BURGER & BESTUUR
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1. BURGER & BESTUUR: EEN COMPLEXE EN VEELVORMIGE RELATIE
Zowel de burger als bestuur zijn veelvormig
• het openbaar bestuur bestaat eigenlijk niet
o Als men zegt “ik ben boos op het bestuur” -> is men boos op 1 van de organisatie waar het betrekking
op heeft: bv. Paspoort te laat afgegeven of politieke beslissing
o 3 onderdelen die samen het openbaar bestuur vormen:
▪ Politieke overheid: regering & parlement
▪ Ambtelijke overheid: administratie (bv. Als je een buitenlands paspoort gaat aanvragen)
▪ Semi-overheid: Overheidsentiteiten met bepaalde mate van autonomie = EVA (Extern
Verzelfstandigde Agentschappen -> bv. De Lijn)
▪ + de overheid doet niet al haar taken zelf uit → soms gebeurd dit door het middenveld
• er kan niet gesproken worden over DE burger ➔ burgerrollen
1.1.1. VERSCHILLENDE KWALITEITSDIMENSIES: BURGERROLLEN
Burgerrollen (6) = de hoedanigheid waarin/hoe burgers in contact treden met de overheid (kunnen herkennen!)
(1) Burger als kiezer: via verkiezingen duidt de burger vertegenwoordigers aan die vervolgens instaan voor zijn
belangen
• Wordt tegenwoordig vaak als te beperkt gezien ->
ontstaan nieuwe vormen van participatie
• Toepassing:
(2) Burger als partner: hier is de burger actief bezig met het formuleren van oplossingen voor een aantal
maatschappelijke problemen
• Burger is een partner van de overheid
• Burger en bestuur werken samen om zaken te realiseren (bv. Stadsfeesten organiseren), maar de burger kan
ook als tegenspeler verzetten tegen bepaalde oplossingen en alternatieven voorstellen (bv. A.d.h.v. protesten)
• Toepassing:
(3) Burger als belastingbetaler:
• Burgers willen zo weinig mogelijk belastingen betalen
• Burger wil dat geld op efficiënte wijze wordt gespendeerd
• Burger hecht belang aan de economische en maatschappelijke meerwaarde die wordt gecreëerd met zijn
belastinggeld
• Toepassing:
(4) Burger als gebruiker:
• Burger wil een degelijke dienstverlening = dat de administratie performant is (=
daadkracht/prestatievermogen → bv. Paspoort op tijd geleverd zonder fouten).
• Individuele relatie tussen burger en bestuur waarbij de burger benaderd wordt als klant
• Noden van burger staan centraal
• Toepassing:
1
,(5) Burger als klager:
• Burger wenst dat hij gehoord wordt, dat er rekening wordt gehouden met zijn verzuchtingen
• Degelijke klachtenbehandeling en degelijk
klachtenmanagement (bv. Overvolle trams)
• Toepassing:
(6) Burger als onverantwoordelijke: burgers die regels niet naleven of door niet-geoorloofde verwachtingen te hebben
• Hierdoor is het nodig dat de overheid inspectie- en controlediensten installeert of een ethische code
ontwikkelt waarnaar kan verwezen worden bij onverantwoorde vragen
o bv. Niet-geoorloofde verwachting = ik moet een bouwvergunning aanvragen en ik ken de
verantwoordelijke dus ik ga dat wel kunnen regelen.
Bovenstaande rollen lopen in de praktijk door elkaar → gevolg: burgers kunnen verschillende verwachtingen
/kwaliteitsdimensies (waarop ze gaan beoordelen) hebben ten aanzien van de overheid, afh. Van de hoedanigheid
waarmee ze in contact staan met het bestuur
• Zo gaat burger als kiezer en partner vooral kijken naar de beleidsvoering als hij de overheid gaat evalueren
o Belangrijk dat de overheid de spanningen probeert weg te werken die er kunnen ontstaan tussen de
bevolking en politieke vertegenwoordigers door meer openbaarheid te creëren, burgers meer
inspraak te geven in het bestuur, referenda te organiseren,…
• Burger als belastingbetaler en gebruiker gaat vooral beoordeling vellen adhv klantgerichtheid en organisatie
van dienstverlening
o Organisatie v.d. dienstverlening = Hechten belang aan efficiëntie, minder hiërarchie, netwerkorg.
