1STE BACHELOR
2025
Prof Carl Devos
POLITCIOLOGIE
K000095
,H1: POLITIEK EN POLITICOLOGIE
1. Wat is politiek
1.1 Een fundamentele vraag
Het studieobject van de politicologie
Politicologie als integratiewetenschap
Inzichten en methoden uit zusterdisciplines worden gebruikt voor de studie van
politieke verschijnselen en processen
Bart Tromp
Politieke wetenschap = geen afzonderlijke wetenschappelijke discipline
Openheid en eclecticisme van de politicologie
Gevolg: de discipline wordt kwetsbaar
Bevat geen eigenheid / UPS (unique selling proposition)
Wel: field of enquiry (domein binnen bv sociale wetenschappen)
Wat is dat studieobject dan?
Fundamentele vraag
Wat maakt verschijnselen/processen tot politiek/politicologisch relevante
verschijnselen/processen?
! raakt aan de essentie, afbakening en inhoud
Op de vraag ‘Wat is politiek’, !!! niet evident versch antwoorden en discussie
3 kenmerken (weinig discussie)
1) Politiek is een collectieve activiteit (gebeurt tussen en onder mensen)
2) Politiek gaat over besluitvorming (beslissingen nemen over conflicten, of te volgen
koers)
3) Politieke beslissingen zijn bindend (eens genomen vormen ze het beleid voor de
groep)
Omschrijving van politiek is het onderwerp van politieke discussies (politiekers)
Debat tussen politici
‘Is het een politiek probleem’ = overheidsoptreden nodig?
(bv. Maaltijden op school)
Minimal state VS nanny state
Minimal state Nanny state
Klein OH-optreden (beperkt tot essentie) Groot OH-optreden
19de eeuw Hedendaags in sommige landen (China)
Omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische discussies
(politicologen)
Geen algemeen aanvaarde definitie
Ook politicologen verschillen sterk van mening met elkaar
Uiteenlopende omschrijvingen van het object van hun wet bezigheid
1
,De reikwijdte van de politiek: domein/arena vs. aspect/proces
Twee globale benaderingen
Marsh en Stoker – Theory and methods in Political science
1) Proces- of aspectbenadering
Politiek is een aspect van sociale verhoudingen
Politiek kan overal in de samenleving aanwezig zijn
Bv. Gezamenlijk beslissen, gebruik van macht, conflict, samenwerking…
2) Arena- of domeinbenadering
Politiek beperkt tot afgebakende sfeer (= arena of set van instellingen)
In deze visie: afzonderlijk politiek domein
Concentratie op formele werking van pol instellingen (regeringen, parlement…)
Nood aan een omschrijving
Zonder een omschrijving kunnen we ons werkveld niet afbakenen
Opvallend: het behoort zelf tot de essentie van politiek dat er geen eensgezindheid is
Wezenlijk betwiste begrippen
Wezenlijk betwist = geen vaste, eenduidige definitie; roept discussie op
Gallie: essentially contested concept
Gallie onderscheidde 5 voorwaarden voor zo’n begrip !enkel de laatste is relevant:
Verschillende stromingen hebben een verschillende opvatting over het correcte
gebruikt of juiste interpretatie van het begrip
Bv. Kunst, democratie…
Alle centrale begrippen in de politiek zijn wezenlijk betwist
William Connolly
Alle centrale begrippen (macht, beland, vrijheid, ideologie…) zijn in de politiek wezenlijk
betwist
‘politiek is open’
Politiek is een wezenlijk betwist begrip
Politiek = clusterconcept = containerbegrip
Bestaat uit allerlei onderdelen waarvan geen ondubbelzinnige definities gegeven
kunnen worden
Politiek is een essentieel gecontesteerd of wezenlijk betwist begrip omdat alle
bouwstenen die gebruikt worden om de inhoud te bepalen, op zichzelf ook betwist zijn.
=> cruciale en geladen concepten waarover verschillende visies/benaderingen
En nu? Boeken toe?
