Bedreigingen van (volks-)gezondheid
PUBLIC HEALTH
Public health is het vakgebied dat zich richt op het bevorderen van de volksgezondheid en het voorkomen
van ziekte door collectieve maatregelen. Het gaat om gezondheid van de hele bevolking in plaats van
individuele patiënten. Organisaties zoals de GGD vallen hieronder, evenals sociale geneeskunde, die kijkt
naar de wisselwerking tussen mensen en hun materiële en immateriële omgeving.
Het paradigma (= een standaard, een model, of een set van overtuigingen, theorieën en methoden die op
een bepaald moment dominant zijn binnen een vakgebied) van public health gaat ervan uit dat:
1. Veel gezondheidsproblemen het gevolg zijn van ongunstige omgevingsinvloeden en vaak
voorkomen kunnen worden.
2. Collectieve maatregelen vaak het meest effectief zijn om volksgezondheidsproblemen aan te
pakken.
3. Kwantitatieve onderzoeksmethoden cruciaal zijn voor het bestuderen en evalueren van
volksgezondheidsproblemen.
Daarnaast zijn er drie manieren om gezondheid en ziekte te bekijken:
• Medisch paradigma: gezondheid wordt gezien als afwezigheid van ziekte; de arts staat centraal.
• Gedragsmatig paradigma: nadruk op persoonlijke keuzes zoals voeding, beweging en rookgedrag;
preventie speelt een grote rol.
• Sociaal-maatschappelijk paradigma: gezondheid wordt beïnvloed door maatschappelijke factoren
zoals inkomen, opleiding en sociale steun; beleid en leefomgeving zijn belangrijk.
Gezondheid wordt gedefinieerd door de WHO als een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en
maatschappelijk welzijn, niet slechts de afwezigheid van ziekte.
Volksgezondheid is de wetenschap en kunst van het voorkomen van ziekten, het verlengen van het leven
en het bevorderen van gezondheid door de georganiseerde inspanningen van de samenleving, zoals
beschreven in het Lalonde-model.
GESCHIEDENIS PUBLIC HEALTH
De geschiedenis van volksgezondheid laat zien hoe zorg is verschoven van individuele
behandeling naar collectieve maatregelen.
…–500:
De mortaliteit was in deze periode zeer hoog en de levensverwachting laag.
Infectieziekten, slechte hygiëne en hongersnood bepaalden de gezondheid van de
bevolking.
500–1750 (Middeleeuwen en Renaissance):
De sterfte bleef hoog en de levensverwachting laag, onder andere door ziektes als
lepra en door gebeurtenissen zoals de kruistochten. Om gezonder te leven werden
voorschriften opgesteld, de Regimen sanitatis, waarin onder andere stond dat mensen
goed moesten eten en slapen. Tijdens de pestepidemie van 1346–1350 werden voor
het eerst quarantainemaatregelen ingevoerd om verspreiding tegen te gaan.
Daarnaast kwamen er gemeentelijke verordeningen om schoon drinkwater te
,garanderen en markten te reguleren. Ook werden in deze periode al vroege beroepsziekten beschreven. In
1722 ontstond de eerste vorm van vaccinatie tegen pokken, waarbij pus van koepokken (vacca = koe) werd
gebruikt.
1750–1850 (Verlichting en Revolutie):
De mortaliteit bleef hoog en de levensverwachting laag. In deze tijd ontstond het concept van de medische
politie, waarbij de overheid zich begon te bemoeien met volksgezondheid. Er kwam wettelijke armenzorg,
medische plaatsbeschrijvingen en men begon inoculatie toe te passen om ziekten zoals pokken te
voorkomen. In deze periode brak ook de cholera-epidemie (cholera = ziekte waarbij men heel veel moest
overgeven en dus de kans op uitdroging heel erg groot was) uit, die leidde tot de sanitaire beweging — de
grondslag van de moderne volksgezondheid.
1850–1950 (Industrialisatie en Sanitaire Beweging):
Tijdens de industrialisatie verslechterden de woon- en werkomstandigheden sterk, wat leidde tot hoge
sterftecijfers, vooral door cholera. De sanitary movement reageerde hierop met collectieve maatregelen
zoals riolering, schoon drinkwater en hygiënecampagnes.
Belangrijke figuren waren John Snow, die het verband aantoonde tussen besmet drinkwater en cholera, en
Edwin Chadwick, die zich inzette voor hygiëne en gezondheidswetten. In Nederland werd in 1865 het
Geneeskundig Staatstoezicht opgericht.