o Klantgerichte dienstverlening = Klantvriendelijkheid, duidelijke formulieren en het opstellen van een
handvest van de gebruikers van overheidsdiensten,…
• Burger als klager zal dan weer zijn evaluatie baseren op het klachtenmanagement van de overheid
o Zij willen een redelijke en billijke behandeling van hun klachten door het bestuur
o Motiveringsplicht, gelijkheidsbeginsel en ombudsdienst
• Burger als onverantwoordelijke -> evaluatiebasis ligt in het ethische perspectief
o Focussen op voorlichting en codes die overheid voorschrijft
1.1.2. VERSCHILLENDE BURGERSCHAPSSTIJLEN
Naast de verschillende rollen die een burger kan opnemen in zijn relatie naar de overheid toe, kunnen bovendien
burgerschapsstijlen worden onderscheiden = de manier waarop burger zich daarbij gedragen
• Dejaeghere en Hoogde (2006) hebben een classificatie gemaakt (MAP!)
o op basis van 3 zaken: (+ = veel // - = laag)
▪ Politieke interesse: dat de burger zich informeert over wat er speelt in de politieke wereld
▪ Politiek zelfvertrouwen: wanneer de burger het gevoel heeft dat hij het politieke systeem
goed kan bevatten en het gevoel heeft dat hij zaken kan veranderen
▪ Politieke participatie: wanneer de burger effectief intervenieert indien dit nodig blijkt te
zijn en hij bij gevolg politieke activiteit gaat tonen
o Zo komt men tot 9 stijlen:
▪ Uitgebluste burger (++-)
▪ Conventioneel actieve burger (+++) → pt. aan act. Die de OH heeft opgesteld & graag heeft
▪ ‘Monitorial citizen’ (+++) → participeren aan act. die de OH. Uitdagen/kritisch
▪ Verlegen burger (+--)
▪ Bescheiden burger (+-+)
▪ Onbescheiden burger (-+-)
▪ Opportunistische burger (-++)
▪ Passieve burger (---) (komt het meest voor)
▪ Instrumentele burger (--+)
2
,1.1.3. COMBINATIE ROLLEN & STIJLEN
Verschillende rollen & stijlen kunnen worden gecombineerd (motivaction)
1.1.4. OPVATTING OVER BURGERSCHAP
3 soorten opvattingen:
• Republikeinse opvatting: burgerplichten, dienstbaarheid, actieve invulling, oog voor het algemeen belang
(oude Rome en Athene) -> meedenken over de actieve invulling voor het algemeen belang
• Communautaristische opvatting: burger als lid van historisch gegroeide sociale gemeenschap, participatie in
civil society -> wat jou is aangeleerd moet je verder uitbouwen en doorgeven = om dit te kunnen realiseren is
het belangrijk dat je gaat participeren
• Liberale opvatting: burgerrechten, bescherming van eigen individuele rechten (‘Glorious Revolution’) -> zelf
mee aan de knoppen proberen zitten -> zo kan je uw ind. Rechten proberen kaderen
o Glorius revolution = moment die wordt gezien als begin van constitutionele monarchie (VK)(1688)
1.1.5. BURGERSCHAPSNORMEN
Burgerschapsnormen = opvattingen over wat een goede burger moet doen (onderzoek van Hooghe & Oser, 2015)
• Duty based (vierkantjes) (15% v.d. bevolking) → burgers die vinden dat een goede burger iemand is die
gehoorzaamt, hard werkt, stem uitbrengen bij verkiezingen en respect toont
o Variant zijn de licht Gijze vierkantjes (6%) = samen rond de 20% v.d. bevolking
• Engaged (driehoekjes) (30% v.d.bevolking) → burgers die wakker liggen van mensenrechten, milieu etc. en dit
tot uiting brengen door te gaan protesteren
o 2 varianten: (verschil tussen beide
is hoe vaak ze het moeten doen)
▪ All-around (35%) >>> =
burger heel veel moeten
doen van die activiteiten
(zie grafiek)
▪ Mainstream (13%) > =
doen een beetje van
alles
3
, 1.2. WAAROM PARTICIPATIE
Op verschillende plaatsen duiken burgerbewegingen op of willen politici de mening van de bevolking bevragen
1.2.1. DE BURGER IS VERANDERD
Burgers eisen steeds meer inspraak in de beleidsvoering en worden steeds kritischer tegenover de overheid -> heeft te
maken met 2 grote maatschappelijke evoluties
• 1e evolutie: individualisering en dealignment: burgers binden zich niet meer automatisch aan 1 partij
o Gemeten aan de hand van Pedersen net volatility = index van electorale volatiliteit
o Dit was vroeger wel het geval (meestal lid van partij voor hele leven + zuilgebonden)
▪ = Klassieke zuilgebonden organisaties (& middelveldorganisaties bv. Femma = Vlaamse
socioculturele vrouwenorganisatie/beweging) verliezen hun pluimen
▪ Partij → Vroeger hadden zij een belangrijke functie als verbindingsbrug tussen B&B
• Informeerden hun leden over beslissingen die de overheid genomen had en
gingen bepaalde problemen signaleren aan het bestuur
• Vandaag de dag worden deze organisaties niet langer aanzien als de verbinding
o = representatieve democratie staat onder druk -> stelt de partij als doorgeefluik tussen bestuur &
burger in vraag want wie vertegenwoordigt de burger nog? + ze hebben niet veel vertrouwen meer in
de vertegenwoordigers.
