SOCIALE EN POLITIEKE LEERSTELSELS
VRIJHEID GELIJKHEID SOLIDARITEIT (INLEIDENDE LES)
- Ongelijkheid
- Emancipatie
- Vooruitgang
INLEIDING
→ Inleiding tot de geschiedenis van de politieke theorieën en ideologieën, meer bepaald een geschiedenis
van het denken over emancipatie in de moderne tijden
Elke samenleving ziet zich gedwongen de daarin bestaande ongelijkheid te rechtvaardigen: er dienen
redenen voor te worden gevonden, want zo niet, dan dreigt het politieke en sociale bouwwerk in te storten.
Zo brengt elk tijdperk een aantal met elkaar tegenstrijdige discoursen en ideologieën voort met het doel de
bestaande of gewenste ongelijkheid te legitimeren, en om de economische, politieke en sociale regels te
beschrijven die nodig zijn om het geheel te structureren.
→ Worsteling van de waarden en de invulling ervan, wat valt er juist onder ‘gelijkheid’, ‘vrijheid’, etc?
Ondanks de verbetering en vooruitgang moeten we blijven nadenken over de imperfectie
- = het kan altijd beter!
Door vooruitgangsoptimisme worden veel achteruitgang ‘verdoezeld’ → kloof tussen arm en rijk wordt
groot
Emancipatiestrijd
- Proces vol spanningen, conflicten en tegenstrijdigheden tussen verschillende groepen, in de
eerste plaats tussen sociale klassen
- Onlosmakelijk verbonden met machtsconflicten = terrein ideologische strijd
Politieke strijd
- Emancipatie, vrijheid en gelijkheid zijn ongelijk verdeeld over de wereld
- Binnen en tussen natiestaten
- Politieke bewegingen, organisaties, gewapende groepen maar ook: sociale bewegingen die meer
naar het sociale aspect kijken
- Tussen landen en binnen landen
- Actualiteit: armoede daalt maar nog altijd ongelofelijke ongelijkheid
Ideologie
- Een ideologie is een geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-politieke verhoudingen
vorm wenst te geven. Het omvat dus opvattingen (positieve en negatieve) die zowel descriptief als
normatief zijn: het is een poging om vat te krijgen op de sociopolitieke omgeving zoals die is en
zoals deze hoort te zijn (Heywood)
o ‘Geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-politieke verhouding vorm wenst
te geven’
- Wetenschap van het denken (Louis Destutt de Tracy)
- Ideologische strijd
1
, o Verschillende centrale concepten
o Verschillende interpretaties van dezelfde concepten
o Zie in sociale en politieke bewegingen, alsook politieke partijen
→ het succes van een ideologie hangt vaak samen met haar capaciteit om haar stellingen, aannames en
definities als de ‘juiste’ voor te stellen
- Wat wijst op een competitie of concurrentie tussen de ideologieën
Genez: de ene zegt dat we de markt veel te vrij hebben gelaten, geen controle en kijk wat het resultaat is
(wij moeten belastingen betalen) = meer reguleren!
Boeckaert & Francois: de andere kant zegt dat dat de markt geen fout heeft, het is de fout van de
overheid. Specifieke overheidsinterventie moet weg, het gene wat er nog is van de overheid moet ook
weg.
Ideologieën zijn ‘those systems of political thinking, loose or rigid, deliberate or unintended, through
which individuals and groups construct an understanding of the political world they, or those who
preoccupy their thoughts, inhabit, and then act on that understanding’ (Freeden, 2006:3)
→ De aanwezigheid van ideologieën betekent altijd maatschappelijke en politieke strijd
- De geschiedenis van ideologieën schrijven houdt altijd een gevaar van persentisme in:
o Het anachronistisch introduceren van hedendaagse ideeën en zienswijzen in
interpretaties van het verleden
- Probleemruimte (Scott)
o Een historisch geconstitueerde discursieve ruimte, een context van argumentatie
waarbinnen een geheel van vragen en antwoorden wordt geformuleerd en waarrond
zich een horizon van identificeerbare conceptuele en ideologisch-politieke belangen
vormt
- Ideologische strijd & politiek-maatschappelijke actie
o Dynamisch
o Ideologie ≠ Doctrine
§ Vastgeroeste ideeën die door een instantie worden afgekondigd
§ Bv. kerk, bushdoctrine, etc.
o Marxisme-wetenschap-ideologie
§ Breekt met de marxistische visie op ideologie
§ Ideologie is dat de mensen???
