OLOD Contextbegeleiding
Praktisch
• Doelstellingen: begin van elk hoofdstuk (cursus en ppt)
• Type examenvragen (lessen Nathalie)
o Begrippen (uitleg in eigen woorden)
o Korte casussen AST (10 begrippen toepassen)
o Stellingen (vaak voorkomende misvattingen)
o Langere casus (grote kapstokken van theorieën toepassen)
o Open vraag rond verbinding naar stage in diverse sectoren
• Type examenvragen (lessen Nicole)
o Gebaseerd op oefeningen, vragen zoals begrippen toepassen op
casus, hoe reageren op een bepaalde situatie?, genogrammen leren
lezen
1
,DEEL 1: THEORETISCHE ACHTERGRONDEN
SITUERING
INLEIDING: SYSTEEMTHEORIEËN?
Pas halverwege de 20ste eeuw zien we enige aandacht voor het gezin ontstaan. Het
denkkader van de psychoanalyse was niet genoeg op het gedrag/problemen te verklaren. De
invloed van gezinsleden konden niet meer genegeerd worden en zo kreeg men meer en
meer oog voor de interacties tussen de gezinsleden De mens kan pas begrepen worden
in context van zijn relaties.
Wat is een systeem?
• “Een systeem is een samenstel van elementen dat als geheel functioneert door de
onderlinge afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken elementen
bepaalde functies vervult.”
Waarom kijken we naar het systeem en niet naar het individu?
• De mens is een relationeel wezen en je kan de mens en zijn gedrag enkel begrijpen
door te kijken naar omgeving. Je moet kijken naar individu (/individuele problemen)
versus omgeving (/relationele problemen) en kijken naar de WISSELWERKING
hiervan
• Je moet gedrag altijd bekijken vanuit de omgeving waar het voorkomt
• Niemand is schuldig, maar iedereen is verantwoordelijk
INDELING VAN SYSTEEMTHORIEËN: (POST)MODERN
Even een stapje terug: What’s in a word?
• Modern gezin vs. postmodern gezin
o Moderne gezinnen: getrouwd, samengesteld
o Postmoderne gezinnen: veel verschillende vormen, geen standaard
Postmodernisme = veel verschillende gezinsvormen diversiteit (geen standaard)
• Geen objectieve waarheid of kennis
• Veelheid aan perspectieven, een paraplu van verschillende invalshoeken, theorieën
en ideeën
• Er zijn geen allesomvattende vaststaande waarheden
o We construeren onze eigen werkelijkheid (jouw eigen bril maken)
o Werkelijkheid en waarnemer zijn één (buiten de wereld plaatsen en
observeren is niet mogelijk)
o Betekenisverlening (betekenis geven aan wat we zien)
2
,Modernisme = ‘het klassieke gezin’, ouders met kinderen komt geschiedkundig van
getrouwd uit liefde en niet meer uit economische redenen (standaard)
• Objectieve kennis en realiteit is mogelijk (JA of NEEN, er is één waarheid)
• Welke structuren en patronen zijn functioneel en dysfunctioneel? Objectiviteit staat
centraal!
De gevolgen voor de positie van de hulpverlener?
• Je bent altijd betrokken partij
• De begeleider wordt een gelijkwaardige partner, gericht op dialoog en samenwerking
• Men richt zich meer op de mogelijkheden dan de pathologie
Modernisme Postmodernisme
Je gaat vooral kijken naar je eigen Je kijkt vanuit het systeem zelf (gezinsleden
perspectief (je stelt je op als expert), je als expert), dit naar boven halen (positie
creëert afstand geen gelijkwaardigheid van onwetendheid)
Weten en verklaren Niet-weten en samen betekenis geven
Samenvattend: verschillen tussen 2 manieren van kijken
Modernisme Postmodernisme
De werkelijkheid is kenbaar De wereld zelf is niet kenbaar
Waarnemer staat buiten het gekende Waarnemer staat zelf in het te kennen
object
Kennis is objectief Kennis is subjectief
Kennis is waardevrij Kennis is waardegebonden
Kennis is universeel Kennis is individueel
Kennis is tijdloos Kennis is een tijdelijke constructie (“wat
vandaag klopt, hoeft morgen niet meer te
kloppen”
Diagnose is een wetenschappelijke Diagnose is een (voorlopige) taalconstructie
uitspraak
Kennis is een afspiegeling van de wereld Kennis is taal en ontstaat door taal
→ Systeemtheorieën kunnen ingedeeld worden in moderne vs. postmoderne theorieën.
→ De moderne geven een kader en richting, maar we moeten ook buiten het kader
durven kijken…
“Draag een komma in je oor” = na de komma komt de rest van de zin
• Blijf je blik openhouden, het is niet omdat bepaalde dingen ziet dat er een punt moet
staan, zet het niet meteen vast, EN-EN-denken en vertrek vanuit een niet-wetende
positie
• De werkelijkheid is complex!
