................................................................34
5.8. COVID-19..................................................................................................................................... 35
5.9. Regeerakkoord Decroo – justitie en veiligheid.............................................................................35
5.10. De regering De Wever (2025-…)................................................................................................ 38
6. De crisis van de democratie.........................................................................................39
6.1. Een crisis van de democratie?..................................................................................................... 40
6.2. Een snel veranderende samenleving........................................................................................... 40
6.3. Autoritair-populisme..................................................................................................................... 40
6.4. De autoritaire dreiging................................................................................................................. 41
6.5. The Uphill Battle to Safeguard Rights (2025)...............................................................................41
6.6. En toch een langdurige democratische regressie........................................................................42
6.7. Hoe democratieën sterven........................................................................................................... 42
6.8. Keuzes in een veiligheidsbeleid maken vandaag deel uit van een ruimeren ideologische strijd in
de samenleving.................................................................................................................................. 42
6.9. Democratieën zijn niet vanzelfsrekend........................................................................................ 43
Democratisch elitarisme............................................................................................................... 43
Participatieve democratie............................................................................................................. 44
6.10. Transformatie van de politiek..................................................................................................... 44
7. Beleidsagendering...................................................................................................... 45
7.1. Culturele transformaties.............................................................................................................. 45
Adaptieve strategieën.................................................................................................................. 46
Niet-adaptieve (emotionele) strategieën......................................................................................47
7.2. Een nieuwe criminaliteitscontrole................................................................................................ 47
7.3. Transformaties in België.............................................................................................................. 47
7.4. De spelregels van de consociationele participatie.......................................................................48
7.5. Het belang van crisissen.............................................................................................................. 49
7.6. Beleid en het belang van verhalen............................................................................................... 49
8. Netwerkbenaderingen.................................................................................................50
8.1. Evidence-based beleid................................................................................................................. 50
8.2. Multi-agency benaderingen voor de aanpak van criminaliteit......................................................50
Uitgangspunten & principes......................................................................................................... 50
Wat is belangrijk voor de effectiviteit van IOM?............................................................................51
Uitgangspunten............................................................................................................................ 51
Hoe verloopt een gerichte afschrikkingsstrategie?.......................................................................51
3 basisvormen.............................................................................................................................. 51
Bevindingen................................................................................................................................. 52
Aandachtspunten bij implementatie............................................................................................. 52
8.3. Nood aan een veranderingstheorie.............................................................................................. 52
Een veelheid aan doelstellingen................................................................................................... 53
8.4. Naar een theorie over recidivebeperking.....................................................................................53
>18 jarigen.................................................................................................................................. 54
<18 jarigen.................................................................................................................................. 54
Casusoverleg................................................................................................................................ 55
Belang van verhalen........................................................................................................................... 55
Organisaties zijn levende processen................................................................................................... 55
Organiseren als sensemaking (Tsoukas)............................................................................................. 55
Strategie als gesprek.......................................................................................................................... 55
, Organisatieverandering...................................................................................................................... 55
Veiligheidsbeleid................................................................................................................................. 56
Evidence-based beleid- de behavioral turn in beleid.........................................................56
Ideologie........................................................................................................................ 56
Politieke ideologie............................................................................................................................... 56
Justitie als bedrijf................................................................................................................................ 56
Opmars van het marktdenken............................................................................................................ 56
Mythologieën – Roland Barthes........................................................................................................... 57
Penal welfarism................................................................................................................................... 57
Rechts realisme.................................................................................................................................. 57
Evaluatie............................................................................................................................................. 59
Progressief veiligheidsbeleid............................................................................................................... 59
Rechts conservatief veiligheidsbeleid................................................................................................. 60
Evidence-based beleid........................................................................................................................ 60
1. Opzet en inleiding
1.1. Strafrechtelijk beleid als opleidingsonderdeel en
wetenschapsdiscipline
Beperkte verspreiding door verweving met criminologie en strafrecht en daarom slechts als
toepassing ervan bekeken
Tot jaren ’80 zeer weinig aandacht voor het strafrechtelijk beleid
1e onderzoek van De Ruyver in 1988: het was wel mogelijk om een strafrechtelijk beleid te
identificeren, maar het werd niet expliciet zo benoemd
1992: strafrechtelijk beleid als afzonderlijk opleidingsonderdeel in criminologie en later
rechten
, 1.2. Strafrechtelijk beleid: een definitie
Definitie volgens Belgische Dienst voor Strafrechtelijk Beleid (DSB): “Het geheel van
maatregelen, al dan niet van strafrechtelijke aard, die strekken tot het beschermen van de
maatschappij tegen criminaliteit, tot het bepalen van het lot van delinquenten en tot het
garanderen van de rechten van slachtoffers.”
