SAMENVATTING RECHTSFILOSOFIE - CURSUS + POWERPOINTS &
NOTITIES 25’ - 26’
1. Rechtsfilosofie en Recht: wat en waarom?
1.1 Inleiding
1.2 Conflict
1.3 Utopie en dystopie
1.4 Recht
2. Van de premoderne wereld naar de moderniteit
2.1 De premoderne rechtsfilosofie
2.2 De ondergang van het premoderne wereldbeeld
2.3 Het 16e eeuwse relativisme
2.4 De zoektocht naar een nieuwe basis voor recht en samenleving
3. Ontstaan van de moderne staat
3.1 Inleiding
3.2 Thomas Hobbes
3.3 John Locke
3.4 Edmund Burke
3.5 Thomas Paine
4. Autonomie en vrijheid
4.1 Wetenschappelijk rationalisme
4.2 Autonomie in de ethiek
4.3 Vrijheid in het recht
5. Gelijkheid
5.1 Gelijkheid als fundamenteel uitgangspunt
5.2 Aristocratische ongelijkheid en formele gelijkheid
5.3 Gelijkheid van rechten
5.4 Kritiek op loutere gelijkheid van rechten
1
, 5.5 Gelijkheid van kansen
5.6 Gelijkheid van bronnen
5.7 Gelijkheid van realiseringsmogelijkheden
6. Wat zijn rechten?
6.1 Inleiding
6.2 Soorten en structuur van rechten
6.3 Functie van rechten
7. Eigendom 1
7.1 Inleiding
7.2 Eigendom: een cluster van rechten
7.3 Waarom private eigendom
8. Eigendom 2
8.1 Inleiding
8.2 Top-down theorieën
8.3 Bottum-up theorieën
9. Het klassieke natuurrecht en het rechtspositivisme
9.1 Het klassieke natuurrecht
9.2 De ondergang van het klassieke natuurrecht
9.3 De opkomst van het rechtspositivisme
10.Het moderne natuurrecht
10.1 Het rechtspositivisme bekritiseerd
10.2 De reanimatie van het natuurrecht
10.3 Het moderne natuurrecht
11.Kritiek op het recht
11.1 Marx
11.2 Foucault
11.3 Critical legal studies
2
, Hoofdstuk 1: Rechtsfilosofie en recht: wat en
waarom?
1.1 Inleiding
Rechtsfilosofie → de rechtsfilosofie behandelt de essentiële vragen over de noodzaak van het recht
binnen onze samenleving, de normatieve inhoud van het recht en zijn verhouding tot moraal, de
definitie en het belang van rechtvaardigheid, de rol van de staat en van macht in het vormgeven en
handhaven van het recht en redenen waarom het recht zou moeten worden nageleefd.
1.2 Conflict
Eerste vraag die in rechtsfilosofie wordt gesteld, richt zich op de functie van het recht
→ Gebruikelijk antwoord: recht zorgt voor ordening in de samenleving
→ Dieperliggende vraag: waarom is ordening in de samenleving noodzakelijk?