• Vs. punt bij modernisme (“het is zo”, één juiste verklaring)
3
, DE ALGEMENE SYSTEEMTHEORIE (AST)
GESCHIEDENIS VAN DE AST
• In de jaren ’40 ontwikkelde Ludwig von Bertalanffy een nieuwe benadering die zich
afzette tegen het mechanistisch-lineair-causale denken, waarin gedrag werd
verklaard vanuit één oorzaak, bijvoorbeeld: “het kind luistert niet omdat de moeder
niet kordaat optreedt”.
• Hij koos een nieuw uitgangspunt: het geheel is meer dan de som van de delen.
Objecten bestuderen betekent ze in een breder kader en in hun context plaatsen;
door het geheel te bekijken, ziet men meer.
• Tien jaar later breidde hij deze theorie uit tot de Algemene Systeemtheorie (AST).
Gregory Bateson introduceerde deze benadering in de sociale wetenschappen door
disfunctioneren te verklaren vanuit systemen in plaats van uitsluitend individuen.
→ Bij personen en gezinnen zoekt de AST de oorzaken van gedrag niet in het
individu, maar in het systeem en de interacties: gedrag is altijd een reactie op dat
van anderen, wat het de-individualiserend karakter van de AST benadrukt.
HET BEGRIP ‘SYSTEEM’
Kern van het systeem = onderlinge relaties, betrekkingen die de onderlinge elementen met
elkaar onderhouden
Vanuit systeemtheorie zullen we aandacht hebben voor:
• De wisselwerking tussen een persoon en zijn sociale context
• De interpersoonlijke processen, naast de blijvende aandacht voor het individu en
diens innerlijke processen
• Het leren zien en herkennen van ‘systeemeigenschappen’ (zie verder) van
interacties die bepalend zijn voor de wisselwerking en de samenhang tussen de
gedragingen van mensen
• De voortdurende invloed van actuele omstandigheden en interactieprocessen,
genoemd het ‘hier en nu’, bij actuele conflicten van een individu
GRENZEN ROND EN IN HET SYSTEEM
Er is pas sprake van een systeem indien het in zekere mate is afgegrensd
van de achtergrond of de omgeving: open vs. gesloten systeem
• Open systeem staat in relatie tot de omgeving veel invloed van
buitenaf
• Gesloten systeem staat niet in relatie tot de omgeving weinig
invloed van buitenaf
4
Praktisch
• Doelstellingen: begin van elk hoofdstuk (cursus en ppt)
• Type examenvragen (lessen Nathalie)
o Begrippen (uitleg in eigen woorden)
o Korte casussen AST (10 begrippen toepassen)
o Stellingen (vaak voorkomende misvattingen)
o Langere casus (grote kapstokken van theorieën toepassen)
o Open vraag rond verbinding naar stage in diverse sectoren
• Type examenvragen (lessen Nicole)
o Gebaseerd op oefeningen, vragen zoals begrippen toepassen op
casus, hoe reageren op een bepaalde situatie?, genogrammen leren
lezen
1
,DEEL 1: THEORETISCHE ACHTERGRONDEN
SITUERING
INLEIDING: SYSTEEMTHEORIEËN?
Pas halverwege de 20ste eeuw zien we enige aandacht voor het gezin ontstaan. Het
denkkader van de psychoanalyse was niet genoeg op het gedrag/problemen te verklaren. De
invloed van gezinsleden konden niet meer genegeerd worden en zo kreeg men meer en
meer oog voor de interacties tussen de gezinsleden De mens kan pas begrepen worden
in context van zijn relaties.
Wat is een systeem?
• “Een systeem is een samenstel van elementen dat als geheel functioneert door de
onderlinge afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken elementen
bepaalde functies vervult.”
Waarom kijken we naar het systeem en niet naar het individu?
• De mens is een relationeel wezen en je kan de mens en zijn gedrag enkel begrijpen
door te kijken naar omgeving. Je moet kijken naar individu (/individuele problemen)
versus omgeving (/relationele problemen) en kijken naar de WISSELWERKING
hiervan
• Je moet gedrag altijd bekijken vanuit de omgeving waar het voorkomt
• Niemand is schuldig, maar iedereen is verantwoordelijk
INDELING VAN SYSTEEMTHORIEËN: (POST)MODERN
Even een stapje terug: What’s in a word?