§ Marx dacht dat marxisme een wetenschap was
§ Niet mogelijk om een grens te trekken tussen wetenschap, ideologie, etc.
o Wetenschap & ideologie
WETENSCHAPPELIJKE THEORIE EN IDEOLOGIE
→ Gelijkenissen?
- Bevat een set van aannames en startpunten
- Leg uit hoe de sociale wereld er uit zit
2
, - Leg uit hoe en waarom de wereld verandert
- Reikt een systeem van concepten en ideeën aan
- Verduidelijkt relaties tussen concepten
- Verschaft een gerelateerd systeem van ideeën
- Gaat kritiek geven op andere concurrerende ideologieën
→ Verschillen?
Ideologie Sociale theorieën
Geef absolute zekerheid Conditioneel, onderhandeld begrijpen
Alle antwoorden op alle vragen Incompleet, aanvaarde onzekerheid
Vaste, gesloten, af Groeiend, open, proces, uitbreidend
Gaat afwijkende info uit de weg Verwelkt test, positief en negatief bewijsmateriaal
Blind voor alterntief bewjsmateriaal Verandering gebaseerd op bewijs
Opgesloten in een bepaald moraal systeem Ontdaan van sterke moraliserende standpunten
Vooringenomen Neutraal, neem alle ‘klanten’ in acht
Interne contracdicties en incosistenties Zoekt sterk naar logische consistentie
Vastegeroest in specifieke positie Overstijgt sociale posities
HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE MIDDELEEUWSE ORDE (1450-1650)
WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE (1500 – 1700)
Periode: 1450 – 1650 (Renaissance)
- Veranderingen in de politiek, economie, plaats van het christendom, denkbeeld over mens en
maatschappij
- Achtergrond moderne politieke ideologieën
- Ontstaan door vloeistof FR → 19e eeuw gaan ontwikkelen
o Door bepaalde processen in Europa die aanleiding geven
Kenmerken
- Bloei in kunst en letteren
- Na periode van verval (donkere middeleeuwen); fase van wedergeboorte
- Eigenlijk: herontdekking van Klassieke oudheid en diens klassieke werken → centraal: platoonse
idealisme
- Teloorgang van feodale systeem
- Nieuwe economische verhoudingen
- Verovering nieuwe landen (groei scheepvaart) → groei van wetenschappelijk inzichten (door oa
kennis uit andere werelddelen)
- Oude wereldorde werd in vraag gesteld (bv. is de waarde wel plat?)
- Individu = belangrijker
→ niet onmiddellijk grootste filosofische prestaties maar: basis voor de latere verlichting!
- Gaandeweg: meer empirisch, toekomstgericht (ipv idealisering van het verleden)
- Mens: niet langer ondergeschikt aan de Kerk maar → mens = centrale ankerpunt van het denken
en de eerste wetenschappelijke ontdekkingen (heliocentrisme als belangrijke rol!)
