Gebouwuitrusting
,Inhoud
Inleiding ........................................................................................................................................................................................................................................................ 3
Wat is gebouwuitrusting?........................................................................................................................................................................................................... 3
Waarom plaatsen we gebouwuitrusting? ....................................................................................................................................................................... 6
Ventilatie....................................................................................................................................................................................................................................................... 7
Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................... 7
Normen .................................................................................................................................................................................................................................................... 9
Ventilatiesystemen.......................................................................................................................................................................................................................... 11
Ventilatietoestellen ........................................................................................................................................................................................................................ 15
Roosters ................................................................................................................................................................................................................................................. 15
Residentieel......................................................................................................................................................................................................................................... 16
Niet residentieel ............................................................................................................................................................................................................................... 21
Sanitair ........................................................................................................................................................................................................................................................ 28
Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................ 28
Wetten en normen ........................................................................................................................................................................................................................ 28
Sanitaire toestellen ........................................................................................................................................................................................................................ 29
Watertoevoer...................................................................................................................................................................................................................................... 31
Waterafvoer ........................................................................................................................................................................................................................................ 39
Apparaten in de waterinstallatie .......................................................................................................................................................................................... 54
Verwarming ............................................................................................................................................................................................................................................. 55
Wetten en normen ........................................................................................................................................................................................................................ 55
Basisgegevens voor concept van een verwarmingsinstallatie ....................................................................................................................... 57
Verwarmingsinstallaties ............................................................................................................................................................................................................ 59
Eindunits .............................................................................................................................................................................................................................................. 67
Luchtdebiet bepalen ................................................................................................................................................................................................................... 74
Types verwarmingen ................................................................................................................................................................................................................... 75
Energiebalans ................................................................................................................................................................................................................................... 75
Regeling verwarmingsinstallaties ...................................................................................................................................................................................... 75
Koeling ........................................................................................................................................................................................................................................................ 79
Basisgegevens voor concept van een koelinstallatie............................................................................................................................................. 79
Koelinstallaties ................................................................................................................................................................................................................................. 83
Verdeling koelte .............................................................................................................................................................................................................................. 86
Eindunits .............................................................................................................................................................................................................................................. 87
Brandbestrijding .................................................................................................................................................................................................................................. 89
Normen ................................................................................................................................................................................................................................................. 89
Eerste interventiemiddelen ....................................................................................................................................................................................................90
Vaste-niet automatische brandmiddelen ...................................................................................................................................................................... 91
Automatische blussystemen .................................................................................................................................................................................................. 93
Elektriciteit ...............................................................................................................................................................................................................................................94
Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................94
Normen en wetten ........................................................................................................................................................................................................................ 97
Hoogspanningsnet ....................................................................................................................................................................................................................... 97
Laagspanningsnet en aftakking .......................................................................................................................................................................................... 98
Binneninstallatie ............................................................................................................................................................................................................................ 101
1
,Technische lokalen ........................................................................................................................................................................................................................... 109
Nutsvoorzieningen ...................................................................................................................................................................................................................... 109
Technische lokalen ........................................................................................................................................................................................................................112
Serverlokalen .....................................................................................................................................................................................................................................113
Lokaal luchtgroepen ....................................................................................................................................................................................................................113
Stookplaats .........................................................................................................................................................................................................................................113
Lokaal koelinstallatie / warmtepomp ...............................................................................................................................................................................113
Buitenzone koelinstallatie ........................................................................................................................................................................................................113
Grootkeukens ........................................................................................................................................................................................................................................ 114
Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................... 114
Normen ................................................................................................................................................................................................................................................ 114
Technische uitrusting ..................................................................................................................................................................................................................115
Transportsystemen............................................................................................................................................................................................................................ 117
Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................... 117
Liften ...................................................................................................................................................................................................................................................... 117
Roltrappen en loopbanden .................................................................................................................................................................................................... 118
Feedback laatste les ......................................................................................................................................................................................................................... 119
Opdracht ............................................................................................................................................................................................................................................. 119
Examen .................................................................................................................................................................................................................................................121
2
,Inleiding
Wat is gebouwuitrusting?
1 Definitie
Gebouwuitrusting is de overkoepelende term voor alle technische installaties en voorzieningen in een gebouw die
zorgen voor voorzieningen, comfort, veiligheid en energie-efficiëntie.
Hieronder vallen verwarming, ventilatie, sanitair (HVAC), elektrotechniek en veiligheidstechniek, maar ook in
toenemende mate gebouwautomatisering en digitale netwerken. Deze definitie sluit zowel de toestellen zelf als de
bijbehorende leidingen, bedrading, armaturen en bedieningscomponenten in.
Een intacte gebouwentechniek maakt een gebouw bruikbaar en maakt een optimaal gebruik mogelijk door een
goede luchtkwaliteit, comfortabele temperaturen, goede sanitaire leefomstandigheden, veilige energievoorziening,
data-connectiviteit, algemene veiligheid, veiligheid in functie van calamiteiten, toegankelijkheid, … Kortom ze
maken het gebouw functioneel.