Vastleggen van een kern
Noodzakelijk om een gemeenschappelijke gespreksbasis te hebben
! we hoeven het niet over alle aspecten eens te zijn
Als we alle begrippen betwisten, dan staat niets nog vast en is elk gesprek onmogelijk
Verscheidenheid en relativiteit zichtbaar maken
Verscheidenheid en relativiteit
Elke omschrijving is een te expliciteren keuze
2
,1.2 Essentiële onderdelen van politiek
Politiek is het besturen van een samenleving
= meest algemene definitie
Verhouding bestuur, politiek en samenleving
= niet evident
Begrippen niet identiek -> onderscheid gemaakt
a) Polity (groep mensen die samen wonen en instellingen hebben opgericht om samen
te leven bv. Staten, regeringsvormen…)
b) Politics (bv machtsuitoefening, besluitvorming, vertegenwoordiging)
c) Policy (beleid, bv buitenlands of arbeidsmarktbeleid)
Oorsprong van het begrip
Afkomstig van Oudgrieks ‘politeia’ (politika): alles wat betrekking heeft op de polis
Polis = stadstaat van de oude Grieken, burgerlijke samenleving
Geen onderscheid tussen publiek en politiek gemaakt
1) Politikos: burger/polis betreffend
-> burger als publiek persoon, in publiek leven
2) Idiotikos: privé/individueel
-> burger als individueel persoon, in privéleven
Van een bevolking op een territorium
Territorium
Politiek veelal verbonden aan een territorium (bv staten, EU…)
Niet-territoriaal
Verenigingen zoals bv de katholieke kerk, studentenclub
! lidmaatschap verschilt sterk
Territoriaal vs. niet-territoriaal
NT: geen lid of leden stappen op als ze het niet eens zijn met de regels
T: verplicht regels te volgen (of verhuizen naar ander territorium)
Territorialisering van politiek
Vandaag: samenwerking tussen staten (historische evolutie)
Rol van de staat
Nog altijd dominant, maar minder dan eeuw geleden
Waarom?: processen van globalisering, decentralisering, federalisering en Europese
integratie maken dat andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn
geworden
Niet-statelijke actoren
Macht sterk toegenomen (bv google, facebook, Apple…)
3
, Politiek is de activiteit om in de samenleving bindende collectieve beslissingen te
nemen
Bevolking
Er moeten mensen leven voor er sprake kan zijn van politiek
Politiek heeft betrekking op een bevolking, een grote groep mensen, een samenleving
Easton
Toebedeling van waarden (mat. + immat.) => schaarste zorgt voor conflicten
DUS instelling nodig = OH; politiek is de plek waar beslissingen allocaties worden
Beslissingen gezaghebbend voor hele samenleving (= athoritative allocation’)
Politiek vs. parapolitiek
Para: interne politieke systemen van groepen of organisaties (bv. Gezin, bedrijf…)
Politiek: samenleving
Maar politiek kan nog veel meer zijn
Politiek over tijd en ruimte anders ingevuld, 3 hoogtepunten uit het denken over politiek:
1.3 Enkele (3) bijdragen uit de geschiedenis
Politiek als het nastreven van het goede leven – Aristoteles
Aristoteles
Volwaardig menselijk leven enkel mogelijk binnen een politieke wetenschappen
= eudaimonia of het goede leven
! Politiek is dus niet beperkend
Gold enkel voor vrije mannen (vrouwen, kinderen, slaven niet)
Sociale activiteit
Deelname aan het publieke leven
Politiek gebaseerd op dialoog: “de mens is een (sociaal) politiek dier”
Politiek als het streven naar macht – Machiavelli
Machiavelli met Il Principe
Politiek als een techniek om macht te verwerven en te behouden
Amorele kunst
Negatieve associatieve betekenis
Staat tegen binnen- en buitenlandse vijanden te beschermen (sluw, geslepen)
Machiavellisme
Uitgesproken gerichtheid op macht en alles doen om het te hebben
= onethisch/immoreel streven naar en gebruiken van macht (uit eigenbelang)
Politiek als organisatie binnen de staat – Franse revolutie
Franse revolutie
Opkomst nieuwe politieke stromingen (ideologien): -ismen (conservatisme,
liberalisme…); plots iedereen (volk) inspraak in politiek = extra groep
Begrip van politiek = de organisatie van een staat
Meer inspraak voor burgers
= democratisering; betrokkenheid van velen, verschillende visies
Realiseren van nieuwe gedachtegoeden
Nieuwe stromingen = nieuwe ideologieën, versch ideeën over ideale samenleving
4
,1.4 Politiek en conflicten
Nauw verbonden (conflicten nodig voor politiek & politiek oplossing conflicten)
Carl Schmit en het fundamentele onderscheid
In Der Begriff des Politischen zou het specifiek politieke in de letzte Unterscheidungen
gelegen
zijn. Het politieke berust op één fundamenteel onderscheid.
= onderscheid tussen vriend en vijand
Het onderscheid tussen vriend en vijand
Doel onderscheid
Uiterste graad van intensiteit van verbinding of scheiding
Bestaat zowel in theorie als is praktijk
Vriend-vijand tegenstelling is onafhankelijk want kan niet afgeleid worden van andere
tegenstellingen. ! dynamisch criterium, met extreme uitersten
Antagonisme
Fundamentele tegenstellingen ontstaan tussen groepen of ideeën = politiek
Elkaar vernietigen
Chantal Mouffe
Radicale democratie
Post marxistische benadering, onderscheid vriend en vijand = essentie politiek (Schmit)
Conflicten zijn onvermijdelijk en noodzakelijk; gebrek aan conflict = verklaring
populisme
Agonistisch pluralisme
Mouffe stapt weg van klasseloze samenleving (Marx) & traditionele liberale visie
M: Er moet altijd ruimte zijn voor verschillen, rivaliteit, conflicten en confrontatie
Consensus is niet altijd mogelijk.