▪ → participatie gaat de rechtstreekste link leggen tussen bestuur & burger dus X indirect
link door de pol. Partij
▪ Is dit een goede of slechte evolutie? → wel een reden om na te denken over B&B
• e
2 evolutie: burgers hebben steeds meer de mogelijkheid om te participeren
o -> heeft te maken met cognitieve mobilisatie (= algemene opleidingsniveau is gestegen waardoor
burgers hun kennis kunnen gebruiken om een opinie te vormen over allerlei bestuurszaken
o -> heeft ook te maken met ICT revolutie (= informatie is makkelijk en sneller toegankelijker en
burgers vinden elkaar sneller en makkelijk om samen actie te ondernemen
o + men is hierdoor minder afh. Van partij/organisatie voor info/om een oordeel te vormen
1.2.2. HET BESTUUR IS VERANDERD
Ook het bestuur/OH heeft zijn visie t.o.v. de burger aangepast (evolutie naar participatie als kenmerk van een
volwaardige democratie)
• In de eerste helft van 20ste eeuw werd massa gezien als gevaar voor stabiele samenleving
o Participatie van de bevolking werd aanzien als een bedreiging voor de stabiliteit van het politiek
systeem = Burgers werden niet betrokken bij het beleid
▪ Betogingen, paniek, massahysterie
▪ Massabewegingen waren opgestaan (Nazisme & communisme) waar de politieker gebruik
maakte van deze massa
4
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1. BURGER & BESTUUR: EEN COMPLEXE EN VEELVORMIGE RELATIE
Zowel de burger als bestuur zijn veelvormig
• het openbaar bestuur bestaat eigenlijk niet
o Als men zegt “ik ben boos op het bestuur” -> is men boos op 1 van de organisatie waar het betrekking
op heeft: bv. Paspoort te laat afgegeven of politieke beslissing
o 3 onderdelen die samen het openbaar bestuur vormen:
▪ Politieke overheid: regering & parlement
▪ Ambtelijke overheid: administratie (bv. Als je een buitenlands paspoort gaat aanvragen)
▪ Semi-overheid: Overheidsentiteiten met bepaalde mate van autonomie = EVA (Extern
Verzelfstandigde Agentschappen -> bv. De Lijn)
▪ + de overheid doet niet al haar taken zelf uit → soms gebeurd dit door het middenveld
• er kan niet gesproken worden over DE burger ➔ burgerrollen
1.1.1. VERSCHILLENDE KWALITEITSDIMENSIES: BURGERROLLEN
Burgerrollen (6) = de hoedanigheid waarin/hoe burgers in contact treden met de overheid (kunnen herkennen!)
(1) Burger als kiezer: via verkiezingen duidt de burger vertegenwoordigers aan die vervolgens instaan voor zijn
belangen
• Wordt tegenwoordig vaak als te beperkt gezien ->
ontstaan nieuwe vormen van participatie
• Toepassing:
(2) Burger als partner: hier is de burger actief bezig met het formuleren van oplossingen voor een aantal
maatschappelijke problemen
• Burger is een partner van de overheid
• Burger en bestuur werken samen om zaken te realiseren (bv. Stadsfeesten organiseren), maar de burger kan
ook als tegenspeler verzetten tegen bepaalde oplossingen en alternatieven voorstellen (bv. A.d.h.v. protesten)
• Toepassing:
(3) Burger als belastingbetaler:
• Burgers willen zo weinig mogelijk belastingen betalen
• Burger wil dat geld op efficiënte wijze wordt gespendeerd
• Burger hecht belang aan de economische en maatschappelijke meerwaarde die wordt gecreëerd met zijn
belastinggeld
• Toepassing:
(4) Burger als gebruiker:
• Burger wil een degelijke dienstverlening = dat de administratie performant is (=
daadkracht/prestatievermogen → bv. Paspoort op tijd geleverd zonder fouten).