1.1 Factoren en effecten
Klimaat & Context Gezondheid
duurzaamheid
factoren
Externe
Regelgeving Gebouwschil Comfort
Normen Structuren
→ →
+ Gebouwuitrusting Functionele organisatie
Functies Concept, dimensionering, Esthetiek
factoren
kennis van opties, kennis van
Interne
Wens tot interactie onderdelen, vaardigheid tot Levenscyclus & onderhoud
integratie,…
Onderhoud Verbruiken
De belangrijkste context is de zon. Waar staat deze? Kunnen we hierop inspelen of net niet?
1.2 Gebouwuitrusting als opstap naar een duurzaam en regeneratief gebouw
Vandaag gaan we nog een stap verder. We gaan zorgen dat de technische installaties en het gebouw gaan
samenwerken. We kunnen een dak gebruiken om zonnepanelen op te plaatsen en zo energie te winnen, we
kunnen regen opvangen om te gebruiken in het gebouw of eventueel het gebouw te gaan koelen,… Op die manier
koppelen we verschillende zaken aan elkaar. Ze worden multifunctioneel. Met natuurlijke ventilatie kunnen we ook
de airco uitschakelen,…
1.3 Grote onderdelen
HVACS: Heating Ventilation Airconditioning Sanitair PLEC: Power Lighting Electrical Communication
(water en lucht) (stroom en kabels)
Ventilatie Elektriciteit
Verwarming Verlichting
Koeling Data
Sanitair Liften
Brandveiligheid
3
, 1.4 Aanwezige elementen
Externe netten en natuurlijke bronnen
↓
Gebouwschil en structuur ← Context en oriëntatie
↓
Gebouwuitrusting: HVAC en PLEC → Distributie en integratieruimte
↓
Gebruikersinterface en bediening
↓
Gebruikerservaring en comfort → Feedback
We kunnen de gebouwschil afstemmen op verschillende netten. Wat ligt in de buurt? Ligt er water, stroom, gas,…?
Er zijn ook dikwijls natuurlijke bronnen. Kunnen we iets doen met een rivier die passeert? Of een hoogteverschil?
We kunnen hierop inspelen. Er is een wisselwerking tussen de gebouwuitrusting en deze aanwezige elementen. We
hebben een structuur nodig. Hierbij spelen de context en oriëntatie een rol. De HVAC en PLEC zijn min of meer al
bepaald. We gaan dan ook de gebruikersinterface en bediening gaan bepalen (knoppen,…). Deze geeft de
gebruikers ervaring en comfort. Op basis daarvan krijgen we feedback en moeten we eventueel bijsturen.
Gebouwuitrusting is dus een genest systeem. Het zit vast aan alles: het gebouw, functies, comfort, gebouwschil /
structuur / ruimtes / circulatie, technische installaties,…
2 Systematische benadering
2.1 Een gebouw is een functie van stromen
Deze stromen worden automatisch gekoppeld aan installaties.
Stroom Installatie
Lucht: toevoer, afvoer, filtratie, vochttransport ↔ Ventilatie
Water: drinkwater, regenwater, afvalwater, grijswater ↔ Sanitair
Energie: warmte, elektriciteit, zoninstraling, opslag, ↔ Verwarming en koeling
restwarmte.
Kracht: mechanische krachten ↔ Elektriciteit
Informatie: data, sensoren, gebouwbeheersystemen ↔ Data
Materialen: bouwmaterialen, vervangonderdelen, ↔ Grootkeukens
afvalstromen, voeding
Gebruikersstromen: verplaatsing van mensen, ↔ Transportsystemen en liften
goederen, liften, evacuatie
Brandveiligheid (evacuatie)
Een gebouw is net zoals een organisme / de mens. De aders zijn de distributieruimtes (schachten, leidingen,
kanalen waarlangs deze stromen plaatsvinden,…).
4
,3 Circulaire benadering
Als je aan een gebouw denkt is het goed om na te denken over verschillende lagen zoals bij het 7S model van
Stewart Brand gedaan wordt. We beginnen meestal met een structuur laag. Daarna gaan we een skin / gevel
ontwerpen. Deze kan variëren. We hebben de site / locatie die errond zit en een rol speelt. Aan de binnenkant
hebben we de installaties, afwerking, plan, meubels en gebruiker. De laag installaties heeft een levensduur van zo’n
20 jaar. Dat betekend dat het gebouw best ontworpen is om hierop te anticiperen.
4 Holistische benadering
We streven naar een hoog performant gebouw. Om een echt succesvol holistisch
project te realiseren, moeten deze ontwerpdoelstellingen in gebouwen in onderlinge
samenhang en balans met elkaar worden bekeken.
Door een systematische analyse van deze onderlinge afhankelijkheden en door
gebruik te maken van ontwerpstrategieën voor het hele gebouw om meerdere
voordelen en synergiën te realiseren, kan een veel efficiënter en kosteneffectieve
gebouw worden gerealiseerd. We noemen het dan een geïntegreerd ontwerp.
De keuze voor een mechanisch systeem kan bijvoorbeeld van invloed zijn op de luchtkwaliteit in het gebouw, het
onderhoudsgemak, de wereldwijde klimaatverandering, de exploitatiekosten, de keuze van brandstof en de vraag of
de ramen van een gebouw te openen zijn. De omvang van het mechanische systeem hangt op zijn beurt af van
factoren zoals het type verlichting en bedieningselementen dat wordt gebruikt, hoeveel natuurlijk daglicht er
binnenkomt, hoe de ruimte is ingedeeld, de openingstijden van de faciliteit en het lokale microklimaat.