o Versterkt het zelfbewustzijn
Wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke emancipatie van de politiek
- Ontstaan kapitalisme → doorheen die periode wisten ze niet wat kapitalisme was
- Niet zomaar bedacht door groep geniale denkers = spontaan proces
Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
- Grote breuk kerk en staat + terugslag katholieke kerk (contrareformatie)
3
, Koloniale ontmoetingen: het dispuut van Valladolid
- Spaanse aangelegendheid
- Contacten tussen volkeren rijken voordien → bv. zijderoute (handelsroute)
- Koloniale ontmoeting: Spanje wil niet per se handel → ging rijkdom afpakken
o Onder welke voorwaarden? → zie later
De Engelse burgeroorlog
- 17e eeuw
- Verschillende kort na elkaar
- Koningshuis andere invulling geven en nieuwe politieke ideeën naar voor hebben gebracht →
onlosmakend verbonden met geboorte democratie zoveel jaren later
WETENSCHAP & EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK
Peridode: grosso modo
- Periode van de renaissance (terug geboren worden)
- Terugkeer naar verleden en werking van de oudheid
- Na donkere eeuwen middeleeuwen, opnieuw licht ontdekt
- Terugkeer autoriteit denken van die denker
o Maar in renaissance: wetenschap komt naar boven
o → gingen naar toekomst kijken = antropocentrisme
Leonardo Da Vinci (1452-1519)
- Groeide op in Firenze (van de familie de Medici)
o Firenze: traditionele stad met ophemeling van Griekse en Romeinse werken
§ Ideaalbeeld ligt in het verleden
- Als je van dichterbij gaat kijken naar de natuur (details) dan zal je de werking van de natuur
doorgronden
o Op dat moment kerk: culturele horizon
o 1 van de eerste die zei dat we naar detail moeten kijken → zo zien we het grote verhaal
- Het logische en experimentele
o Experimenten en proeven om te zien hoe 1 mechanisme een ander mechanisme op gang
brengt
o Tot vandaag: de grondslag van de wetenschap
- Veranderende economische verhoudingen:
o In een verdeeld Italië – Mercantilisme
o Macht was verdeeld onder de stadsstaten (door handel) →verandering van visie op
economie en rijkdom
o Geleid door aristocratie (niet enkel door geboorte maar ook door succesvolle bankiers en
kooplieden)
o Naast nieuwe ideeën → maatschappij was aan het veranderen
§ Nieuwe economische handelingen waar handel centraal begon te staan →
noodzakelijk voor Italië om 1 gemaakt te worden
§ Mercantilisme: aanwakkeren van handel
• Idee dat het de taak is van de staat om de handel te ondersteunen
zodat dat rijkdom wordt gecreëerd
• Zorgen dat bv. rovers niet de vrije hand krijgt
• Handel over langere afstanden: wilden zo snel mogelijk de tol muren
opgeven = drive naar politieke eenmaking
- Ontvoogding en secularisering
o Ontvoogding van de politiek: politieke eisen die iets te maken hebben met de sociale
economische verhoudingen in een gebied
- Veranderingen in de politiek:
4
VRIJHEID GELIJKHEID SOLIDARITEIT (INLEIDENDE LES)
- Ongelijkheid
- Emancipatie
- Vooruitgang
INLEIDING
→ Inleiding tot de geschiedenis van de politieke theorieën en ideologieën, meer bepaald een geschiedenis
van het denken over emancipatie in de moderne tijden
Elke samenleving ziet zich gedwongen de daarin bestaande ongelijkheid te rechtvaardigen: er dienen
redenen voor te worden gevonden, want zo niet, dan dreigt het politieke en sociale bouwwerk in te storten.
Zo brengt elk tijdperk een aantal met elkaar tegenstrijdige discoursen en ideologieën voort met het doel de
bestaande of gewenste ongelijkheid te legitimeren, en om de economische, politieke en sociale regels te
beschrijven die nodig zijn om het geheel te structureren.
→ Worsteling van de waarden en de invulling ervan, wat valt er juist onder ‘gelijkheid’, ‘vrijheid’, etc?
Ondanks de verbetering en vooruitgang moeten we blijven nadenken over de imperfectie
- = het kan altijd beter!
Door vooruitgangsoptimisme worden veel achteruitgang ‘verdoezeld’ → kloof tussen arm en rijk wordt
groot
Emancipatiestrijd
- Proces vol spanningen, conflicten en tegenstrijdigheden tussen verschillende groepen, in de
eerste plaats tussen sociale klassen
- Onlosmakelijk verbonden met machtsconflicten = terrein ideologische strijd
Politieke strijd
- Emancipatie, vrijheid en gelijkheid zijn ongelijk verdeeld over de wereld
- Binnen en tussen natiestaten
- Politieke bewegingen, organisaties, gewapende groepen maar ook: sociale bewegingen die meer
naar het sociale aspect kijken
- Tussen landen en binnen landen
- Actualiteit: armoede daalt maar nog altijd ongelofelijke ongelijkheid
Ideologie
- Een ideologie is een geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-politieke verhoudingen
vorm wenst te geven. Het omvat dus opvattingen (positieve en negatieve) die zowel descriptief als
normatief zijn: het is een poging om vat te krijgen op de sociopolitieke omgeving zoals die is en
zoals deze hoort te zijn (Heywood)
o ‘Geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-politieke verhouding vorm wenst
te geven’
- Wetenschap van het denken (Louis Destutt de Tracy)
- Ideologische strijd
1
, o Verschillende centrale concepten
o Verschillende interpretaties van dezelfde concepten
o Zie in sociale en politieke bewegingen, alsook politieke partijen
→ het succes van een ideologie hangt vaak samen met haar capaciteit om haar stellingen, aannames en
definities als de ‘juiste’ voor te stellen
- Wat wijst op een competitie of concurrentie tussen de ideologieën
Genez: de ene zegt dat we de markt veel te vrij hebben gelaten, geen controle en kijk wat het resultaat is
(wij moeten belastingen betalen) = meer reguleren!