In deze periode daalde de mortaliteit en steeg de levensverwachting geleidelijk, mede dankzij
ondergrondse riolering en verbeterde drinkwatervoorzieningen. In 1914 ontdekte men dat de pest werd
veroorzaakt door ratten, en in 1928 werd antibiotica ontdekt, wat een grote medische doorbraak
betekende.
Na 1950:
Door medische vooruitgang, zoals antibiotica, vaccinaties en betere levensomstandigheden, daalden
infectieziekten sterk. Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw verschoof de aandacht naar chronische
ziekten zoals hart- en vaatziekten, kanker en diabetes. Dit wordt ook wel de epidemiologische transitie
genoemd — de verschuiving van sterfte door infectieziekten naar sterfte door niet-overdraagbare
aandoeningen.
Volgens Thomas McKeown hangt deze verschuiving nauw samen met medische vooruitgang: verbeterde
voeding, hygiëne, en medische zorg hebben geleid tot een daling in infectieziekten en een stijging van de
levensverwachting vanaf 1950.
Fases van public health (1875–heden)
• 1875–1950: focus op gerichte preventie zoals vaccinaties, jeugdgezondheidszorg,
tuberculosebestrijding en verbeteringen van arbeidsomstandigheden.
• 1950–1980: aandacht verschuift naar chronische ziekten zoals hart- en vaatziekten en kanker, mede
dankzij medische vooruitgang zoals antibiotica en systematische vaccinatieprogramma’s.
• Na 1980 (“new public health”): preventie, leefstijlinterventies en het aanpakken van
omgevingsfactoren zijn centraal; obesitas en obesogene omgevingen zijn belangrijke uitdagingen.
,EPIDEMIOLOGISCHE TRANSITIE
De epidemiologische transitie verwijst naar de geleidelijke verschuiving in ziekte- en sterftepatronen in
de loop van de geschiedenis. Deze overgang wordt gekenmerkt door een daling van de sterftecijfers,
gevolgd door een latere daling van de geboortecijfers. Mensen leven steeds langer, en de oorzaken van
ziekte en dood verschuiven van infectieziekten naar chronische aandoeningen.
De transitie kan worden opgedeeld in vier tijdperken:
1. Het tijdperk van epidemieën en hongersnood (tot circa 1850)
In deze eerste fase is de mortaliteit hoog en fluctuerend, met een lage en instabiele
levensverwachting. De bevolking wordt zwaar getroffen door infectieziekten, slechte hygiëne,
ondervoeding en armoede.
Voorbeelden: pest, cholera, pokken en tyfus.
2. Het tijdperk van afnemende epidemieën (ongeveer 1850–1950)
In deze periode daalt de sterfte sterk dankzij verbeteringen in hygiëne, voeding, huisvesting,
riolering en schoon drinkwater. Grote epidemieën nemen af, en de gemiddelde levensverwachting
stijgt gestaag. De bevolking blijft groeien doordat de geboortecijfers nog hoog zijn.
Voorbeelden: tuberculose komt nog veel voor, maar is minder dodelijk; infectieziekten blijven wel
aanwezig.
3. Het tijdperk van degeneratieve en door de mens veroorzaakte aandoeningen (ongeveer 1950–
1970)
De sterfte daalt verder en stabiliseert. Mensen sterven nu vooral aan chronische ziekten zoals hart-
en vaatziekten, kanker, diabetes en longziekten, in plaats van aan infecties.
De levensverwachting blijft stijgen, maar levensstijl wordt een belangrijke risicofactor: roken,
ongezonde voeding, stress en weinig beweging leiden tot nieuwe gezondheidsproblemen.
4. Het tijdperk van uitgestelde degeneratieve aandoeningen en nieuwe infectieziekten (vanaf ca.
1970 tot nu)
Zowel geboorte- als sterftecijfers zijn laag, waardoor de totale populatie groot en stabiel is. Door
medische vooruitgang, betere zorg en preventie leven mensen langer, en veel degeneratieve
ziekten kunnen worden uitgesteld.
Tegelijkertijd ontstaan nieuwe uitdagingen, zoals obesitas, psychische aandoeningen, Alzheimer en
andere ouderdomsziekten, terwijl ook nieuwe infectieziekten zoals HIV en COVID-19 opduiken.