Tegelijkertijd kunnen dezelfde materiaal- en systeemkeuzes van invloed zijn op de esthetiek, toegankelijkheid en
veiligheid van het project.
Duurzaamheid: lost de milieuprestaties -en impact van bouwelementen en strategieën op.
Veiligheid: heeft betrekking op de fysieke bescherming van bewoners en activa tegen door de mens veroorzaakte
en natuurlijke gevaren.
Functioneel / operationeel: heeft betrekking op functionele programmering - ruimtelijke behoeften en vereisten,
systeemprestaties, duurzaamheid en efficiënt onderhoud van bouwelementen.
Esthetiek: heeft betrekking op het uiterlijk en het imago van bouwelementen en ruimtes, evenals op het
geïntegreerde ontwerpproces.
Historisch behoud: houdt rekening met specifieke acties binnen een historische wijk of die van invloed zijn op een
historisch gebouw, waarbij bouwelementen en strategieën kunnen worden ingedeeld in een van de vier
benaderingen: behoud, renovatie, restauratie of reconstructie. Het is ook een prioriteit om het gebruik van
bestaande gebouwen te identificeren en in overweging te nemen alvorens nieuwe te bouwen.
Productief en welzijn: heeft betrekking op het welzijn van de bewoners - fysiek en psychologisch comfort - met
inbegrip van bouwelementen zoals luchtverdeling, verlichting, werkruimten, systemen en technologie.
Toegankelijkheid: heeft betrekking op bouwelementen, hoogtes en vrije ruimtes die zijn geïmplementeerd om
tegemoet te komen aan de specifieke behoeften van mensen met een handicap.
Kosteneffectief: heeft betrekking op het selecteren van bouwelementen op basis van levenscycluskosten (afwegen
van opties tijdens conceptontwikkeling, ontwerpontwikkeling en value engineering), evenals op basiskostenraming
en budgetbeheersing.
5
,Waarom plaatsen we gebouwuitrusting?
Bruikbaarheid en comfort: zonder goed gekozen, geïntegreerde uitrusting functioneert een gebouw niet volgens
de beoogde gebruiksfuncties (thermisch comfort, binnenluchtkwaliteit, verlichting, sanitaire voorzieningen).
Energie -en milieuprestaties: installaties bepalen vaak het grootste deel van het operationele energiegebruik en
beïnvloeden ook levenscyclus-uitstoot en watergebruik.
Bouwkundig-architectonische integratie: keuzes in uitrusting beïnvloeden ruimteplanning (kokers, technische
lokalen), daglicht/esthetiek en de architectonische vorm.
Exploitatie -en onderhoudskosten: goede selectie en toegankelijkheid reduceren exploitatiekosten en verlengen
levensduur. Hierbij komt in toenemende mate ook veiligheid aan de orde.
6
,Ventilatie
Inleiding
Lucht is een constante stroom door het gebouw, het is echter niet zichtbaar. Door er rook aan toe te voegen wordt
de luchtstroom wel zichtbaar en kunnen we deze opvolgen. We kunnen lucht door het gebouw laten stromen op
een ongecontroleerde (via spleten en kieren) of gecontroleerde manier (via openingen zoals ramen en deuren,
roosters die eventueel regelbaar zijn of mechanische ventilatie). We willen het liefst zo veel mogelijk controleren.
1 Waarom ventileren?
1.1 Zuurstof toevoeren
Voor mensen: de mens verbruikt zuurstof (O2) en ademt koolstofdioxide (CO2) uit.
Voor open verbrandingstoestellen: om een goede werking van de toestellen te garanderen is de luchttoevoer van
1m³/h per kWh vermogen van het verbrandingstoestel. Het is beter om een verbrandingstoestel te gebruiken dat
zijn verbrandingslucht rechtstreeks haalt uit de buitenlucht.
1.2 Vochtigheid afvoeren
Om waterdamp te verwijderen om condensatie en schimmelvorming
te voorkomen op koudste binnenoppervlakken (enkel glas,
koudebrug,…). In een woning komt 10 - 15 liter waterdamp vrij per dag
door: ademhaling (1 liter), transpiratie, douchen en baden, poetsen en
was drogen, kamerplanten, koken. We krijgen oppervlakte-
condensatie wanneer warme lucht, die veel waterdamp bevat, in
contact komt met een oppervlakte dat een lagere temperatuur heeft.
De waterdamp zal op die plaats condenseren (Mollier diagram).
1.3 Warmte afvoeren
Ventilatie kan ingezet worden om mee te gaan koelen.
1.4 Polluenten afvoeren
Partikels fijn stof (PM) worden ook best afgevoerd. Dit houdt in: fysische polluenten (vezels), (micro)biologische
contaminanten (bacteriën, virussen (covid) en schimmels), gasvormige polluenten (VOS (vluchtige organische
stoffen)) en emissies van bouwmaterialen, meubilair,…
Deze kunnen namelijk leiden tot gezondheidsproblemen: irritatie van de neus, keel en ogen, vermoeidheid,
misselijkheid, astma en allergieën. Het kan zelfs leiden tot een (dodelijke) CO-vergiftiging. CO is een geurloos en
kleurloos gas dat ontstaat bij onvolledige verbranding van gas (aardgas en butaan -of propaangas), kolen, stookolie,
petroleum, benzine of hout.