Harmonieuze democratie = nachtmerrie
Politiek draait om conflict en agonisme
Onderscheid twee verschillende soorten politieke conflicten
1) Antagonisme
Politieke vijanden vernietigen elkaar en slechts één kan overleven
2) Agonisme
Verliezende partij blijft bestaan, winnaar kan macht uit oefenen tot volgende
verkiezingen
Start vanuit wederzijds respect ( antagonisme Schmit)
Affectieve polarisatie
Wat?
Burgers ontwikkelen een sterke emotionele band met gelijkstemden & negatieve aversie
tegenover niet-gelijkstemden. (diepe, emotionele vijandigheid)
Bv. Bestorming van het Capitool door Trump-aanhangers
Mouffe’s visie
Uiting van een levendige democratie
! extreme vormen kunnen belangrijke democratische principes ondermijnen
5
, Oorsprong
1) Burgers gaan zich sterk met partijen identificeren (in-group & out-group)
Of (recenter:)
2) Ideologische polarisering: benadrukken verschillen is goed MAAR ondermijnt ook
democratie
Studie van conflictsituaties en conflictgedrag
Belangtegenstelling
Conflicten ontstaan door onverenigbare doelstellingen tussen mensen of groepen
Ook gepercipieerde tegenstellingen (hoe partijen de belangen zien) kunnen tot
conflict leiden. Als buitenstaanders een tegenstelling zien, maar de betrokken partijen
zich daar niet van bewust zijn, ontstaat er nog geen conflict.
Onverenigbaarheid vs. symbiose
Onverenigbaarheid
In een conflictsituatie botsen doelen of
belangen van mensen of groepen.
Ze kunnen niet tegelijk bereikt worden, waardoor
spanning ontstaat.
Onverenigbaarheid = conflict
Symbiose
Doelen zijn verenigbaar, maar dat betekent niet
automatisch dat ze elkaar ondersteunen. Ze
kunnen naast elkaar bestaan.
Verenigbaarheid ≠ automatisch samenwerking
Tegenwerking en realisatie van eigen doelstellingen
Non-interactief conflict
Gedrag vooral gericht op eigen doelbereiking (niet zozeer op andere verhinderen)
Interactief conflict
Verhinderen van de doelbereiking van de ander
Verklaringen voor conflicten
Microverklaringen
Emoties, onbegrip, misverstanden…
Frustratie-agressietheorie: voor agressief gedrag is frustratienodig en
omgekeerd
Macroverklaringen
Verklaring in religieuze, sociaaleconomische en etnische breuklijnen…
Bv marxisme, relatieve deprivatietheorie (gevoel van onrecht/tekort)
Verwachte behoeftebevrediging vs. feitelijke behoeftebevrediging (hoe groter,
hoe meer kans op conflict)
6
,Schaarste, keuzes en issues
Bron van conflicten
Slechts beperkte aanwezigheid van wat de meesten willen =>
verdelingsvraagstukken
Eensgezindheid (! Ook dan nog mogelijk conflict over gebruikte methode)
Valence issues
Door vrijwel iedereen gewenste zaken
Position issues
Omstreden doelen (bv adoptierecht voor homokoppels)
Vijf grote bronnen van conflicten
Macht, middelen, identiteit, ideeën en waarden
Ongelijke verdeling van macht en middelen
Manier waarop individuen en groepen in een samenleving worden
geïdentificeerd zorgt vaak voor spanningen.
Cleavages
Cross-cutting cleavages: breuklijnen (ideale samenleving) doorkruisen elkaar
! soms versterken ze elkaar ook = polarazing cleavages (bv etnie, geloof en
klasse vallen samen)
Oude conflicten
Uiteenlopende politieke ideeën over de ‘grote vragen’ van poltiek
Conflicten: inhoudelijk én handelingsaspect
- Een conflictsituatie (onverenigbare doelen) leidt niet automatisch tot
conflictgedrag.
- Een echt conflict vereist zowel een inhoudelijk aspect (botsende belangen)
als een handelingsaspect (actieve tegenwerking of actie).
- Enkel sprake van conflict als er een afhankelijkheidsrelatie is: A kan haar
doelen enkel bereiken als B meewerkt of iets nalaat. Zonder blijft het bij een
meningsverschil.
Relatie tussen interdependentie en conflict(regulering)
- Meer interdependentie (onderlinge afhankelijkheid) → meer kans op
conflicten, maar ook meer nood aan politiek en grotere kans op
gezamenlijke oplossingen (zoals package deals = globale oplossing waarin
alle eisen gebundeld worden)
- Het aantal groepen speelt ook een rol:
Te veel groepen → meer kans op conflicten.
Te weinig groepen → vastzittende, herhaalde tegenstellingen.