Belangrijkste doodsoorzaken in Nederland nu: dementie, longkanker, hartfalen, coronaire
hartaandoeningen en beroerten.
, Epidemiologisch model
Etiologie = is de fase waarin je aan het
vaststellen bent wat er aan de hand is.
Diagnose = de arts gaat kijken wat er aan de
hand is
Prognose = hoe gaat het zich ontwikkelen als
je ziek bent
Preventie = het voorkomen van ziektes
Screenen = het vroegtijdig opsporen van ziekten of risicofactoren bij mensen die nog geen klachten
hebben. Het doel is om ziekte in een vroeg stadium te ontdekken en complicaties te voorkomen.
Therapie = de behandeling van een ziekte met als doel genezing, vermindering van klachten of verbetering
van de levenskwaliteit.
DEMOGRAFISCHE TRANSITIE
In 1850 was de levensverwachting ongeveer 40 jaar, nu is dat voor mannen 80,5 en voor vrouwen 83,3
jaar. Er was sprake van demografische transitie.
BEVOLKINGSPIRAMIDEN
Piramide:
Een bevolkingspiramide heeft een brede
onderkant en een smalle bovenkant. Dit betekent
dat er veel jonge mensen zijn en weinig ouderen.
Het komt vooral voor in ontwikkelingslanden met
hoge geboorte- en sterftecijfers. De bevolking
groeit snel, wat zorgt voor veel druk op scholen en
werk in de toekomst.
Toren:
Een torenvormige bevolkingsgrafiek is ongeveer even breed van boven tot onder. Dit betekent dat de
leeftijdsgroepen gelijkmatig verdeeld zijn. Deze vorm komt voor in landen met een stabiele bevolking en
een lage geboorte- en sterftecijfers. De bevolking blijft ongeveer hetzelfde, maar er is wel aandacht nodig
voor ouderenzorg.
Urne:
Een urnvormige bevolkingsgrafiek is smal aan de onderkant en bovenkant en breder in het midden. Dit
betekent dat er weinig jongeren zijn, een groot aantal volwassenen en steeds meer ouderen. Deze vorm
komt voor in landen waar de bevolking vergrijst en de groei afneemt. Er is vaak een toenemende behoefte
aan ouderenzorg.
PUBLIC HEALTH
Public health is het vakgebied dat zich richt op het bevorderen van de volksgezondheid en het voorkomen
van ziekte door collectieve maatregelen. Het gaat om gezondheid van de hele bevolking in plaats van
individuele patiënten. Organisaties zoals de GGD vallen hieronder, evenals sociale geneeskunde, die kijkt
naar de wisselwerking tussen mensen en hun materiële en immateriële omgeving.
Het paradigma (= een standaard, een model, of een set van overtuigingen, theorieën en methoden die op
een bepaald moment dominant zijn binnen een vakgebied) van public health gaat ervan uit dat:
1. Veel gezondheidsproblemen het gevolg zijn van ongunstige omgevingsinvloeden en vaak
voorkomen kunnen worden.
2. Collectieve maatregelen vaak het meest effectief zijn om volksgezondheidsproblemen aan te
pakken.
3. Kwantitatieve onderzoeksmethoden cruciaal zijn voor het bestuderen en evalueren van
volksgezondheidsproblemen.
Daarnaast zijn er drie manieren om gezondheid en ziekte te bekijken:
• Medisch paradigma: gezondheid wordt gezien als afwezigheid van ziekte; de arts staat centraal.
• Gedragsmatig paradigma: nadruk op persoonlijke keuzes zoals voeding, beweging en rookgedrag;
preventie speelt een grote rol.
• Sociaal-maatschappelijk paradigma: gezondheid wordt beïnvloed door maatschappelijke factoren
zoals inkomen, opleiding en sociale steun; beleid en leefomgeving zijn belangrijk.
Gezondheid wordt gedefinieerd door de WHO als een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en
maatschappelijk welzijn, niet slechts de afwezigheid van ziekte.
Volksgezondheid is de wetenschap en kunst van het voorkomen van ziekten, het verlengen van het leven
en het bevorderen van gezondheid door de georganiseerde inspanningen van de samenleving, zoals
beschreven in het Lalonde-model.
GESCHIEDENIS PUBLIC HEALTH
De geschiedenis van volksgezondheid laat zien hoe zorg is verschoven van individuele
behandeling naar collectieve maatregelen.