⇒ aanwezigheid van conflicten = centrale drijfveer voor het ontwikkelen van systemen van
ordening
- systemen die conflicten kunnen voorkomen zijn essentieel voor het bevorderen van een
stabiele en vreedzame samenleving
Conflicten hebben 4 specifieke voorwaarden:
1. Veelheid → aanwezigheid van meerdere personen zorgt voor interactie. Met slechts 1
persoon kan er geen conflict ontstaan
2. Verscheidenheid/Diversiteit → leidt niet per sé tot conflict. Het wordt pas een potentieel
probleem wanneer de veelheid aan personen hun oog laten vallen op dezelfde materiële
middelen om aan hun diverse intenties vorm te geven (bv. werktuigen, grondstoffen, …)
3. Schaarste (kern van het probleem) → Niet in onbeperkte hoeveelheden beschikbaar dus
niet iedereen kan zijn doelen tegelijk realiseren
4. Vrije toegang → Men kan zich meester maken over schaarse middelen voor eigen belangen,
ten nadele van anderen
⇒ In veel situaties zijn deze samen aanwezig (4 voorwaarden zijn cumulatief)
- het volstaat om 1 van de 4 voorwaarden uit te schakelen om het conflict te vermijden of op
te lossen
4 strategieën mogelijk:
1. Veelheid kan worden uitgeschakeld door de nadruk te leggen op eenheid
3
, 2. Diversiteit kan worden geëlimineerd door consensus af te dwingen
3. Schaarste kan verdwijnen door overvloed
4. Vrije toegang kan worden aangepakt door recht
⇒ enige realistische en niet utopische oplossing is het op te lossen via het recht
1.3 Utopie & dystopie
1.3.1 Utopie: eerste generatie
Utopistische samenlevingen → hebben conflicten uitgebannen door schaarste aan te pakken en eenheid en
consensus af te dwingen
- Schaarste wordt beperkt door behoeften strikt te controleren, alleen essentiële behoeften te vervullen en
privébezit af te schaffen; arbeid en productie worden centraal gepland
- Eenheid en consensus komen via totale onderwerping aan de staat en verstikkende sociale controle via
onderwijs en opvoeding (conformiteit aan het systeem vanaf jonge leeftijd)
Samenleving is gebaseerd op rationele maakbaarheid en controle, met een hiërarchische structuur geleid door een
verlicht despoot of centrale instantie
- ongelijkheid en zuiverheid worden geaccepteerd, afwijkenden worden heropgevoed of uitgesloten
- Maatschappelijk ideaal vervangt God als basis van moraal, waardoor individualiteit volledig verdwijnt
1.3.2 Dystopie
1.3.3 Utopie: tweede generatie
Recht blijft echter noodzakelijk in deze ideale samenlevingen om verschillende redenen:
- Conflicterende belangen: mensen hebben verschillende waarden, overtuigingen en doelen,
wat tot conflicten kan leiden
- Sociale en economische uitdagingen: ondanks streven naar gelijkheid blijft schaarste,
macht en ongelijkheid mogelijke conflicten veroorzaken
- Psychologische factoren: agressie, hebzucht en machtsstreven kunnen ook in utopische
samenlevingen voorkomen
- Verantwoordelijkheid en herstel: recht biedt herstel en behoudt sociale orde en vertrouwen
1.4 Recht
1.4.1 Functie van het recht
Recht maakt een samenleving mogelijkheid waarin veelheid, diversiteit, vrijheid, individualiteit en
zelfrealisatie centraal staan
- Volgens Kant “Recht is geheel van de voorwaarden waaronder de vrijheid van de ene
persoon kan worden verenigd met de vrijheid van de andere persoon”
4
,1.4.2 Verhouding tussen recht en moraal
- Moraal is te vrijblijvend en heterogeen om sociale orde te waarborgen
- Recht maakt fundamentele morele normen afdwingbaar, zoals verbod op doden en diefstal
Debat in rechtsfilosofie:
- natuurrecht: recht en moraal onlosmakelijk verbonden
- rechtspositivisme: recht onafhankelijk van moraal
1.4.3 Kenmerken van het rechtssysteem
Recht kent 4 kenmerken:
1. Recht reguleert gedrag via normen die samenleven ordelijk maken en conflicten voorkomen
2. Recht is geheel van formele regels en voorschriften
3. Recht wordt uitgevaardigd door maatschappelijk gezag (zorgt voor legitimiteit)
4. Recht is afdwingbaar door de staat, met sancties bij overtredingen
1.4.4 Opbouw van het rechtssysteem
Vrijheid van burgers wordt afgebakend door normen die rechten en plichten vastleggen
3 machten zorgen voor de werking van het recht
1. Wetgevende macht → stelt regels vast
2. Uitvoerende macht → voert regels uit
3. Rechterlijke macht → handhaaft regels en lost conflicten op
1.4.5 Dwang als basiskenmerk
Recht steunt op dwang, onderscheidt het van moraal of religie
2 vormen van dwang:
1. Preventieve dwang: ontmoedigt overtredingen door dreiging van sancties
2. Repressieve dwang: bestraft daadwerkelijke overtredingen
⇒ Handhaving is eerlijk en consistent, wat rechtszekerheid biedt
5
, Hoofdstuk 2: Van de premoderne wereld naar de
moderniteit
2.1 De premoderne rechtsfilosofie
6e eeuw voor Christus → overgangsperiode: Grieken stapte geleidelijk af van een mythologisch
wereldbeeld
- Waarom? Uitbreiding van het Griekse Rijk naar Klein-Azië, waardoor de Grieken in
aanraking kwamen met hoogontwikkelde beschavingen zoals Egypte en Perzië, die totaal
andere mythologieën hanteerden.