• Individuele relatie tussen burger en bestuur waarbij de burger benaderd wordt als klant
• Noden van burger staan centraal
• Toepassing:
1
,(5) Burger als klager:
• Burger wenst dat hij gehoord wordt, dat er rekening wordt gehouden met zijn verzuchtingen
• Degelijke klachtenbehandeling en degelijk
klachtenmanagement (bv. Overvolle trams)
• Toepassing:
(6) Burger als onverantwoordelijke: burgers die regels niet naleven of door niet-geoorloofde verwachtingen te hebben
• Hierdoor is het nodig dat de overheid inspectie- en controlediensten installeert of een ethische code
ontwikkelt waarnaar kan verwezen worden bij onverantwoorde vragen
o bv. Niet-geoorloofde verwachting = ik moet een bouwvergunning aanvragen en ik ken de
verantwoordelijke dus ik ga dat wel kunnen regelen.
Bovenstaande rollen lopen in de praktijk door elkaar → gevolg: burgers kunnen verschillende verwachtingen
/kwaliteitsdimensies (waarop ze gaan beoordelen) hebben ten aanzien van de overheid, afh. Van de hoedanigheid
waarmee ze in contact staan met het bestuur
• Zo gaat burger als kiezer en partner vooral kijken naar de beleidsvoering als hij de overheid gaat evalueren
o Belangrijk dat de overheid de spanningen probeert weg te werken die er kunnen ontstaan tussen de
bevolking en politieke vertegenwoordigers door meer openbaarheid te creëren, burgers meer
inspraak te geven in het bestuur, referenda te organiseren,…
• Burger als belastingbetaler en gebruiker gaat vooral beoordeling vellen adhv klantgerichtheid en organisatie
van dienstverlening
o Organisatie v.d. dienstverlening = Hechten belang aan efficiëntie, minder hiërarchie, netwerkorg.
o Klantgerichte dienstverlening = Klantvriendelijkheid, duidelijke formulieren en het opstellen van een
handvest van de gebruikers van overheidsdiensten,…
• Burger als klager zal dan weer zijn evaluatie baseren op het klachtenmanagement van de overheid
o Zij willen een redelijke en billijke behandeling van hun klachten door het bestuur
o Motiveringsplicht, gelijkheidsbeginsel en ombudsdienst
• Burger als onverantwoordelijke -> evaluatiebasis ligt in het ethische perspectief
o Focussen op voorlichting en codes die overheid voorschrijft
1.1.2. VERSCHILLENDE BURGERSCHAPSSTIJLEN
Naast de verschillende rollen die een burger kan opnemen in zijn relatie naar de overheid toe, kunnen bovendien
burgerschapsstijlen worden onderscheiden = de manier waarop burger zich daarbij gedragen
• Dejaeghere en Hoogde (2006) hebben een classificatie gemaakt (MAP!)
o op basis van 3 zaken: (+ = veel // - = laag)
▪ Politieke interesse: dat de burger zich informeert over wat er speelt in de politieke wereld
▪ Politiek zelfvertrouwen: wanneer de burger het gevoel heeft dat hij het politieke systeem
goed kan bevatten en het gevoel heeft dat hij zaken kan veranderen
▪ Politieke participatie: wanneer de burger effectief intervenieert indien dit nodig blijkt te
zijn en hij bij gevolg politieke activiteit gaat tonen
o Zo komt men tot 9 stijlen:
▪ Uitgebluste burger (++-)
▪ Conventioneel actieve burger (+++) → pt. aan act. Die de OH heeft opgesteld & graag heeft
▪ ‘Monitorial citizen’ (+++) → participeren aan act. die de OH. Uitdagen/kritisch
▪ Verlegen burger (+--)
▪ Bescheiden burger (+-+)
▪ Onbescheiden burger (-+-)
▪ Opportunistische burger (-++)
▪ Passieve burger (---) (komt het meest voor)
▪ Instrumentele burger (--+)
2
,1.1.3. COMBINATIE ROLLEN & STIJLEN
Verschillende rollen & stijlen kunnen worden gecombineerd (motivaction)
1.1.4. OPVATTING OVER BURGERSCHAP
3 soorten opvattingen:
• Republikeinse opvatting: burgerplichten, dienstbaarheid, actieve invulling, oog voor het algemeen belang
(oude Rome en Athene) -> meedenken over de actieve invulling voor het algemeen belang
• Communautaristische opvatting: burger als lid van historisch gegroeide sociale gemeenschap, participatie in