Definitie volgens het handboek: “De studie van keuzes en gedragslijnen die betrekking
hebben op de handhaving van de strafwet en andere reacties op criminaliteit.” brede visie
1.2.1.Keuzes en gedragslijnen: discretionaire ruimte
Strafrechtelijk beleid = elke keer wanneer er ruimte is om keuzes te maken (ook ad hoc
keuzes)
Beleid = handelende component (keuzeprocessen) + inhoudelijke en normatieve
dimensie (beleid, verzamelnaam voor hoe gehandeld zou moeten worden, welke keuzes
zouden moeten gemaakt worden)
Geen discretionaire ruimte geen keuzemogelijkheid loutere toepassing vd regels geen
beleid
- Onzekerheid + rechtvaardigheid
- Dispariteit + beste oplossing mogelijk voor een
concreet geval
- Inconsistentie
- Discussie
1.3. Handhaving van de strafwet en andere reacties op criminaliteit
Sensu stricto: beleid gevoerd ter handhaving van de strafwet
Bredere visie: elke keuze of gedragslijn die als actie op een misdrijf of inbreuk wordt
ondernomen
SB als handhaving van de strafwet SB als reactie op criminaliteit
- Enge visie/sensu stricto - Brede visie: elke reactie op
criminaliteit en ander afwijkend
- Voornamelijk aandacht voor het
gedrag
beter toepassen en handhaven van
regels via het strafrecht - Individualiserend = niet enkel de
loutere regel en norm, maar ook
- Systemische & formele invulling =
oog voor de personen of groepen
gericht op de machinerie vd
ten aanzien van wie de regels zijn
strafrechtsbedeling
gesteld
- Ook handhaving door bestuurlijke
- Inhoudelijk = naast de functionele
actoren
component ook aandacht voor
- NIET handhaving van normen die inhoudelijk kiezen voor de juiste
geen misdrijven zijn reactie
Rechtsbeschermende invulling = = criminele politiek
handhaving die zo goed mogelijk de grond- en
- Reactie niet noodzakelijk
mensenrechten van de burger beschermt
repressief, handhavend of
Instrumentele invulling = handhaving die bestraffend
zo efficient en effectief mogelijk gebeurt
- Ook andere doelstellingen:
Evenwicht van de 2 is een afspiegeling van preventie, slachtofferzorg…
de politieke en sociaaleconomische
- Belang van andere actoren en
verhoudingen in de gegeven context
instituties: gemeentelijke
sancties, administratieve sancties,
Binnen de handhaving verschillende soorten: FOD Volksgezondheid inzake
welzijn tav gedetineerden…
Inhoudsopgave
1. Opzet en inleiding......................................................................................................... 3
1.1. Strafrechtelijk beleid als opleidingsonderdeel en wetenschapsdiscipline.......................................3
1.2. Strafrechtelijk beleid: een definitie................................................................................................4
1.3. Handhaving van de strafwet en andere reacties op criminaliteit...................................................4
1.4. Visie op criminaliteit en strafrechtsbedeling..................................................................................5
1.5. Grenzen aan het strafrechtelijk beleid...........................................................................................6
1.6. Actoren, fora en instrumenten van het strafrechtelijk beleid.........................................................6
1.7. Doelstellingen en methodes van strafrechtelijk beleid als wetenschapsdiscipline.........................6
2. Historiek en achtergronden........................................................................................... 7
2.1. Een eigen strafwet en handhavingsapparaat (1830-1875)............................................................7
2.2. Transformatie naar een daderbeleid (1875-1945)..........................................................................8
2.3. Een (al te) ambitieus daderbeleid met menselijk gelaat (1945-1980)............................................9
3. De weg naar octopus................................................................................................... 11
3.1. Harde hand zonder kader (1960 – 1980)......................................................................................11
Onrust over justitie, maar niet in politieke kringen (1968 – 1978)................................................12
3.2. De loden jaren en het Pinksterplan (1980 – 1990).......................................................................13
Justitie zakt nog dieper op de politieke agenda (1979-1987)........................................................13
Een eerste correctie (1988-1996).................................................................................................14
3.3. Intenties en aanzetten tot verandering (1990 – 1996).................................................................16
3.4. Consensus dat het nu echt anders moet (1996 – 1998)...............................................................17
4. Nieuwe kaders voor een integraal en geïntegreerd beleid.............................................18
4.1. Aanpassingen aan de wet Lejeune en een “kleine Franchimont”.................................................18
4.2. De ontsnapping van Marc Dutroux............................................................................................... 19
4.3. Een octopusakkoord over hervormingen bij politie én justitie......................................................19
4.4. Een geïntegreerde politie gestructureerd op 2 niveaus...............................................................19
4.5. Een Hoge Raad voor de Justitie.................................................................................................... 21
4.6. Federaal parket, verticale en horizontale integratie en mandaatsysteem...................................21
4.7. De gerechtelijke pijler na Octopus: schema.................................................................................22
4.8. Het veiligheids- en detentieplan.................................................................................................. 22
4.9. Kadernota integrale veiligheid, Themis en gedetineerdenrechten...............................................25
4.10. Regeringen Leterme en Van Rompuy......................................................................................... 27
4.11. De regering Di Rupo (2011-2014).............................................................................................. 29