⇒ Ondermijnde het vertrouwen in de vanzelfsprekendheid van hun eigen mythologische
traditie
2.1.1 De pre-socratische rechtsfilosofie
Vroegere Griekse filosofen = pre-socratici
→ gingen op zoek naar nieuwe manier om de wereld te begrijpen, gebaseerd op rationeel denken
→ werkelijkheid kon het best begrepen worden door logisch redeneren, observatie en het afwegen
van argumenten
⇒ stelden dat er een universele orde of wetmatigheid schuilging achter de zichtbare wereld en dat
ze door menselijke rede (logos) te begrijpen was → hun wereldbeeld was rationalistisch
⇒ natuurlijke orde herleiden tot 1 oerkracht
Volgende generatie filosofen = sofisten
→ betwistte het bestaan van universele, vaststaande principes → waarheid was subjectief en hing
af van de menselijke perceptie en context
→ menselijke samenleving en recht waren niet resultaat van allesomvattende natuurlijke orde,
maar waren gewoon MENSELIJKE creaties
- recht was systeem van regels door de mens gemaakt → speelde cruciale rol in de
ontwikkeling van juridisch denken en legde ook de grondslag voor de rechtsfilosofische
discussie tussen rechtspositivisme en het natuurrechtsdenken
2.1.2 Plato
Leermeester van Plato (427-347 v. Chr.) = Socrates (469-399 v. Chr.)
→ Plato verzette zich tegen relativisme en probeerde natuurrechtsdenken op een nieuwe manier te
funderen. Stelde dat het mogelijk is om absolute kennis van de werkelijkheid te verkrijgen en om
6
,objectief vast te stellen wat rechtvaardig is, onafhankelijk van menselijke afspraken of
machtsverhoudingen
- Zintuiglijke wereld (wat we zien en voelen) en de Ideeënwereld (perfecte, onveranderlijke
concepten)
→ Ideeën vormden de blauwdruk van alles in de materiële wereld
Vb. een perfecte cirkel of het concept ‘stoel’ bestaat als abstract idee, los van concrete
stoelen
Ideeënleer en recht
- Recht is geen puur menselijk product; het moet passen bij een hogere, rationele orde van de
Ideeënwereld
- Positief recht moet gebaseerd zijn op de Idee van rechtvaardigheid, die als maatstaf geldt
voor alle wetten
⇒ Alleen Koning-filosofen begrijpen deze Idee volledig en kunnen staat sturen volgens
rechtvaardige principes
Ideale staat (Politeia/De Republiek)
→ Samenleving is rechtvaardig als elke klasse zijn natuurlijke rol vervult:
- Koning-Filosofen: regeren en stellen wetten op
- Wachters: beschermen staat
- Werkers: verzorgen de economische basis met gematigdheid
Recht is niet alleen regels maar leidt ook burgers op om rationeel en deugdzaam te leven
- Geloofde dat meeste mensen niet in staat waren om zelf rationeel te handelen of hun
verlangen te beheersen → gewone mensen volgen vaak irrationele verlangens waardoor
democratie wanorde veroorzaakt
⇒ Plato pleitte dus voor een aristocratie van Koning-Filosofen
2.1.3 Aristoteles
Aristoteles (384-322 v. Chr.) = leerling van Plato
→ Net als Plato: rationalistisch wereldbeeld
→ groot verschil: Volgens Aristoteles zat de orde in de wereld zelf (=immanent) en niet in de
Ideeënwereld (boven de wereld = transcendent) ⇒ de aardse wereld bevat zelf de waarheid en
structuur
Metafysica
→ Aristoteles onderzoekt wat een ding is → een substantie, waarom iets bestaat en verandert
centraal begrip = doeloorzaak → om iets te begrijpen moet je het doel kennen
7
, Alles in de natuur heeft een telos = einddoel
Geldt voor: objecten, planten, dieren, mensen
⇒ Daarom is zijn wereldbeeld teleologisch, alles is doelgericht en streeft naar zijn volledige vorm
of volledige ontplooiing
Elk wezen heeft een potentie (mogelijkheid), het doel is om in ‘act’ te komen (voltooide vorm)
Vb. zaadje → boom - kind → volwassen mens
= die overgang gebeurt door de doeloorzaak
Hiërarchie in de natuur
- Mens: hoogste plaats, hoe meer rede, hoe hoger → mens staat bovenaan want heeft
verstand en kan bewust kiezen
→ Telos van de mens: rationele, deugdzame persoon worden en zich boven zijn dierlijke
driften verheffen
Aristoteles concludeerde dat een rechtvaardige samenleving ONVERMIJDELIJK ongelijkheid met
zich meebrengt.