1.5 Geuren afvoeren
Om geuren te verwijderen. In een woning worden er verschillende geuren geproduceerd: personen (transpiratie,
parfum), kuisproducten, toilet, materialen (tapijten, schilderwerk, vinyl,…), kamerplanten, dieren, koken, tabaksgeur
(geur en irritatie van de luchtwegen), verwijderen van radongas (uit ondergrond).
7
,2 Hoe ventileren?
Bronnen beperken
De keuze van laagemissiematerialen, een goed ontwerp
en de rol van de bewoners (roken, kaarsen,…)
Polluenten afvoeren aan de bron indien mogelijk
Dampkappen
Ventileren
Polluenten afvoeren → luchtverversing verzekeren →
debieten lucht
Links zien we ‘The Swiss Cheese Respiratory Virus
Defence’ We willen beschermd zijn tegen virussen. We
kunnen verschillende stappen ondernemen. We
kunnen een masker dragen, dit houdt een deel van de
virussen buiten. We kunnen onze handhygiëne
verbeteren om overdraging op die manier voor een
groot deel te elimineren. We kunnen ook de ventilatie
verbeteren. CO2 meters geven een indicator of de
lucht wel of niet voldoende ververst wordt.
De vraag is dan: “Hoeveel moeten we ventileren?”, “Hoeveel is genoeg / optimaal / comfortabel?” We gaan dit
voorspellen op basis van de functie, bezetting, oppervlakte,… We bevinden ons dan in het veld van de statistiek. Wat
comfortabel is voor de ene is misschien niet comfortabel voor de andere.
3 Thermische behaaglijkheid
Een optimale behaaglijkheid is ‘een toestand waarin nagenoeg niemand iets over zijn omgeving te klagen heeft’.
3.1 Parameters
3.1.1 Personen
Kledij: de clothing index.
Activiteit: het metabolisme.
3.1.2 Gebouwen
Luchttemperatuur
Stralingstemperatuur
Luchtdruk
Luchtsnelheid: als we in de tocht zitten voelen we ons niet comfortabel.
Relatieve vochtigheid: bij fysiologisch comfort hebben we 2 elementen: de temperatuur en het vochtgehalte. Er is
een gebied dat comfortabel lijkt. Dit is dus subjectief. Het gaat nooit comfortabel zijn voor iedereen. Naast het
menselijke aspect zijn er ook schimmels op ons lichaam. Er is een bepaalde luchtvochtigheid ideaal. Als het te nat is
krijg je schimmelvorming (virussen, bacteriën,…). Als het te droog is zijn er ook problemen (droge keel, ogen,…).
8
, 3.2 Comfortvergeijking van Fanger
PMV PPD Persons predicted to vote (%)
0 -1, 0 or +1 -2, -1, 0, +1 or +2
+2 Hot 75 5 25 70
+1 Warm 25 30 75 96
+0,5 Slightly 10 55 90 98
warm
0 Neutral 5 60 95 100
-0,5 Slightly 10 55 90 98
cool
-1 Cool 25 30 75 95
-2 Cold 75 5 25 70
Fanger heeft op basis van zijn behaaglijkheidsvergelijking een index
gemaakt om te kunnen vastleggen hoe een groep waarnemers het
(binnen)klimaat waardeert. Uiteraard zal niet elke gevraagde waarnemer
hetzelfde oordeel geven. Deze beoordelingen kunnen uiteenlopen van koud
tot heet. Het is wel mogelijk een voorspelling te doen van de te verwachten
gemiddelde waardering van de behaaglijkheid en deze in een index vast te
leggen. Deze voorspelde gemiddelde waardering (Predicted Mean Vote-
index: PMV) blijkt in relatie te staan tot het percentage te verwachten
ontevreden waarnemers (Predicted Percentage Dissatified: PPD).
Normen
We kunnen de vraag stellen “Welke regelgeving moeten we implementeren?”. Dit is echter niet eenvoudig. Het
gebeurt in overleg met de opdrachtgever. Onderstaande tabel geldt voor ruimtes voor menselijke bezetting.
ARAB Binnenmilieubesluit IDA-klasse EPB
CAT I: 36 m3/h/persoon IDA 1: 72 m3/h/persoon
CAT II: 25 m3/h/persoon IDA 2: 45 m3/h/persoon
40 m /h/persoon
3
22 m3/h/persoon
CAT III: 15 m³/h/persoon IDA 3: 29 m3/h/persoon
CAT IV: < 15 m³/h/persoon IDA 4: 18 m3/h/persoon
1 ARAB
Dit is de Codex welzijn op het werk inzake de binnenluchtkwaliteit in werklokalen is voor werknemers. De CO2
concentraties moeten lager liggen dan 900 ppm of een minimum ventilatiedebiet van 40m3/h/persoon moet
voorzien zijn. Dit geldt enkel voor werkplekken: kantoren.