- Gefragmenteerde samenleving met wisselende coalities kan conflicten
temperen, omdat tegenstanders in andere dossiers bondgenoten kunnen
worden.
- In België zorgt dit voor conflictregulering via Cross-cutting cleavages
(levensbeschouwelijke, sociaaleconomische, communautaire).
- Politieke conflicten volgen dus bepaalde breuklijnen, niet willekeurige
tegenstellingen.
7
,Inhoudelijk aspect (y-as) en handelingsaspect (x-as)
Schema onverenigbaarheid vs symbiose
- Horizontale as = inhoudelijk aspect → loopt van onverenigbaarheid
(botsende doelen) tot symbiose (verenigbare doelen).
- Verticale as = handelingsaspect → loopt van gezamenlijke actie tot strijd,
met in het midden geen actie.
- Snijpunt = situatie waarin doelen irrelevant zijn voor elkaar: noch in conflict,
noch ondersteunend.
- Zo kan men conflicten analyseren op basis van zowel de inhoud (doelen) als
het gedrag (actie) tussen partijen.
Onverenigbaarheid van doelen leidt niet per definitie tot conflict
- Er kan onverenigbaarheid zijn zonder actie → latent conflict (inhoudelijk
verschil, maar geen gedrag).
- Soms gemeenschappelijke actie ondanks tegengestelde belangen, bv.
door dwang, ruil, misverstand of strategie.
- Overgang van latent naar manifest conflict (waar er wél actie is) wordt
onderzocht via empirisch onderzoek.
Symbiose van belangen leidt niet automatisch tot samenwerking
- Punt A = conflict (tegenovergestelde belangen én actief gedrag).
- Punt B = samenwerking (verenigbare belangen én gezamenlijke actie).
- Punt D toont dat zelfs bij symbiose van belangen er geen samenwerking of
zelfs strijd kan ontstaan, bv. door misverstanden of persoonlijke spanningen.
- Dit veronderstelt dat groepen hun eigen en andermans belangen kennen,
maar in werkelijkheid worden belangen vaak anders waargenomen.
- Daardoor kan de één symbiose zien, terwijl de ander een tegenstelling
ervaart, beïnvloed door verwachtingen en percepties.
Het ontstaan van en de relaties tussen belangen en doelen enerzijds en gedrag en
opinies anderzijds
- Onverenigbare belangen leiden niet automatisch tot conflict; er is pas
sprake van conflict als er ook gedrag of actie is.
- Zowel bij tegenstrijdige als bij verenigbare belangen zijn meerdere
gedragsvormen mogelijk (niet enkel conflict of samenwerking).
- De politicologie onderzoekt hoe belangen en doelen ontstaan en hoe ze
zich verhouden tot gedrag en opinies, zowel theoretisch als empirisch.
8
, 2. Over politicologie
Specifieke kenmerken en problemen van de politieke wetenschappen
Gebrek aan eensgezindheid -> in cursus enkele specifieke moeilijkheden
2.1 Is politicologie een wetenschap?
2.1.1 Een heterogene discipline
Excessive specialization
Veel verschillende invalshoeken, methodes, onderwerpen, theorieën, modellen…
= excesssive specialization
Wetenschappelijke methoden
Regels om te analyseren, begrijpen en te verklaren
Verzamelen systematische data
Institutionele erkenning
Eigen onderzoeksobject en methode, aparte opleiding , wetenschappelijke
gemeenschap
! diffuse grenzen -> niet voor iedereen overtuigend
2.1.2 Welk beeld van wetenschap is het referentiepunt?
Ideaalbeeld wetenschappelijk proces
Objectieve, veralgemeenbare kennis, controleerbaar, theorieën, syntheses…
komt vanuit Natuurwetenschappen
<-> politieke wetenschappen niet wetenschappelijk
Covering law-model van Hobbes (deductief-nomologisch verklaringsmodel)
= verklaring politieke verschijnselen als natuurlijke verschijnselen
Explanandum (specifieke gebeurtenis) wordt verklaard door explanans (het
‘verklarende’)
Misvattingen
Ontstaan door gelijkschalen wetenschappelijke methode met de
natuurwetenschappelijke methode
Wanneer regelmaat steeds aan voorwaarden voldoet is er sprake van wetmatigheid
Daarbij komt dat wetten universeel geldig zijn.