- Een rechtvaardige samenleving laat iedereen zijn natuurlijke rol vervullen
- Volgens hem:
Vrije Griekse mannen → geschikt om te regeren
Barbaren → slavernij
Vrouwen → huishoudelijke taken
Alleen mannen in de politiek
⇒ toont dus het wereldbeeld in de Griekse oudheid. Enkel mannen hadden politieke invloed
2.1.4 Thomas van Aquino
Thomas van Aquino (1225-1274) = belangrijkste middeleeuwse filosoof en theoloog
- Hoogtepunt van de scholastiek → doel: geloof en rede verenigen
- Sterk beïnvloed door Aristoteles, zijn kennis kwam naar Europa via de Arabische Wereld
van Aquino nam teleologisch wereldbeeld over van Aristoteles:
- Alles heeft een doel
- Alles streeft naar volmaaktheid
- NIEUW: God heeft deze doelgerichte kosmos geschapen
→ Hoogste doel van mens: God aanschouwen = ultieme volmaaktheid
Hoofdwerk = Summa Theologiae
8
NOTITIES 25’ - 26’
1. Rechtsfilosofie en Recht: wat en waarom?
1.1 Inleiding
1.2 Conflict
1.3 Utopie en dystopie
1.4 Recht
2. Van de premoderne wereld naar de moderniteit
2.1 De premoderne rechtsfilosofie
2.2 De ondergang van het premoderne wereldbeeld
2.3 Het 16e eeuwse relativisme
2.4 De zoektocht naar een nieuwe basis voor recht en samenleving
3. Ontstaan van de moderne staat
3.1 Inleiding
3.2 Thomas Hobbes
3.3 John Locke
3.4 Edmund Burke
3.5 Thomas Paine
4. Autonomie en vrijheid
4.1 Wetenschappelijk rationalisme
4.2 Autonomie in de ethiek
4.3 Vrijheid in het recht
5. Gelijkheid
5.1 Gelijkheid als fundamenteel uitgangspunt
5.2 Aristocratische ongelijkheid en formele gelijkheid
5.3 Gelijkheid van rechten
5.4 Kritiek op loutere gelijkheid van rechten
1
, 5.5 Gelijkheid van kansen
5.6 Gelijkheid van bronnen
5.7 Gelijkheid van realiseringsmogelijkheden
6. Wat zijn rechten?
6.1 Inleiding
6.2 Soorten en structuur van rechten
6.3 Functie van rechten
7. Eigendom 1
7.1 Inleiding
7.2 Eigendom: een cluster van rechten
7.3 Waarom private eigendom
8. Eigendom 2
8.1 Inleiding
8.2 Top-down theorieën
8.3 Bottum-up theorieën
9. Het klassieke natuurrecht en het rechtspositivisme
9.1 Het klassieke natuurrecht
9.2 De ondergang van het klassieke natuurrecht
9.3 De opkomst van het rechtspositivisme
10.Het moderne natuurrecht
10.1 Het rechtspositivisme bekritiseerd
10.2 De reanimatie van het natuurrecht
10.3 Het moderne natuurrecht
11.Kritiek op het recht
11.1 Marx
11.2 Foucault
11.3 Critical legal studies
2
, Hoofdstuk 1: Rechtsfilosofie en recht: wat en
waarom?