9
,Inhoud
Inleiding ........................................................................................................................................................................................................................................................ 3
Wat is gebouwuitrusting?........................................................................................................................................................................................................... 3
Waarom plaatsen we gebouwuitrusting? ....................................................................................................................................................................... 6
Ventilatie....................................................................................................................................................................................................................................................... 7
Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................... 7
Normen .................................................................................................................................................................................................................................................... 9
Ventilatiesystemen.......................................................................................................................................................................................................................... 11
Ventilatietoestellen ........................................................................................................................................................................................................................ 15
Roosters ................................................................................................................................................................................................................................................. 15
Residentieel......................................................................................................................................................................................................................................... 16
Niet residentieel ............................................................................................................................................................................................................................... 21
Sanitair ........................................................................................................................................................................................................................................................ 28
Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................ 28
Wetten en normen ........................................................................................................................................................................................................................ 28
Sanitaire toestellen ........................................................................................................................................................................................................................ 29
Watertoevoer...................................................................................................................................................................................................................................... 31
Waterafvoer ........................................................................................................................................................................................................................................ 39
Apparaten in de waterinstallatie .......................................................................................................................................................................................... 54
Verwarming ............................................................................................................................................................................................................................................. 55
Wetten en normen ........................................................................................................................................................................................................................ 55
Basisgegevens voor concept van een verwarmingsinstallatie ....................................................................................................................... 57
Verwarmingsinstallaties ............................................................................................................................................................................................................ 59
Eindunits .............................................................................................................................................................................................................................................. 67
Luchtdebiet bepalen ................................................................................................................................................................................................................... 74
Types verwarmingen ................................................................................................................................................................................................................... 75
Energiebalans ................................................................................................................................................................................................................................... 75
Regeling verwarmingsinstallaties ...................................................................................................................................................................................... 75
Koeling ........................................................................................................................................................................................................................................................ 79
Basisgegevens voor concept van een koelinstallatie............................................................................................................................................. 79
Koelinstallaties ................................................................................................................................................................................................................................. 83
Verdeling koelte .............................................................................................................................................................................................................................. 86
Eindunits .............................................................................................................................................................................................................................................. 87
Brandbestrijding .................................................................................................................................................................................................................................. 89
Normen ................................................................................................................................................................................................................................................. 89
Eerste interventiemiddelen ....................................................................................................................................................................................................90
Vaste-niet automatische brandmiddelen ...................................................................................................................................................................... 91
Automatische blussystemen .................................................................................................................................................................................................. 93
Elektriciteit ...............................................................................................................................................................................................................................................94
Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................94
Normen en wetten ........................................................................................................................................................................................................................ 97
Hoogspanningsnet ....................................................................................................................................................................................................................... 97
Laagspanningsnet en aftakking .......................................................................................................................................................................................... 98
Binneninstallatie ............................................................................................................................................................................................................................ 101
1
,Technische lokalen ........................................................................................................................................................................................................................... 109
Nutsvoorzieningen ...................................................................................................................................................................................................................... 109
Technische lokalen ........................................................................................................................................................................................................................112
Serverlokalen .....................................................................................................................................................................................................................................113
Lokaal luchtgroepen ....................................................................................................................................................................................................................113
Stookplaats .........................................................................................................................................................................................................................................113
Lokaal koelinstallatie / warmtepomp ...............................................................................................................................................................................113
Buitenzone koelinstallatie ........................................................................................................................................................................................................113
Grootkeukens ........................................................................................................................................................................................................................................ 114
Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................... 114
Normen ................................................................................................................................................................................................................................................ 114
Technische uitrusting ..................................................................................................................................................................................................................115
Transportsystemen............................................................................................................................................................................................................................ 117
Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................... 117
Liften ...................................................................................................................................................................................................................................................... 117
Roltrappen en loopbanden .................................................................................................................................................................................................... 118
Feedback laatste les ......................................................................................................................................................................................................................... 119
Opdracht ............................................................................................................................................................................................................................................. 119
Examen .................................................................................................................................................................................................................................................121
2
,Inleiding
Wat is gebouwuitrusting?
1 Definitie
Gebouwuitrusting is de overkoepelende term voor alle technische installaties en voorzieningen in een gebouw die
zorgen voor voorzieningen, comfort, veiligheid en energie-efficiëntie.
Hieronder vallen verwarming, ventilatie, sanitair (HVAC), elektrotechniek en veiligheidstechniek, maar ook in
toenemende mate gebouwautomatisering en digitale netwerken. Deze definitie sluit zowel de toestellen zelf als de
bijbehorende leidingen, bedrading, armaturen en bedieningscomponenten in.
Een intacte gebouwentechniek maakt een gebouw bruikbaar en maakt een optimaal gebruik mogelijk door een
goede luchtkwaliteit, comfortabele temperaturen, goede sanitaire leefomstandigheden, veilige energievoorziening,
data-connectiviteit, algemene veiligheid, veiligheid in functie van calamiteiten, toegankelijkheid, … Kortom ze
maken het gebouw functioneel.