2.1.3 Moeilijk aan die criteria te voldoen
Epistemologische en ontologische discussies
Bestaan van werkelijke wereld evenwel een sociale constructie
Structuren aan het werk die gedrag beïnvloeden die we niet zomaar empirisch kunnen
registreren. Hierover veel politiek debat:
- Epistemologisch: welke soort kennis is mogelijk
- Ontologisch (wat bestaat er, wat is de aard van onze sociale wereld)
Verklaren is voorspellen
= moeilijk in de politicologie
door aanvangsvoorwaarden wijzingen constant
Continu proces van verandering en altijd beïnvloed door de situatie
9
2025
Prof Carl Devos
POLITCIOLOGIE
K000095
,H1: POLITIEK EN POLITICOLOGIE
1. Wat is politiek
1.1 Een fundamentele vraag
Het studieobject van de politicologie
Politicologie als integratiewetenschap
Inzichten en methoden uit zusterdisciplines worden gebruikt voor de studie van
politieke verschijnselen en processen
Bart Tromp
Politieke wetenschap = geen afzonderlijke wetenschappelijke discipline
Openheid en eclecticisme van de politicologie
Gevolg: de discipline wordt kwetsbaar
Bevat geen eigenheid / UPS (unique selling proposition)
Wel: field of enquiry (domein binnen bv sociale wetenschappen)
Wat is dat studieobject dan?
Fundamentele vraag
Wat maakt verschijnselen/processen tot politiek/politicologisch relevante
verschijnselen/processen?
! raakt aan de essentie, afbakening en inhoud
Op de vraag ‘Wat is politiek’, !!! niet evident versch antwoorden en discussie
3 kenmerken (weinig discussie)
1) Politiek is een collectieve activiteit (gebeurt tussen en onder mensen)
2) Politiek gaat over besluitvorming (beslissingen nemen over conflicten, of te volgen
koers)
3) Politieke beslissingen zijn bindend (eens genomen vormen ze het beleid voor de
groep)
Omschrijving van politiek is het onderwerp van politieke discussies (politiekers)
Debat tussen politici
‘Is het een politiek probleem’ = overheidsoptreden nodig?
(bv. Maaltijden op school)
Minimal state VS nanny state
Minimal state Nanny state
Klein OH-optreden (beperkt tot essentie) Groot OH-optreden
19de eeuw Hedendaags in sommige landen (China)
Omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische discussies
(politicologen)
Geen algemeen aanvaarde definitie
Ook politicologen verschillen sterk van mening met elkaar
Uiteenlopende omschrijvingen van het object van hun wet bezigheid
1
,De reikwijdte van de politiek: domein/arena vs. aspect/proces
Twee globale benaderingen
Marsh en Stoker – Theory and methods in Political science
1) Proces- of aspectbenadering
Politiek is een aspect van sociale verhoudingen
Politiek kan overal in de samenleving aanwezig zijn
Bv. Gezamenlijk beslissen, gebruik van macht, conflict, samenwerking…
2) Arena- of domeinbenadering
Politiek beperkt tot afgebakende sfeer (= arena of set van instellingen)
In deze visie: afzonderlijk politiek domein
Concentratie op formele werking van pol instellingen (regeringen, parlement…)
Nood aan een omschrijving
Zonder een omschrijving kunnen we ons werkveld niet afbakenen
Opvallend: het behoort zelf tot de essentie van politiek dat er geen eensgezindheid is
Wezenlijk betwiste begrippen
Wezenlijk betwist = geen vaste, eenduidige definitie; roept discussie op
Gallie: essentially contested concept
Gallie onderscheidde 5 voorwaarden voor zo’n begrip !enkel de laatste is relevant:
Verschillende stromingen hebben een verschillende opvatting over het correcte
gebruikt of juiste interpretatie van het begrip
Bv. Kunst, democratie…
Alle centrale begrippen in de politiek zijn wezenlijk betwist
William Connolly
Alle centrale begrippen (macht, beland, vrijheid, ideologie…) zijn in de politiek wezenlijk
betwist
‘politiek is open’
Politiek is een wezenlijk betwist begrip
Politiek = clusterconcept = containerbegrip
Bestaat uit allerlei onderdelen waarvan geen ondubbelzinnige definities gegeven
kunnen worden
Politiek is een essentieel gecontesteerd of wezenlijk betwist begrip omdat alle
bouwstenen die gebruikt worden om de inhoud te bepalen, op zichzelf ook betwist zijn.
=> cruciale en geladen concepten waarover verschillende visies/benaderingen
En nu? Boeken toe?