1.1 Inleiding
Rechtsfilosofie → de rechtsfilosofie behandelt de essentiële vragen over de noodzaak van het recht
binnen onze samenleving, de normatieve inhoud van het recht en zijn verhouding tot moraal, de
definitie en het belang van rechtvaardigheid, de rol van de staat en van macht in het vormgeven en
handhaven van het recht en redenen waarom het recht zou moeten worden nageleefd.
1.2 Conflict
Eerste vraag die in rechtsfilosofie wordt gesteld, richt zich op de functie van het recht
→ Gebruikelijk antwoord: recht zorgt voor ordening in de samenleving
→ Dieperliggende vraag: waarom is ordening in de samenleving noodzakelijk?
⇒ aanwezigheid van conflicten = centrale drijfveer voor het ontwikkelen van systemen van
ordening
- systemen die conflicten kunnen voorkomen zijn essentieel voor het bevorderen van een
stabiele en vreedzame samenleving
Conflicten hebben 4 specifieke voorwaarden:
1. Veelheid → aanwezigheid van meerdere personen zorgt voor interactie. Met slechts 1
persoon kan er geen conflict ontstaan
2. Verscheidenheid/Diversiteit → leidt niet per sé tot conflict. Het wordt pas een potentieel
probleem wanneer de veelheid aan personen hun oog laten vallen op dezelfde materiële
middelen om aan hun diverse intenties vorm te geven (bv. werktuigen, grondstoffen, …)
3. Schaarste (kern van het probleem) → Niet in onbeperkte hoeveelheden beschikbaar dus
niet iedereen kan zijn doelen tegelijk realiseren
4. Vrije toegang → Men kan zich meester maken over schaarse middelen voor eigen belangen,
ten nadele van anderen
⇒ In veel situaties zijn deze samen aanwezig (4 voorwaarden zijn cumulatief)
- het volstaat om 1 van de 4 voorwaarden uit te schakelen om het conflict te vermijden of op
te lossen
4 strategieën mogelijk:
1. Veelheid kan worden uitgeschakeld door de nadruk te leggen op eenheid
3
, 2. Diversiteit kan worden geëlimineerd door consensus af te dwingen
3. Schaarste kan verdwijnen door overvloed
4. Vrije toegang kan worden aangepakt door recht
⇒ enige realistische en niet utopische oplossing is het op te lossen via het recht
1.3 Utopie & dystopie
1.3.1 Utopie: eerste generatie
Utopistische samenlevingen → hebben conflicten uitgebannen door schaarste aan te pakken en eenheid en
consensus af te dwingen
- Schaarste wordt beperkt door behoeften strikt te controleren, alleen essentiële behoeften te vervullen en
privébezit af te schaffen; arbeid en productie worden centraal gepland
- Eenheid en consensus komen via totale onderwerping aan de staat en verstikkende sociale controle via
onderwijs en opvoeding (conformiteit aan het systeem vanaf jonge leeftijd)
Samenleving is gebaseerd op rationele maakbaarheid en controle, met een hiërarchische structuur geleid door een
verlicht despoot of centrale instantie
- ongelijkheid en zuiverheid worden geaccepteerd, afwijkenden worden heropgevoed of uitgesloten
- Maatschappelijk ideaal vervangt God als basis van moraal, waardoor individualiteit volledig verdwijnt
1.3.2 Dystopie
1.3.3 Utopie: tweede generatie
Recht blijft echter noodzakelijk in deze ideale samenlevingen om verschillende redenen:
- Conflicterende belangen: mensen hebben verschillende waarden, overtuigingen en doelen,
wat tot conflicten kan leiden
- Sociale en economische uitdagingen: ondanks streven naar gelijkheid blijft schaarste,
macht en ongelijkheid mogelijke conflicten veroorzaken
- Psychologische factoren: agressie, hebzucht en machtsstreven kunnen ook in utopische