civil society -> wat jou is aangeleerd moet je verder uitbouwen en doorgeven = om dit te kunnen realiseren is
het belangrijk dat je gaat participeren
• Liberale opvatting: burgerrechten, bescherming van eigen individuele rechten (‘Glorious Revolution’) -> zelf
mee aan de knoppen proberen zitten -> zo kan je uw ind. Rechten proberen kaderen
o Glorius revolution = moment die wordt gezien als begin van constitutionele monarchie (VK)(1688)
1.1.5. BURGERSCHAPSNORMEN
Burgerschapsnormen = opvattingen over wat een goede burger moet doen (onderzoek van Hooghe & Oser, 2015)
• Duty based (vierkantjes) (15% v.d. bevolking) → burgers die vinden dat een goede burger iemand is die
gehoorzaamt, hard werkt, stem uitbrengen bij verkiezingen en respect toont
o Variant zijn de licht Gijze vierkantjes (6%) = samen rond de 20% v.d. bevolking
• Engaged (driehoekjes) (30% v.d.bevolking) → burgers die wakker liggen van mensenrechten, milieu etc. en dit
tot uiting brengen door te gaan protesteren
o 2 varianten: (verschil tussen beide
is hoe vaak ze het moeten doen)
▪ All-around (35%) >>> =
burger heel veel moeten
doen van die activiteiten
(zie grafiek)
▪ Mainstream (13%) > =
doen een beetje van
alles
3
, 1.2. WAAROM PARTICIPATIE
Op verschillende plaatsen duiken burgerbewegingen op of willen politici de mening van de bevolking bevragen
1.2.1. DE BURGER IS VERANDERD
Burgers eisen steeds meer inspraak in de beleidsvoering en worden steeds kritischer tegenover de overheid -> heeft te
maken met 2 grote maatschappelijke evoluties
• 1e evolutie: individualisering en dealignment: burgers binden zich niet meer automatisch aan 1 partij
o Gemeten aan de hand van Pedersen net volatility = index van electorale volatiliteit
o Dit was vroeger wel het geval (meestal lid van partij voor hele leven + zuilgebonden)
▪ = Klassieke zuilgebonden organisaties (& middelveldorganisaties bv. Femma = Vlaamse
socioculturele vrouwenorganisatie/beweging) verliezen hun pluimen
▪ Partij → Vroeger hadden zij een belangrijke functie als verbindingsbrug tussen B&B
• Informeerden hun leden over beslissingen die de overheid genomen had en
gingen bepaalde problemen signaleren aan het bestuur
• Vandaag de dag worden deze organisaties niet langer aanzien als de verbinding
o = representatieve democratie staat onder druk -> stelt de partij als doorgeefluik tussen bestuur &
burger in vraag want wie vertegenwoordigt de burger nog? + ze hebben niet veel vertrouwen meer in
de vertegenwoordigers.
▪ → participatie gaat de rechtstreekste link leggen tussen bestuur & burger dus X indirect
link door de pol. Partij
▪ Is dit een goede of slechte evolutie? → wel een reden om na te denken over B&B
• e
2 evolutie: burgers hebben steeds meer de mogelijkheid om te participeren
o -> heeft te maken met cognitieve mobilisatie (= algemene opleidingsniveau is gestegen waardoor
burgers hun kennis kunnen gebruiken om een opinie te vormen over allerlei bestuurszaken
o -> heeft ook te maken met ICT revolutie (= informatie is makkelijk en sneller toegankelijker en
burgers vinden elkaar sneller en makkelijk om samen actie te ondernemen
o + men is hierdoor minder afh. Van partij/organisatie voor info/om een oordeel te vormen
1.2.2. HET BESTUUR IS VERANDERD
Ook het bestuur/OH heeft zijn visie t.o.v. de burger aangepast (evolutie naar participatie als kenmerk van een
volwaardige democratie)
• In de eerste helft van 20ste eeuw werd massa gezien als gevaar voor stabiele samenleving
o Participatie van de bevolking werd aanzien als een bedreiging voor de stabiliteit van het politiek
systeem = Burgers werden niet betrokken bij het beleid
▪ Betogingen, paniek, massahysterie
▪ Massabewegingen waren opgestaan (Nazisme & communisme) waar de politieker gebruik
maakte van deze massa
4