Vastleggen van een kern
Noodzakelijk om een gemeenschappelijke gespreksbasis te hebben
! we hoeven het niet over alle aspecten eens te zijn
Als we alle begrippen betwisten, dan staat niets nog vast en is elk gesprek onmogelijk
Verscheidenheid en relativiteit zichtbaar maken
Verscheidenheid en relativiteit
Elke omschrijving is een te expliciteren keuze
2
,1.2 Essentiële onderdelen van politiek
Politiek is het besturen van een samenleving
= meest algemene definitie
Verhouding bestuur, politiek en samenleving
= niet evident
Begrippen niet identiek -> onderscheid gemaakt
a) Polity (groep mensen die samen wonen en instellingen hebben opgericht om samen
te leven bv. Staten, regeringsvormen…)
b) Politics (bv machtsuitoefening, besluitvorming, vertegenwoordiging)
c) Policy (beleid, bv buitenlands of arbeidsmarktbeleid)
Oorsprong van het begrip
Afkomstig van Oudgrieks ‘politeia’ (politika): alles wat betrekking heeft op de polis
Polis = stadstaat van de oude Grieken, burgerlijke samenleving
Geen onderscheid tussen publiek en politiek gemaakt
1) Politikos: burger/polis betreffend
-> burger als publiek persoon, in publiek leven
2) Idiotikos: privé/individueel
-> burger als individueel persoon, in privéleven
Van een bevolking op een territorium
Territorium
Politiek veelal verbonden aan een territorium (bv staten, EU…)
Niet-territoriaal
Verenigingen zoals bv de katholieke kerk, studentenclub
! lidmaatschap verschilt sterk
Territoriaal vs. niet-territoriaal
NT: geen lid of leden stappen op als ze het niet eens zijn met de regels
T: verplicht regels te volgen (of verhuizen naar ander territorium)
Territorialisering van politiek
Vandaag: samenwerking tussen staten (historische evolutie)
Rol van de staat
Nog altijd dominant, maar minder dan eeuw geleden
Waarom?: processen van globalisering, decentralisering, federalisering en Europese
integratie maken dat andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn
geworden
Niet-statelijke actoren
Macht sterk toegenomen (bv google, facebook, Apple…)
3
, Politiek is de activiteit om in de samenleving bindende collectieve beslissingen te
nemen
Bevolking
Er moeten mensen leven voor er sprake kan zijn van politiek
Politiek heeft betrekking op een bevolking, een grote groep mensen, een samenleving
Easton
Toebedeling van waarden (mat. + immat.) => schaarste zorgt voor conflicten
DUS instelling nodig = OH; politiek is de plek waar beslissingen allocaties worden
Beslissingen gezaghebbend voor hele samenleving (= athoritative allocation’)
Politiek vs. parapolitiek
Para: interne politieke systemen van groepen of organisaties (bv. Gezin, bedrijf…)
Politiek: samenleving
Maar politiek kan nog veel meer zijn
Politiek over tijd en ruimte anders ingevuld, 3 hoogtepunten uit het denken over politiek:
1.3 Enkele (3) bijdragen uit de geschiedenis
Politiek als het nastreven van het goede leven – Aristoteles
Aristoteles
Volwaardig menselijk leven enkel mogelijk binnen een politieke wetenschappen
= eudaimonia of het goede leven
! Politiek is dus niet beperkend
Gold enkel voor vrije mannen (vrouwen, kinderen, slaven niet)
Sociale activiteit
Deelname aan het publieke leven
Politiek gebaseerd op dialoog: “de mens is een (sociaal) politiek dier”
Politiek als het streven naar macht – Machiavelli
Machiavelli met Il Principe
Politiek als een techniek om macht te verwerven en te behouden
Amorele kunst
Negatieve associatieve betekenis
Staat tegen binnen- en buitenlandse vijanden te beschermen (sluw, geslepen)
Machiavellisme
Uitgesproken gerichtheid op macht en alles doen om het te hebben
= onethisch/immoreel streven naar en gebruiken van macht (uit eigenbelang)
Politiek als organisatie binnen de staat – Franse revolutie
Franse revolutie
Opkomst nieuwe politieke stromingen (ideologien): -ismen (conservatisme,
liberalisme…); plots iedereen (volk) inspraak in politiek = extra groep
Begrip van politiek = de organisatie van een staat
Meer inspraak voor burgers
= democratisering; betrokkenheid van velen, verschillende visies
Realiseren van nieuwe gedachtegoeden
Nieuwe stromingen = nieuwe ideologieën, versch ideeën over ideale samenleving
4
,1.4 Politiek en conflicten
Nauw verbonden (conflicten nodig voor politiek & politiek oplossing conflicten)
Carl Schmit en het fundamentele onderscheid
In Der Begriff des Politischen zou het specifiek politieke in de letzte Unterscheidungen
gelegen
zijn. Het politieke berust op één fundamenteel onderscheid.
= onderscheid tussen vriend en vijand
Het onderscheid tussen vriend en vijand
Doel onderscheid
Uiterste graad van intensiteit van verbinding of scheiding
Bestaat zowel in theorie als is praktijk
Vriend-vijand tegenstelling is onafhankelijk want kan niet afgeleid worden van andere
tegenstellingen. ! dynamisch criterium, met extreme uitersten
Antagonisme
Fundamentele tegenstellingen ontstaan tussen groepen of ideeën = politiek
Elkaar vernietigen
Chantal Mouffe
Radicale democratie
Post marxistische benadering, onderscheid vriend en vijand = essentie politiek (Schmit)
Conflicten zijn onvermijdelijk en noodzakelijk; gebrek aan conflict = verklaring
populisme
Agonistisch pluralisme
Mouffe stapt weg van klasseloze samenleving (Marx) & traditionele liberale visie
M: Er moet altijd ruimte zijn voor verschillen, rivaliteit, conflicten en confrontatie
Consensus is niet altijd mogelijk.