samenlevingen voorkomen
- Verantwoordelijkheid en herstel: recht biedt herstel en behoudt sociale orde en vertrouwen
1.4 Recht
1.4.1 Functie van het recht
Recht maakt een samenleving mogelijkheid waarin veelheid, diversiteit, vrijheid, individualiteit en
zelfrealisatie centraal staan
- Volgens Kant “Recht is geheel van de voorwaarden waaronder de vrijheid van de ene
persoon kan worden verenigd met de vrijheid van de andere persoon”
4
,1.4.2 Verhouding tussen recht en moraal
- Moraal is te vrijblijvend en heterogeen om sociale orde te waarborgen
- Recht maakt fundamentele morele normen afdwingbaar, zoals verbod op doden en diefstal
Debat in rechtsfilosofie:
- natuurrecht: recht en moraal onlosmakelijk verbonden
- rechtspositivisme: recht onafhankelijk van moraal
1.4.3 Kenmerken van het rechtssysteem
Recht kent 4 kenmerken:
1. Recht reguleert gedrag via normen die samenleven ordelijk maken en conflicten voorkomen
2. Recht is geheel van formele regels en voorschriften
3. Recht wordt uitgevaardigd door maatschappelijk gezag (zorgt voor legitimiteit)
4. Recht is afdwingbaar door de staat, met sancties bij overtredingen
1.4.4 Opbouw van het rechtssysteem
Vrijheid van burgers wordt afgebakend door normen die rechten en plichten vastleggen
3 machten zorgen voor de werking van het recht
1. Wetgevende macht → stelt regels vast
2. Uitvoerende macht → voert regels uit
3. Rechterlijke macht → handhaaft regels en lost conflicten op
1.4.5 Dwang als basiskenmerk
Recht steunt op dwang, onderscheidt het van moraal of religie
2 vormen van dwang:
1. Preventieve dwang: ontmoedigt overtredingen door dreiging van sancties
2. Repressieve dwang: bestraft daadwerkelijke overtredingen
⇒ Handhaving is eerlijk en consistent, wat rechtszekerheid biedt
5
, Hoofdstuk 2: Van de premoderne wereld naar de
moderniteit
2.1 De premoderne rechtsfilosofie
6e eeuw voor Christus → overgangsperiode: Grieken stapte geleidelijk af van een mythologisch
wereldbeeld
- Waarom? Uitbreiding van het Griekse Rijk naar Klein-Azië, waardoor de Grieken in
aanraking kwamen met hoogontwikkelde beschavingen zoals Egypte en Perzië, die totaal
andere mythologieën hanteerden.
⇒ Ondermijnde het vertrouwen in de vanzelfsprekendheid van hun eigen mythologische
traditie
2.1.1 De pre-socratische rechtsfilosofie
Vroegere Griekse filosofen = pre-socratici
→ gingen op zoek naar nieuwe manier om de wereld te begrijpen, gebaseerd op rationeel denken
→ werkelijkheid kon het best begrepen worden door logisch redeneren, observatie en het afwegen
van argumenten
⇒ stelden dat er een universele orde of wetmatigheid schuilging achter de zichtbare wereld en dat
ze door menselijke rede (logos) te begrijpen was → hun wereldbeeld was rationalistisch
⇒ natuurlijke orde herleiden tot 1 oerkracht
Volgende generatie filosofen = sofisten
→ betwistte het bestaan van universele, vaststaande principes → waarheid was subjectief en hing
af van de menselijke perceptie en context
→ menselijke samenleving en recht waren niet resultaat van allesomvattende natuurlijke orde,
maar waren gewoon MENSELIJKE creaties
- recht was systeem van regels door de mens gemaakt → speelde cruciale rol in de
ontwikkeling van juridisch denken en legde ook de grondslag voor de rechtsfilosofische
discussie tussen rechtspositivisme en het natuurrechtsdenken
2.1.2 Plato
Leermeester van Plato (427-347 v. Chr.) = Socrates (469-399 v. Chr.)