5. Ambities voor justitie en uitdagingen voor veiligheid...................................................30
5.1. regeringen Michel en Wilmès....................................................................................................... 30
5.2. Beleidsintenties inzake justitie en veiligheid................................................................................31
5.3. Kadernota integrale veiligheid 2016............................................................................................ 31
5.4. Nationaal veiligheidsplan 2016-2019........................................................................................... 32
5.5. Parlementaire commissie aanslagen van 2016............................................................................32
5.5. Kanaalplan, Stroomplan, Ariec en Euriec.....................................................................................33
, 5.6. Het justitiebeleid......................................................................................................................... 34
5.7. Een Vlaams minister van Justitie en Handhaving.........................................................................34
5.8. COVID-19..................................................................................................................................... 35
5.9. Regeerakkoord Decroo – justitie en veiligheid.............................................................................35
5.10. De regering De Wever (2025-…)................................................................................................ 38
6. De crisis van de democratie.........................................................................................39
6.1. Een crisis van de democratie?..................................................................................................... 40
6.2. Een snel veranderende samenleving........................................................................................... 40
6.3. Autoritair-populisme..................................................................................................................... 40
6.4. De autoritaire dreiging................................................................................................................. 41
6.5. The Uphill Battle to Safeguard Rights (2025)...............................................................................41
6.6. En toch een langdurige democratische regressie........................................................................42
6.7. Hoe democratieën sterven........................................................................................................... 42
6.8. Keuzes in een veiligheidsbeleid maken vandaag deel uit van een ruimeren ideologische strijd in
de samenleving.................................................................................................................................. 42
6.9. Democratieën zijn niet vanzelfsrekend........................................................................................ 43
Democratisch elitarisme............................................................................................................... 43
Participatieve democratie............................................................................................................. 44
6.10. Transformatie van de politiek..................................................................................................... 44
7. Beleidsagendering...................................................................................................... 45
7.1. Culturele transformaties.............................................................................................................. 45
Adaptieve strategieën.................................................................................................................. 46
Niet-adaptieve (emotionele) strategieën......................................................................................47
7.2. Een nieuwe criminaliteitscontrole................................................................................................ 47
7.3. Transformaties in België.............................................................................................................. 47
7.4. De spelregels van de consociationele participatie.......................................................................48
7.5. Het belang van crisissen.............................................................................................................. 49
7.6. Beleid en het belang van verhalen............................................................................................... 49
8. Netwerkbenaderingen.................................................................................................50
8.1. Evidence-based beleid................................................................................................................. 50
8.2. Multi-agency benaderingen voor de aanpak van criminaliteit......................................................50
Uitgangspunten & principes......................................................................................................... 50
Wat is belangrijk voor de effectiviteit van IOM?............................................................................51
Uitgangspunten............................................................................................................................ 51
Hoe verloopt een gerichte afschrikkingsstrategie?.......................................................................51
3 basisvormen.............................................................................................................................. 51
Bevindingen................................................................................................................................. 52
Aandachtspunten bij implementatie............................................................................................. 52
8.3. Nood aan een veranderingstheorie.............................................................................................. 52
Een veelheid aan doelstellingen................................................................................................... 53