…–500:
De mortaliteit was in deze periode zeer hoog en de levensverwachting laag.
Infectieziekten, slechte hygiëne en hongersnood bepaalden de gezondheid van de
bevolking.
500–1750 (Middeleeuwen en Renaissance):
De sterfte bleef hoog en de levensverwachting laag, onder andere door ziektes als
lepra en door gebeurtenissen zoals de kruistochten. Om gezonder te leven werden
voorschriften opgesteld, de Regimen sanitatis, waarin onder andere stond dat mensen
goed moesten eten en slapen. Tijdens de pestepidemie van 1346–1350 werden voor
het eerst quarantainemaatregelen ingevoerd om verspreiding tegen te gaan.
Daarnaast kwamen er gemeentelijke verordeningen om schoon drinkwater te
,garanderen en markten te reguleren. Ook werden in deze periode al vroege beroepsziekten beschreven. In
1722 ontstond de eerste vorm van vaccinatie tegen pokken, waarbij pus van koepokken (vacca = koe) werd
gebruikt.
1750–1850 (Verlichting en Revolutie):
De mortaliteit bleef hoog en de levensverwachting laag. In deze tijd ontstond het concept van de medische
politie, waarbij de overheid zich begon te bemoeien met volksgezondheid. Er kwam wettelijke armenzorg,
medische plaatsbeschrijvingen en men begon inoculatie toe te passen om ziekten zoals pokken te
voorkomen. In deze periode brak ook de cholera-epidemie (cholera = ziekte waarbij men heel veel moest
overgeven en dus de kans op uitdroging heel erg groot was) uit, die leidde tot de sanitaire beweging — de
grondslag van de moderne volksgezondheid.
1850–1950 (Industrialisatie en Sanitaire Beweging):
Tijdens de industrialisatie verslechterden de woon- en werkomstandigheden sterk, wat leidde tot hoge
sterftecijfers, vooral door cholera. De sanitary movement reageerde hierop met collectieve maatregelen
zoals riolering, schoon drinkwater en hygiënecampagnes.
Belangrijke figuren waren John Snow, die het verband aantoonde tussen besmet drinkwater en cholera, en
Edwin Chadwick, die zich inzette voor hygiëne en gezondheidswetten. In Nederland werd in 1865 het
Geneeskundig Staatstoezicht opgericht.
In deze periode daalde de mortaliteit en steeg de levensverwachting geleidelijk, mede dankzij
ondergrondse riolering en verbeterde drinkwatervoorzieningen. In 1914 ontdekte men dat de pest werd
veroorzaakt door ratten, en in 1928 werd antibiotica ontdekt, wat een grote medische doorbraak
betekende.
Na 1950:
Door medische vooruitgang, zoals antibiotica, vaccinaties en betere levensomstandigheden, daalden
infectieziekten sterk. Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw verschoof de aandacht naar chronische
ziekten zoals hart- en vaatziekten, kanker en diabetes. Dit wordt ook wel de epidemiologische transitie
genoemd — de verschuiving van sterfte door infectieziekten naar sterfte door niet-overdraagbare
aandoeningen.
Volgens Thomas McKeown hangt deze verschuiving nauw samen met medische vooruitgang: verbeterde
voeding, hygiëne, en medische zorg hebben geleid tot een daling in infectieziekten en een stijging van de
levensverwachting vanaf 1950.
Fases van public health (1875–heden)
• 1875–1950: focus op gerichte preventie zoals vaccinaties, jeugdgezondheidszorg,
tuberculosebestrijding en verbeteringen van arbeidsomstandigheden.
• 1950–1980: aandacht verschuift naar chronische ziekten zoals hart- en vaatziekten en kanker, mede
dankzij medische vooruitgang zoals antibiotica en systematische vaccinatieprogramma’s.
• Na 1980 (“new public health”): preventie, leefstijlinterventies en het aanpakken van
omgevingsfactoren zijn centraal; obesitas en obesogene omgevingen zijn belangrijke uitdagingen.
,EPIDEMIOLOGISCHE TRANSITIE
De epidemiologische transitie verwijst naar de geleidelijke verschuiving in ziekte- en sterftepatronen in
de loop van de geschiedenis. Deze overgang wordt gekenmerkt door een daling van de sterftecijfers,
gevolgd door een latere daling van de geboortecijfers. Mensen leven steeds langer, en de oorzaken van
ziekte en dood verschuiven van infectieziekten naar chronische aandoeningen.