→ Plato verzette zich tegen relativisme en probeerde natuurrechtsdenken op een nieuwe manier te
funderen. Stelde dat het mogelijk is om absolute kennis van de werkelijkheid te verkrijgen en om
6
,objectief vast te stellen wat rechtvaardig is, onafhankelijk van menselijke afspraken of
machtsverhoudingen
- Zintuiglijke wereld (wat we zien en voelen) en de Ideeënwereld (perfecte, onveranderlijke
concepten)
→ Ideeën vormden de blauwdruk van alles in de materiële wereld
Vb. een perfecte cirkel of het concept ‘stoel’ bestaat als abstract idee, los van concrete
stoelen
Ideeënleer en recht
- Recht is geen puur menselijk product; het moet passen bij een hogere, rationele orde van de
Ideeënwereld
- Positief recht moet gebaseerd zijn op de Idee van rechtvaardigheid, die als maatstaf geldt
voor alle wetten
⇒ Alleen Koning-filosofen begrijpen deze Idee volledig en kunnen staat sturen volgens
rechtvaardige principes
Ideale staat (Politeia/De Republiek)
→ Samenleving is rechtvaardig als elke klasse zijn natuurlijke rol vervult:
- Koning-Filosofen: regeren en stellen wetten op
- Wachters: beschermen staat
- Werkers: verzorgen de economische basis met gematigdheid
Recht is niet alleen regels maar leidt ook burgers op om rationeel en deugdzaam te leven
- Geloofde dat meeste mensen niet in staat waren om zelf rationeel te handelen of hun
verlangen te beheersen → gewone mensen volgen vaak irrationele verlangens waardoor
democratie wanorde veroorzaakt
⇒ Plato pleitte dus voor een aristocratie van Koning-Filosofen
2.1.3 Aristoteles
Aristoteles (384-322 v. Chr.) = leerling van Plato
→ Net als Plato: rationalistisch wereldbeeld
→ groot verschil: Volgens Aristoteles zat de orde in de wereld zelf (=immanent) en niet in de
Ideeënwereld (boven de wereld = transcendent) ⇒ de aardse wereld bevat zelf de waarheid en
structuur
Metafysica
→ Aristoteles onderzoekt wat een ding is → een substantie, waarom iets bestaat en verandert
centraal begrip = doeloorzaak → om iets te begrijpen moet je het doel kennen
7
, Alles in de natuur heeft een telos = einddoel
Geldt voor: objecten, planten, dieren, mensen
⇒ Daarom is zijn wereldbeeld teleologisch, alles is doelgericht en streeft naar zijn volledige vorm
of volledige ontplooiing
Elk wezen heeft een potentie (mogelijkheid), het doel is om in ‘act’ te komen (voltooide vorm)
Vb. zaadje → boom - kind → volwassen mens
= die overgang gebeurt door de doeloorzaak
Hiërarchie in de natuur
- Mens: hoogste plaats, hoe meer rede, hoe hoger → mens staat bovenaan want heeft
verstand en kan bewust kiezen
→ Telos van de mens: rationele, deugdzame persoon worden en zich boven zijn dierlijke
driften verheffen
Aristoteles concludeerde dat een rechtvaardige samenleving ONVERMIJDELIJK ongelijkheid met
zich meebrengt.
- Een rechtvaardige samenleving laat iedereen zijn natuurlijke rol vervullen
- Volgens hem:
Vrije Griekse mannen → geschikt om te regeren
Barbaren → slavernij
Vrouwen → huishoudelijke taken
Alleen mannen in de politiek
⇒ toont dus het wereldbeeld in de Griekse oudheid. Enkel mannen hadden politieke invloed
2.1.4 Thomas van Aquino
Thomas van Aquino (1225-1274) = belangrijkste middeleeuwse filosoof en theoloog
- Hoogtepunt van de scholastiek → doel: geloof en rede verenigen
- Sterk beïnvloed door Aristoteles, zijn kennis kwam naar Europa via de Arabische Wereld
van Aquino nam teleologisch wereldbeeld over van Aristoteles:
- Alles heeft een doel
- Alles streeft naar volmaaktheid
- NIEUW: God heeft deze doelgerichte kosmos geschapen
→ Hoogste doel van mens: God aanschouwen = ultieme volmaaktheid
Hoofdwerk = Summa Theologiae
8