8.4. Naar een theorie over recidivebeperking.....................................................................................53
>18 jarigen.................................................................................................................................. 54
<18 jarigen.................................................................................................................................. 54
Casusoverleg................................................................................................................................ 55
Belang van verhalen........................................................................................................................... 55
Organisaties zijn levende processen................................................................................................... 55
Organiseren als sensemaking (Tsoukas)............................................................................................. 55
Strategie als gesprek.......................................................................................................................... 55
, Organisatieverandering...................................................................................................................... 55
Veiligheidsbeleid................................................................................................................................. 56
Evidence-based beleid- de behavioral turn in beleid.........................................................56
Ideologie........................................................................................................................ 56
Politieke ideologie............................................................................................................................... 56
Justitie als bedrijf................................................................................................................................ 56
Opmars van het marktdenken............................................................................................................ 56
Mythologieën – Roland Barthes........................................................................................................... 57
Penal welfarism................................................................................................................................... 57
Rechts realisme.................................................................................................................................. 57
Evaluatie............................................................................................................................................. 59
Progressief veiligheidsbeleid............................................................................................................... 59
Rechts conservatief veiligheidsbeleid................................................................................................. 60
Evidence-based beleid........................................................................................................................ 60
1. Opzet en inleiding
1.1. Strafrechtelijk beleid als opleidingsonderdeel en
wetenschapsdiscipline
Beperkte verspreiding door verweving met criminologie en strafrecht en daarom slechts als
toepassing ervan bekeken
Tot jaren ’80 zeer weinig aandacht voor het strafrechtelijk beleid
1e onderzoek van De Ruyver in 1988: het was wel mogelijk om een strafrechtelijk beleid te
identificeren, maar het werd niet expliciet zo benoemd
1992: strafrechtelijk beleid als afzonderlijk opleidingsonderdeel in criminologie en later
rechten
, 1.2. Strafrechtelijk beleid: een definitie
Definitie volgens Belgische Dienst voor Strafrechtelijk Beleid (DSB): “Het geheel van
maatregelen, al dan niet van strafrechtelijke aard, die strekken tot het beschermen van de
maatschappij tegen criminaliteit, tot het bepalen van het lot van delinquenten en tot het
garanderen van de rechten van slachtoffers.”
Definitie volgens het handboek: “De studie van keuzes en gedragslijnen die betrekking
hebben op de handhaving van de strafwet en andere reacties op criminaliteit.” brede visie
1.2.1.Keuzes en gedragslijnen: discretionaire ruimte
Strafrechtelijk beleid = elke keer wanneer er ruimte is om keuzes te maken (ook ad hoc
keuzes)
Beleid = handelende component (keuzeprocessen) + inhoudelijke en normatieve
dimensie (beleid, verzamelnaam voor hoe gehandeld zou moeten worden, welke keuzes
zouden moeten gemaakt worden)
Geen discretionaire ruimte geen keuzemogelijkheid loutere toepassing vd regels geen
beleid
- Onzekerheid + rechtvaardigheid
- Dispariteit + beste oplossing mogelijk voor een
concreet geval
- Inconsistentie
- Discussie
1.3. Handhaving van de strafwet en andere reacties op criminaliteit
Sensu stricto: beleid gevoerd ter handhaving van de strafwet
Bredere visie: elke keuze of gedragslijn die als actie op een misdrijf of inbreuk wordt
ondernomen
SB als handhaving van de strafwet SB als reactie op criminaliteit
- Enge visie/sensu stricto - Brede visie: elke reactie op
criminaliteit en ander afwijkend
- Voornamelijk aandacht voor het
gedrag
beter toepassen en handhaven van
regels via het strafrecht - Individualiserend = niet enkel de
loutere regel en norm, maar ook
- Systemische & formele invulling =
oog voor de personen of groepen
gericht op de machinerie vd
ten aanzien van wie de regels zijn
strafrechtsbedeling
gesteld
- Ook handhaving door bestuurlijke
- Inhoudelijk = naast de functionele
actoren
component ook aandacht voor
- NIET handhaving van normen die inhoudelijk kiezen voor de juiste
geen misdrijven zijn reactie
Rechtsbeschermende invulling = = criminele politiek
handhaving die zo goed mogelijk de grond- en
- Reactie niet noodzakelijk
mensenrechten van de burger beschermt
repressief, handhavend of
Instrumentele invulling = handhaving die bestraffend
zo efficient en effectief mogelijk gebeurt
- Ook andere doelstellingen:
Evenwicht van de 2 is een afspiegeling van preventie, slachtofferzorg…
de politieke en sociaaleconomische
- Belang van andere actoren en
verhoudingen in de gegeven context
instituties: gemeentelijke
sancties, administratieve sancties,
Binnen de handhaving verschillende soorten: FOD Volksgezondheid inzake
welzijn tav gedetineerden…