Boeckaert & Francois: de andere kant zegt dat dat de markt geen fout heeft, het is de fout van de
overheid. Specifieke overheidsinterventie moet weg, het gene wat er nog is van de overheid moet ook
weg.
Ideologieën zijn ‘those systems of political thinking, loose or rigid, deliberate or unintended, through
which individuals and groups construct an understanding of the political world they, or those who
preoccupy their thoughts, inhabit, and then act on that understanding’ (Freeden, 2006:3)
→ De aanwezigheid van ideologieën betekent altijd maatschappelijke en politieke strijd
- De geschiedenis van ideologieën schrijven houdt altijd een gevaar van persentisme in:
o Het anachronistisch introduceren van hedendaagse ideeën en zienswijzen in
interpretaties van het verleden
- Probleemruimte (Scott)
o Een historisch geconstitueerde discursieve ruimte, een context van argumentatie
waarbinnen een geheel van vragen en antwoorden wordt geformuleerd en waarrond
zich een horizon van identificeerbare conceptuele en ideologisch-politieke belangen
vormt
- Ideologische strijd & politiek-maatschappelijke actie
o Dynamisch
o Ideologie ≠ Doctrine
§ Vastgeroeste ideeën die door een instantie worden afgekondigd
§ Bv. kerk, bushdoctrine, etc.
o Marxisme-wetenschap-ideologie
§ Breekt met de marxistische visie op ideologie
§ Ideologie is dat de mensen???
§ Marx dacht dat marxisme een wetenschap was
§ Niet mogelijk om een grens te trekken tussen wetenschap, ideologie, etc.
o Wetenschap & ideologie
WETENSCHAPPELIJKE THEORIE EN IDEOLOGIE
→ Gelijkenissen?
- Bevat een set van aannames en startpunten
- Leg uit hoe de sociale wereld er uit zit
2
, - Leg uit hoe en waarom de wereld verandert
- Reikt een systeem van concepten en ideeën aan
- Verduidelijkt relaties tussen concepten
- Verschaft een gerelateerd systeem van ideeën
- Gaat kritiek geven op andere concurrerende ideologieën
→ Verschillen?
Ideologie Sociale theorieën
Geef absolute zekerheid Conditioneel, onderhandeld begrijpen
Alle antwoorden op alle vragen Incompleet, aanvaarde onzekerheid
Vaste, gesloten, af Groeiend, open, proces, uitbreidend
Gaat afwijkende info uit de weg Verwelkt test, positief en negatief bewijsmateriaal
Blind voor alterntief bewjsmateriaal Verandering gebaseerd op bewijs
Opgesloten in een bepaald moraal systeem Ontdaan van sterke moraliserende standpunten
Vooringenomen Neutraal, neem alle ‘klanten’ in acht
Interne contracdicties en incosistenties Zoekt sterk naar logische consistentie
Vastegeroest in specifieke positie Overstijgt sociale posities
HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE MIDDELEEUWSE ORDE (1450-1650)
WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE (1500 – 1700)
Periode: 1450 – 1650 (Renaissance)
- Veranderingen in de politiek, economie, plaats van het christendom, denkbeeld over mens en
maatschappij
- Achtergrond moderne politieke ideologieën
- Ontstaan door vloeistof FR → 19e eeuw gaan ontwikkelen
o Door bepaalde processen in Europa die aanleiding geven
Kenmerken
- Bloei in kunst en letteren
- Na periode van verval (donkere middeleeuwen); fase van wedergeboorte
- Eigenlijk: herontdekking van Klassieke oudheid en diens klassieke werken → centraal: platoonse
idealisme
- Teloorgang van feodale systeem
- Nieuwe economische verhoudingen
- Verovering nieuwe landen (groei scheepvaart) → groei van wetenschappelijk inzichten (door oa
kennis uit andere werelddelen)
- Oude wereldorde werd in vraag gesteld (bv. is de waarde wel plat?)