De transitie kan worden opgedeeld in vier tijdperken:
1. Het tijdperk van epidemieën en hongersnood (tot circa 1850)
In deze eerste fase is de mortaliteit hoog en fluctuerend, met een lage en instabiele
levensverwachting. De bevolking wordt zwaar getroffen door infectieziekten, slechte hygiëne,
ondervoeding en armoede.
Voorbeelden: pest, cholera, pokken en tyfus.
2. Het tijdperk van afnemende epidemieën (ongeveer 1850–1950)
In deze periode daalt de sterfte sterk dankzij verbeteringen in hygiëne, voeding, huisvesting,
riolering en schoon drinkwater. Grote epidemieën nemen af, en de gemiddelde levensverwachting
stijgt gestaag. De bevolking blijft groeien doordat de geboortecijfers nog hoog zijn.
Voorbeelden: tuberculose komt nog veel voor, maar is minder dodelijk; infectieziekten blijven wel
aanwezig.
3. Het tijdperk van degeneratieve en door de mens veroorzaakte aandoeningen (ongeveer 1950–
1970)
De sterfte daalt verder en stabiliseert. Mensen sterven nu vooral aan chronische ziekten zoals hart-
en vaatziekten, kanker, diabetes en longziekten, in plaats van aan infecties.
De levensverwachting blijft stijgen, maar levensstijl wordt een belangrijke risicofactor: roken,
ongezonde voeding, stress en weinig beweging leiden tot nieuwe gezondheidsproblemen.
4. Het tijdperk van uitgestelde degeneratieve aandoeningen en nieuwe infectieziekten (vanaf ca.
1970 tot nu)
Zowel geboorte- als sterftecijfers zijn laag, waardoor de totale populatie groot en stabiel is. Door
medische vooruitgang, betere zorg en preventie leven mensen langer, en veel degeneratieve
ziekten kunnen worden uitgesteld.
Tegelijkertijd ontstaan nieuwe uitdagingen, zoals obesitas, psychische aandoeningen, Alzheimer en
andere ouderdomsziekten, terwijl ook nieuwe infectieziekten zoals HIV en COVID-19 opduiken.
Belangrijkste doodsoorzaken in Nederland nu: dementie, longkanker, hartfalen, coronaire
hartaandoeningen en beroerten.
, Epidemiologisch model
Etiologie = is de fase waarin je aan het
vaststellen bent wat er aan de hand is.
Diagnose = de arts gaat kijken wat er aan de
hand is
Prognose = hoe gaat het zich ontwikkelen als
je ziek bent
Preventie = het voorkomen van ziektes
Screenen = het vroegtijdig opsporen van ziekten of risicofactoren bij mensen die nog geen klachten
hebben. Het doel is om ziekte in een vroeg stadium te ontdekken en complicaties te voorkomen.
Therapie = de behandeling van een ziekte met als doel genezing, vermindering van klachten of verbetering
van de levenskwaliteit.
DEMOGRAFISCHE TRANSITIE
In 1850 was de levensverwachting ongeveer 40 jaar, nu is dat voor mannen 80,5 en voor vrouwen 83,3
jaar. Er was sprake van demografische transitie.
BEVOLKINGSPIRAMIDEN
Piramide:
Een bevolkingspiramide heeft een brede
onderkant en een smalle bovenkant. Dit betekent
dat er veel jonge mensen zijn en weinig ouderen.
Het komt vooral voor in ontwikkelingslanden met
hoge geboorte- en sterftecijfers. De bevolking
groeit snel, wat zorgt voor veel druk op scholen en
werk in de toekomst.
Toren:
Een torenvormige bevolkingsgrafiek is ongeveer even breed van boven tot onder. Dit betekent dat de
leeftijdsgroepen gelijkmatig verdeeld zijn. Deze vorm komt voor in landen met een stabiele bevolking en
een lage geboorte- en sterftecijfers. De bevolking blijft ongeveer hetzelfde, maar er is wel aandacht nodig
voor ouderenzorg.
Urne:
Een urnvormige bevolkingsgrafiek is smal aan de onderkant en bovenkant en breder in het midden. Dit
betekent dat er weinig jongeren zijn, een groot aantal volwassenen en steeds meer ouderen. Deze vorm
komt voor in landen waar de bevolking vergrijst en de groei afneemt. Er is vaak een toenemende behoefte
aan ouderenzorg.