1.1 Factoren en effecten
Klimaat & Context Gezondheid
duurzaamheid
factoren
Externe
Regelgeving Gebouwschil Comfort
Normen Structuren
→ →
+ Gebouwuitrusting Functionele organisatie
Functies Concept, dimensionering, Esthetiek
factoren
kennis van opties, kennis van
Interne
Wens tot interactie onderdelen, vaardigheid tot Levenscyclus & onderhoud
integratie,…
Onderhoud Verbruiken
De belangrijkste context is de zon. Waar staat deze? Kunnen we hierop inspelen of net niet?
1.2 Gebouwuitrusting als opstap naar een duurzaam en regeneratief gebouw
Vandaag gaan we nog een stap verder. We gaan zorgen dat de technische installaties en het gebouw gaan
samenwerken. We kunnen een dak gebruiken om zonnepanelen op te plaatsen en zo energie te winnen, we
kunnen regen opvangen om te gebruiken in het gebouw of eventueel het gebouw te gaan koelen,… Op die manier
koppelen we verschillende zaken aan elkaar. Ze worden multifunctioneel. Met natuurlijke ventilatie kunnen we ook
de airco uitschakelen,…
1.3 Grote onderdelen
HVACS: Heating Ventilation Airconditioning Sanitair PLEC: Power Lighting Electrical Communication
(water en lucht) (stroom en kabels)
Ventilatie Elektriciteit
Verwarming Verlichting
Koeling Data
Sanitair Liften
Brandveiligheid
3
, 1.4 Aanwezige elementen
Externe netten en natuurlijke bronnen
↓
Gebouwschil en structuur ← Context en oriëntatie
↓
Gebouwuitrusting: HVAC en PLEC → Distributie en integratieruimte
↓
Gebruikersinterface en bediening
↓
Gebruikerservaring en comfort → Feedback
We kunnen de gebouwschil afstemmen op verschillende netten. Wat ligt in de buurt? Ligt er water, stroom, gas,…?
Er zijn ook dikwijls natuurlijke bronnen. Kunnen we iets doen met een rivier die passeert? Of een hoogteverschil?
We kunnen hierop inspelen. Er is een wisselwerking tussen de gebouwuitrusting en deze aanwezige elementen. We
hebben een structuur nodig. Hierbij spelen de context en oriëntatie een rol. De HVAC en PLEC zijn min of meer al
bepaald. We gaan dan ook de gebruikersinterface en bediening gaan bepalen (knoppen,…). Deze geeft de
gebruikers ervaring en comfort. Op basis daarvan krijgen we feedback en moeten we eventueel bijsturen.
Gebouwuitrusting is dus een genest systeem. Het zit vast aan alles: het gebouw, functies, comfort, gebouwschil /
structuur / ruimtes / circulatie, technische installaties,…
2 Systematische benadering
2.1 Een gebouw is een functie van stromen
Deze stromen worden automatisch gekoppeld aan installaties.
Stroom Installatie
Lucht: toevoer, afvoer, filtratie, vochttransport ↔ Ventilatie
Water: drinkwater, regenwater, afvalwater, grijswater ↔ Sanitair
Energie: warmte, elektriciteit, zoninstraling, opslag, ↔ Verwarming en koeling
restwarmte.
Kracht: mechanische krachten ↔ Elektriciteit
Informatie: data, sensoren, gebouwbeheersystemen ↔ Data
Materialen: bouwmaterialen, vervangonderdelen, ↔ Grootkeukens
afvalstromen, voeding
Gebruikersstromen: verplaatsing van mensen, ↔ Transportsystemen en liften
goederen, liften, evacuatie
Brandveiligheid (evacuatie)
Een gebouw is net zoals een organisme / de mens. De aders zijn de distributieruimtes (schachten, leidingen,
kanalen waarlangs deze stromen plaatsvinden,…).
4
,3 Circulaire benadering
Als je aan een gebouw denkt is het goed om na te denken over verschillende lagen zoals bij het 7S model van
Stewart Brand gedaan wordt. We beginnen meestal met een structuur laag. Daarna gaan we een skin / gevel
ontwerpen. Deze kan variëren. We hebben de site / locatie die errond zit en een rol speelt. Aan de binnenkant
hebben we de installaties, afwerking, plan, meubels en gebruiker. De laag installaties heeft een levensduur van zo’n
20 jaar. Dat betekend dat het gebouw best ontworpen is om hierop te anticiperen.
4 Holistische benadering
We streven naar een hoog performant gebouw. Om een echt succesvol holistisch
project te realiseren, moeten deze ontwerpdoelstellingen in gebouwen in onderlinge
samenhang en balans met elkaar worden bekeken.
Door een systematische analyse van deze onderlinge afhankelijkheden en door
gebruik te maken van ontwerpstrategieën voor het hele gebouw om meerdere
voordelen en synergiën te realiseren, kan een veel efficiënter en kosteneffectieve
gebouw worden gerealiseerd. We noemen het dan een geïntegreerd ontwerp.
De keuze voor een mechanisch systeem kan bijvoorbeeld van invloed zijn op de luchtkwaliteit in het gebouw, het
onderhoudsgemak, de wereldwijde klimaatverandering, de exploitatiekosten, de keuze van brandstof en de vraag of
de ramen van een gebouw te openen zijn. De omvang van het mechanische systeem hangt op zijn beurt af van
factoren zoals het type verlichting en bedieningselementen dat wordt gebruikt, hoeveel natuurlijk daglicht er
binnenkomt, hoe de ruimte is ingedeeld, de openingstijden van de faciliteit en het lokale microklimaat.