• Modern gezin vs. postmodern gezin
o Moderne gezinnen: getrouwd, samengesteld
o Postmoderne gezinnen: veel verschillende vormen, geen standaard
Postmodernisme = veel verschillende gezinsvormen diversiteit (geen standaard)
• Geen objectieve waarheid of kennis
• Veelheid aan perspectieven, een paraplu van verschillende invalshoeken, theorieën
en ideeën
• Er zijn geen allesomvattende vaststaande waarheden
o We construeren onze eigen werkelijkheid (jouw eigen bril maken)
o Werkelijkheid en waarnemer zijn één (buiten de wereld plaatsen en
observeren is niet mogelijk)
o Betekenisverlening (betekenis geven aan wat we zien)
2
,Modernisme = ‘het klassieke gezin’, ouders met kinderen komt geschiedkundig van
getrouwd uit liefde en niet meer uit economische redenen (standaard)
• Objectieve kennis en realiteit is mogelijk (JA of NEEN, er is één waarheid)
• Welke structuren en patronen zijn functioneel en dysfunctioneel? Objectiviteit staat
centraal!
De gevolgen voor de positie van de hulpverlener?
• Je bent altijd betrokken partij
• De begeleider wordt een gelijkwaardige partner, gericht op dialoog en samenwerking
• Men richt zich meer op de mogelijkheden dan de pathologie
Modernisme Postmodernisme
Je gaat vooral kijken naar je eigen Je kijkt vanuit het systeem zelf (gezinsleden
perspectief (je stelt je op als expert), je als expert), dit naar boven halen (positie
creëert afstand geen gelijkwaardigheid van onwetendheid)
Weten en verklaren Niet-weten en samen betekenis geven
Samenvattend: verschillen tussen 2 manieren van kijken
Modernisme Postmodernisme
De werkelijkheid is kenbaar De wereld zelf is niet kenbaar
Waarnemer staat buiten het gekende Waarnemer staat zelf in het te kennen
object
Kennis is objectief Kennis is subjectief
Kennis is waardevrij Kennis is waardegebonden
Kennis is universeel Kennis is individueel
Kennis is tijdloos Kennis is een tijdelijke constructie (“wat
vandaag klopt, hoeft morgen niet meer te
kloppen”
Diagnose is een wetenschappelijke Diagnose is een (voorlopige) taalconstructie
uitspraak
Kennis is een afspiegeling van de wereld Kennis is taal en ontstaat door taal
→ Systeemtheorieën kunnen ingedeeld worden in moderne vs. postmoderne theorieën.
→ De moderne geven een kader en richting, maar we moeten ook buiten het kader
durven kijken…
“Draag een komma in je oor” = na de komma komt de rest van de zin
• Blijf je blik openhouden, het is niet omdat bepaalde dingen ziet dat er een punt moet
staan, zet het niet meteen vast, EN-EN-denken en vertrek vanuit een niet-wetende
positie
• De werkelijkheid is complex!
• Vs. punt bij modernisme (“het is zo”, één juiste verklaring)
3
, DE ALGEMENE SYSTEEMTHEORIE (AST)
GESCHIEDENIS VAN DE AST
• In de jaren ’40 ontwikkelde Ludwig von Bertalanffy een nieuwe benadering die zich
afzette tegen het mechanistisch-lineair-causale denken, waarin gedrag werd
verklaard vanuit één oorzaak, bijvoorbeeld: “het kind luistert niet omdat de moeder
niet kordaat optreedt”.
• Hij koos een nieuw uitgangspunt: het geheel is meer dan de som van de delen.
Objecten bestuderen betekent ze in een breder kader en in hun context plaatsen;
door het geheel te bekijken, ziet men meer.
• Tien jaar later breidde hij deze theorie uit tot de Algemene Systeemtheorie (AST).
Gregory Bateson introduceerde deze benadering in de sociale wetenschappen door
disfunctioneren te verklaren vanuit systemen in plaats van uitsluitend individuen.
→ Bij personen en gezinnen zoekt de AST de oorzaken van gedrag niet in het
individu, maar in het systeem en de interacties: gedrag is altijd een reactie op dat
van anderen, wat het de-individualiserend karakter van de AST benadrukt.
HET BEGRIP ‘SYSTEEM’
Kern van het systeem = onderlinge relaties, betrekkingen die de onderlinge elementen met
elkaar onderhouden
Vanuit systeemtheorie zullen we aandacht hebben voor:
• De wisselwerking tussen een persoon en zijn sociale context
• De interpersoonlijke processen, naast de blijvende aandacht voor het individu en
diens innerlijke processen
• Het leren zien en herkennen van ‘systeemeigenschappen’ (zie verder) van
interacties die bepalend zijn voor de wisselwerking en de samenhang tussen de
gedragingen van mensen
• De voortdurende invloed van actuele omstandigheden en interactieprocessen,
genoemd het ‘hier en nu’, bij actuele conflicten van een individu
GRENZEN ROND EN IN HET SYSTEEM
Er is pas sprake van een systeem indien het in zekere mate is afgegrensd
van de achtergrond of de omgeving: open vs. gesloten systeem
• Open systeem staat in relatie tot de omgeving veel invloed van
buitenaf
• Gesloten systeem staat niet in relatie tot de omgeving weinig
invloed van buitenaf
4