- Individu = belangrijker
→ niet onmiddellijk grootste filosofische prestaties maar: basis voor de latere verlichting!
- Gaandeweg: meer empirisch, toekomstgericht (ipv idealisering van het verleden)
- Mens: niet langer ondergeschikt aan de Kerk maar → mens = centrale ankerpunt van het denken
en de eerste wetenschappelijke ontdekkingen (heliocentrisme als belangrijke rol!)
o Versterkt het zelfbewustzijn
Wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke emancipatie van de politiek
- Ontstaan kapitalisme → doorheen die periode wisten ze niet wat kapitalisme was
- Niet zomaar bedacht door groep geniale denkers = spontaan proces
Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
- Grote breuk kerk en staat + terugslag katholieke kerk (contrareformatie)
3
, Koloniale ontmoetingen: het dispuut van Valladolid
- Spaanse aangelegendheid
- Contacten tussen volkeren rijken voordien → bv. zijderoute (handelsroute)
- Koloniale ontmoeting: Spanje wil niet per se handel → ging rijkdom afpakken
o Onder welke voorwaarden? → zie later
De Engelse burgeroorlog
- 17e eeuw
- Verschillende kort na elkaar
- Koningshuis andere invulling geven en nieuwe politieke ideeën naar voor hebben gebracht →
onlosmakend verbonden met geboorte democratie zoveel jaren later
WETENSCHAP & EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK
Peridode: grosso modo
- Periode van de renaissance (terug geboren worden)
- Terugkeer naar verleden en werking van de oudheid
- Na donkere eeuwen middeleeuwen, opnieuw licht ontdekt
- Terugkeer autoriteit denken van die denker
o Maar in renaissance: wetenschap komt naar boven
o → gingen naar toekomst kijken = antropocentrisme
Leonardo Da Vinci (1452-1519)
- Groeide op in Firenze (van de familie de Medici)
o Firenze: traditionele stad met ophemeling van Griekse en Romeinse werken
§ Ideaalbeeld ligt in het verleden
- Als je van dichterbij gaat kijken naar de natuur (details) dan zal je de werking van de natuur
doorgronden
o Op dat moment kerk: culturele horizon
o 1 van de eerste die zei dat we naar detail moeten kijken → zo zien we het grote verhaal
- Het logische en experimentele
o Experimenten en proeven om te zien hoe 1 mechanisme een ander mechanisme op gang
brengt
o Tot vandaag: de grondslag van de wetenschap
- Veranderende economische verhoudingen:
o In een verdeeld Italië – Mercantilisme
o Macht was verdeeld onder de stadsstaten (door handel) →verandering van visie op
economie en rijkdom
o Geleid door aristocratie (niet enkel door geboorte maar ook door succesvolle bankiers en
kooplieden)
o Naast nieuwe ideeën → maatschappij was aan het veranderen
§ Nieuwe economische handelingen waar handel centraal begon te staan →
noodzakelijk voor Italië om 1 gemaakt te worden
§ Mercantilisme: aanwakkeren van handel
• Idee dat het de taak is van de staat om de handel te ondersteunen
zodat dat rijkdom wordt gecreëerd
• Zorgen dat bv. rovers niet de vrije hand krijgt
• Handel over langere afstanden: wilden zo snel mogelijk de tol muren
opgeven = drive naar politieke eenmaking
- Ontvoogding en secularisering
o Ontvoogding van de politiek: politieke eisen die iets te maken hebben met de sociale
economische verhoudingen in een gebied
- Veranderingen in de politiek:
4