Tegelijkertijd kunnen dezelfde materiaal- en systeemkeuzes van invloed zijn op de esthetiek, toegankelijkheid en
veiligheid van het project.
Duurzaamheid: lost de milieuprestaties -en impact van bouwelementen en strategieën op.
Veiligheid: heeft betrekking op de fysieke bescherming van bewoners en activa tegen door de mens veroorzaakte
en natuurlijke gevaren.
Functioneel / operationeel: heeft betrekking op functionele programmering - ruimtelijke behoeften en vereisten,
systeemprestaties, duurzaamheid en efficiënt onderhoud van bouwelementen.
Esthetiek: heeft betrekking op het uiterlijk en het imago van bouwelementen en ruimtes, evenals op het
geïntegreerde ontwerpproces.
Historisch behoud: houdt rekening met specifieke acties binnen een historische wijk of die van invloed zijn op een
historisch gebouw, waarbij bouwelementen en strategieën kunnen worden ingedeeld in een van de vier
benaderingen: behoud, renovatie, restauratie of reconstructie. Het is ook een prioriteit om het gebruik van
bestaande gebouwen te identificeren en in overweging te nemen alvorens nieuwe te bouwen.
Productief en welzijn: heeft betrekking op het welzijn van de bewoners - fysiek en psychologisch comfort - met
inbegrip van bouwelementen zoals luchtverdeling, verlichting, werkruimten, systemen en technologie.
Toegankelijkheid: heeft betrekking op bouwelementen, hoogtes en vrije ruimtes die zijn geïmplementeerd om
tegemoet te komen aan de specifieke behoeften van mensen met een handicap.
Kosteneffectief: heeft betrekking op het selecteren van bouwelementen op basis van levenscycluskosten (afwegen
van opties tijdens conceptontwikkeling, ontwerpontwikkeling en value engineering), evenals op basiskostenraming
en budgetbeheersing.
5
,Waarom plaatsen we gebouwuitrusting?
Bruikbaarheid en comfort: zonder goed gekozen, geïntegreerde uitrusting functioneert een gebouw niet volgens
de beoogde gebruiksfuncties (thermisch comfort, binnenluchtkwaliteit, verlichting, sanitaire voorzieningen).
Energie -en milieuprestaties: installaties bepalen vaak het grootste deel van het operationele energiegebruik en
beïnvloeden ook levenscyclus-uitstoot en watergebruik.
Bouwkundig-architectonische integratie: keuzes in uitrusting beïnvloeden ruimteplanning (kokers, technische
lokalen), daglicht/esthetiek en de architectonische vorm.
Exploitatie -en onderhoudskosten: goede selectie en toegankelijkheid reduceren exploitatiekosten en verlengen
levensduur. Hierbij komt in toenemende mate ook veiligheid aan de orde.
6
,Ventilatie
Inleiding
Lucht is een constante stroom door het gebouw, het is echter niet zichtbaar. Door er rook aan toe te voegen wordt
de luchtstroom wel zichtbaar en kunnen we deze opvolgen. We kunnen lucht door het gebouw laten stromen op
een ongecontroleerde (via spleten en kieren) of gecontroleerde manier (via openingen zoals ramen en deuren,
roosters die eventueel regelbaar zijn of mechanische ventilatie). We willen het liefst zo veel mogelijk controleren.
1 Waarom ventileren?
1.1 Zuurstof toevoeren
Voor mensen: de mens verbruikt zuurstof (O2) en ademt koolstofdioxide (CO2) uit.
Voor open verbrandingstoestellen: om een goede werking van de toestellen te garanderen is de luchttoevoer van
1m³/h per kWh vermogen van het verbrandingstoestel. Het is beter om een verbrandingstoestel te gebruiken dat
zijn verbrandingslucht rechtstreeks haalt uit de buitenlucht.
1.2 Vochtigheid afvoeren
Om waterdamp te verwijderen om condensatie en schimmelvorming
te voorkomen op koudste binnenoppervlakken (enkel glas,
koudebrug,…). In een woning komt 10 - 15 liter waterdamp vrij per dag
door: ademhaling (1 liter), transpiratie, douchen en baden, poetsen en
was drogen, kamerplanten, koken. We krijgen oppervlakte-
condensatie wanneer warme lucht, die veel waterdamp bevat, in
contact komt met een oppervlakte dat een lagere temperatuur heeft.
De waterdamp zal op die plaats condenseren (Mollier diagram).
1.3 Warmte afvoeren
Ventilatie kan ingezet worden om mee te gaan koelen.
1.4 Polluenten afvoeren
Partikels fijn stof (PM) worden ook best afgevoerd. Dit houdt in: fysische polluenten (vezels), (micro)biologische
contaminanten (bacteriën, virussen (covid) en schimmels), gasvormige polluenten (VOS (vluchtige organische
stoffen)) en emissies van bouwmaterialen, meubilair,…
Deze kunnen namelijk leiden tot gezondheidsproblemen: irritatie van de neus, keel en ogen, vermoeidheid,
misselijkheid, astma en allergieën. Het kan zelfs leiden tot een (dodelijke) CO-vergiftiging. CO is een geurloos en
kleurloos gas dat ontstaat bij onvolledige verbranding van gas (aardgas en butaan -of propaangas), kolen, stookolie,
petroleum, benzine of hout.