Harmonieuze democratie = nachtmerrie
Politiek draait om conflict en agonisme
Onderscheid twee verschillende soorten politieke conflicten
1) Antagonisme
Politieke vijanden vernietigen elkaar en slechts één kan overleven
2) Agonisme
Verliezende partij blijft bestaan, winnaar kan macht uit oefenen tot volgende
verkiezingen
Start vanuit wederzijds respect ( antagonisme Schmit)
Affectieve polarisatie
Wat?
Burgers ontwikkelen een sterke emotionele band met gelijkstemden & negatieve aversie
tegenover niet-gelijkstemden. (diepe, emotionele vijandigheid)
Bv. Bestorming van het Capitool door Trump-aanhangers
Mouffe’s visie
Uiting van een levendige democratie
! extreme vormen kunnen belangrijke democratische principes ondermijnen
5
, Oorsprong
1) Burgers gaan zich sterk met partijen identificeren (in-group & out-group)
Of (recenter:)
2) Ideologische polarisering: benadrukken verschillen is goed MAAR ondermijnt ook
democratie
Studie van conflictsituaties en conflictgedrag
Belangtegenstelling
Conflicten ontstaan door onverenigbare doelstellingen tussen mensen of groepen
Ook gepercipieerde tegenstellingen (hoe partijen de belangen zien) kunnen tot
conflict leiden. Als buitenstaanders een tegenstelling zien, maar de betrokken partijen
zich daar niet van bewust zijn, ontstaat er nog geen conflict.
Onverenigbaarheid vs. symbiose
Onverenigbaarheid
In een conflictsituatie botsen doelen of
belangen van mensen of groepen.
Ze kunnen niet tegelijk bereikt worden, waardoor
spanning ontstaat.
Onverenigbaarheid = conflict
Symbiose
Doelen zijn verenigbaar, maar dat betekent niet
automatisch dat ze elkaar ondersteunen. Ze
kunnen naast elkaar bestaan.
Verenigbaarheid ≠ automatisch samenwerking
Tegenwerking en realisatie van eigen doelstellingen
Non-interactief conflict
Gedrag vooral gericht op eigen doelbereiking (niet zozeer op andere verhinderen)
Interactief conflict
Verhinderen van de doelbereiking van de ander
Verklaringen voor conflicten
Microverklaringen
Emoties, onbegrip, misverstanden…
Frustratie-agressietheorie: voor agressief gedrag is frustratienodig en
omgekeerd
Macroverklaringen
Verklaring in religieuze, sociaaleconomische en etnische breuklijnen…
Bv marxisme, relatieve deprivatietheorie (gevoel van onrecht/tekort)
Verwachte behoeftebevrediging vs. feitelijke behoeftebevrediging (hoe groter,
hoe meer kans op conflict)
6
,Schaarste, keuzes en issues
Bron van conflicten
Slechts beperkte aanwezigheid van wat de meesten willen =>
verdelingsvraagstukken
Eensgezindheid (! Ook dan nog mogelijk conflict over gebruikte methode)
Valence issues
Door vrijwel iedereen gewenste zaken
Position issues
Omstreden doelen (bv adoptierecht voor homokoppels)
Vijf grote bronnen van conflicten
Macht, middelen, identiteit, ideeën en waarden
Ongelijke verdeling van macht en middelen
Manier waarop individuen en groepen in een samenleving worden
geïdentificeerd zorgt vaak voor spanningen.
Cleavages
Cross-cutting cleavages: breuklijnen (ideale samenleving) doorkruisen elkaar
! soms versterken ze elkaar ook = polarazing cleavages (bv etnie, geloof en
klasse vallen samen)
Oude conflicten
Uiteenlopende politieke ideeën over de ‘grote vragen’ van poltiek
Conflicten: inhoudelijk én handelingsaspect
- Een conflictsituatie (onverenigbare doelen) leidt niet automatisch tot
conflictgedrag.
- Een echt conflict vereist zowel een inhoudelijk aspect (botsende belangen)
als een handelingsaspect (actieve tegenwerking of actie).
- Enkel sprake van conflict als er een afhankelijkheidsrelatie is: A kan haar
doelen enkel bereiken als B meewerkt of iets nalaat. Zonder blijft het bij een
meningsverschil.
Relatie tussen interdependentie en conflict(regulering)
- Meer interdependentie (onderlinge afhankelijkheid) → meer kans op
conflicten, maar ook meer nood aan politiek en grotere kans op
gezamenlijke oplossingen (zoals package deals = globale oplossing waarin
alle eisen gebundeld worden)
- Het aantal groepen speelt ook een rol:
Te veel groepen → meer kans op conflicten.
Te weinig groepen → vastzittende, herhaalde tegenstellingen.