1.5 Geuren afvoeren
Om geuren te verwijderen. In een woning worden er verschillende geuren geproduceerd: personen (transpiratie,
parfum), kuisproducten, toilet, materialen (tapijten, schilderwerk, vinyl,…), kamerplanten, dieren, koken, tabaksgeur
(geur en irritatie van de luchtwegen), verwijderen van radongas (uit ondergrond).
7
,2 Hoe ventileren?
Bronnen beperken
De keuze van laagemissiematerialen, een goed ontwerp
en de rol van de bewoners (roken, kaarsen,…)
Polluenten afvoeren aan de bron indien mogelijk
Dampkappen
Ventileren
Polluenten afvoeren → luchtverversing verzekeren →
debieten lucht
Links zien we ‘The Swiss Cheese Respiratory Virus
Defence’ We willen beschermd zijn tegen virussen. We
kunnen verschillende stappen ondernemen. We
kunnen een masker dragen, dit houdt een deel van de
virussen buiten. We kunnen onze handhygiëne
verbeteren om overdraging op die manier voor een
groot deel te elimineren. We kunnen ook de ventilatie
verbeteren. CO2 meters geven een indicator of de
lucht wel of niet voldoende ververst wordt.
De vraag is dan: “Hoeveel moeten we ventileren?”, “Hoeveel is genoeg / optimaal / comfortabel?” We gaan dit
voorspellen op basis van de functie, bezetting, oppervlakte,… We bevinden ons dan in het veld van de statistiek. Wat
comfortabel is voor de ene is misschien niet comfortabel voor de andere.
3 Thermische behaaglijkheid
Een optimale behaaglijkheid is ‘een toestand waarin nagenoeg niemand iets over zijn omgeving te klagen heeft’.
3.1 Parameters
3.1.1 Personen
Kledij: de clothing index.
Activiteit: het metabolisme.
3.1.2 Gebouwen
Luchttemperatuur
Stralingstemperatuur
Luchtdruk
Luchtsnelheid: als we in de tocht zitten voelen we ons niet comfortabel.
Relatieve vochtigheid: bij fysiologisch comfort hebben we 2 elementen: de temperatuur en het vochtgehalte. Er is
een gebied dat comfortabel lijkt. Dit is dus subjectief. Het gaat nooit comfortabel zijn voor iedereen. Naast het
menselijke aspect zijn er ook schimmels op ons lichaam. Er is een bepaalde luchtvochtigheid ideaal. Als het te nat is
krijg je schimmelvorming (virussen, bacteriën,…). Als het te droog is zijn er ook problemen (droge keel, ogen,…).
8
, 3.2 Comfortvergeijking van Fanger
PMV PPD Persons predicted to vote (%)
0 -1, 0 or +1 -2, -1, 0, +1 or +2
+2 Hot 75 5 25 70
+1 Warm 25 30 75 96
+0,5 Slightly 10 55 90 98
warm
0 Neutral 5 60 95 100
-0,5 Slightly 10 55 90 98
cool
-1 Cool 25 30 75 95
-2 Cold 75 5 25 70
Fanger heeft op basis van zijn behaaglijkheidsvergelijking een index
gemaakt om te kunnen vastleggen hoe een groep waarnemers het
(binnen)klimaat waardeert. Uiteraard zal niet elke gevraagde waarnemer
hetzelfde oordeel geven. Deze beoordelingen kunnen uiteenlopen van koud
tot heet. Het is wel mogelijk een voorspelling te doen van de te verwachten
gemiddelde waardering van de behaaglijkheid en deze in een index vast te
leggen. Deze voorspelde gemiddelde waardering (Predicted Mean Vote-
index: PMV) blijkt in relatie te staan tot het percentage te verwachten
ontevreden waarnemers (Predicted Percentage Dissatified: PPD).
Normen
We kunnen de vraag stellen “Welke regelgeving moeten we implementeren?”. Dit is echter niet eenvoudig. Het
gebeurt in overleg met de opdrachtgever. Onderstaande tabel geldt voor ruimtes voor menselijke bezetting.
ARAB Binnenmilieubesluit IDA-klasse EPB
CAT I: 36 m3/h/persoon IDA 1: 72 m3/h/persoon
CAT II: 25 m3/h/persoon IDA 2: 45 m3/h/persoon
40 m /h/persoon
3
22 m3/h/persoon
CAT III: 15 m³/h/persoon IDA 3: 29 m3/h/persoon
CAT IV: < 15 m³/h/persoon IDA 4: 18 m3/h/persoon
1 ARAB
Dit is de Codex welzijn op het werk inzake de binnenluchtkwaliteit in werklokalen is voor werknemers. De CO2
concentraties moeten lager liggen dan 900 ppm of een minimum ventilatiedebiet van 40m3/h/persoon moet
voorzien zijn. Dit geldt enkel voor werkplekken: kantoren.
9