- Gefragmenteerde samenleving met wisselende coalities kan conflicten
temperen, omdat tegenstanders in andere dossiers bondgenoten kunnen
worden.
- In België zorgt dit voor conflictregulering via Cross-cutting cleavages
(levensbeschouwelijke, sociaaleconomische, communautaire).
- Politieke conflicten volgen dus bepaalde breuklijnen, niet willekeurige
tegenstellingen.
7
,Inhoudelijk aspect (y-as) en handelingsaspect (x-as)
Schema onverenigbaarheid vs symbiose
- Horizontale as = inhoudelijk aspect → loopt van onverenigbaarheid
(botsende doelen) tot symbiose (verenigbare doelen).
- Verticale as = handelingsaspect → loopt van gezamenlijke actie tot strijd,
met in het midden geen actie.
- Snijpunt = situatie waarin doelen irrelevant zijn voor elkaar: noch in conflict,
noch ondersteunend.
- Zo kan men conflicten analyseren op basis van zowel de inhoud (doelen) als
het gedrag (actie) tussen partijen.
Onverenigbaarheid van doelen leidt niet per definitie tot conflict
- Er kan onverenigbaarheid zijn zonder actie → latent conflict (inhoudelijk
verschil, maar geen gedrag).
- Soms gemeenschappelijke actie ondanks tegengestelde belangen, bv.
door dwang, ruil, misverstand of strategie.
- Overgang van latent naar manifest conflict (waar er wél actie is) wordt
onderzocht via empirisch onderzoek.
Symbiose van belangen leidt niet automatisch tot samenwerking
- Punt A = conflict (tegenovergestelde belangen én actief gedrag).
- Punt B = samenwerking (verenigbare belangen én gezamenlijke actie).
- Punt D toont dat zelfs bij symbiose van belangen er geen samenwerking of
zelfs strijd kan ontstaan, bv. door misverstanden of persoonlijke spanningen.
- Dit veronderstelt dat groepen hun eigen en andermans belangen kennen,
maar in werkelijkheid worden belangen vaak anders waargenomen.
- Daardoor kan de één symbiose zien, terwijl de ander een tegenstelling
ervaart, beïnvloed door verwachtingen en percepties.
Het ontstaan van en de relaties tussen belangen en doelen enerzijds en gedrag en
opinies anderzijds
- Onverenigbare belangen leiden niet automatisch tot conflict; er is pas
sprake van conflict als er ook gedrag of actie is.
- Zowel bij tegenstrijdige als bij verenigbare belangen zijn meerdere
gedragsvormen mogelijk (niet enkel conflict of samenwerking).
- De politicologie onderzoekt hoe belangen en doelen ontstaan en hoe ze
zich verhouden tot gedrag en opinies, zowel theoretisch als empirisch.
8
, 2. Over politicologie
Specifieke kenmerken en problemen van de politieke wetenschappen
Gebrek aan eensgezindheid -> in cursus enkele specifieke moeilijkheden
2.1 Is politicologie een wetenschap?
2.1.1 Een heterogene discipline
Excessive specialization
Veel verschillende invalshoeken, methodes, onderwerpen, theorieën, modellen…
= excesssive specialization
Wetenschappelijke methoden
Regels om te analyseren, begrijpen en te verklaren
Verzamelen systematische data
Institutionele erkenning
Eigen onderzoeksobject en methode, aparte opleiding , wetenschappelijke
gemeenschap
! diffuse grenzen -> niet voor iedereen overtuigend
2.1.2 Welk beeld van wetenschap is het referentiepunt?
Ideaalbeeld wetenschappelijk proces
Objectieve, veralgemeenbare kennis, controleerbaar, theorieën, syntheses…
komt vanuit Natuurwetenschappen
<-> politieke wetenschappen niet wetenschappelijk
Covering law-model van Hobbes (deductief-nomologisch verklaringsmodel)
= verklaring politieke verschijnselen als natuurlijke verschijnselen
Explanandum (specifieke gebeurtenis) wordt verklaard door explanans (het
‘verklarende’)
Misvattingen
Ontstaan door gelijkschalen wetenschappelijke methode met de
natuurwetenschappelijke methode
Wanneer regelmaat steeds aan voorwaarden voldoet is er sprake van wetmatigheid
Daarbij komt dat wetten universeel geldig zijn.
2.1.3 Moeilijk aan die criteria te voldoen
Epistemologische en ontologische discussies
Bestaan van werkelijke wereld evenwel een sociale constructie
Structuren aan het werk die gedrag beïnvloeden die we niet zomaar empirisch kunnen
registreren. Hierover veel politiek debat:
- Epistemologisch: welke soort kennis is mogelijk
- Ontologisch (wat bestaat er, wat is de aard van onze sociale wereld)
Verklaren is voorspellen
= moeilijk in de politicologie
door aanvangsvoorwaarden wijzingen constant
Continu proces van verandering en altijd beïnvloed door de situatie
9
