DOOLHOF 1 – DE ROUTE NAAR HET HEDENDAAGSE
JEUGDRECHT
Hoofdstuk 1 – van onbekwame naar bekwame minderjarige
“Onze jeugd heeft tegenwoordig een sterke hang naar luxe, heeft slechte manieren, minachting
voor het gezag en geen eerbied voor ouderen. Ze geven de voorkeur aan kletspraatjes in plaats
van training… Jonge mensen staan niet meer op als een oudere de kamer binnenkomt. Zij
spreken hun ouders tegen, houden hun mond niet in gezelschap…en tiranniseren hun leraren.”
- Wie zou dit gezegd hebben? Discussie over de jeugd van tegenwoordig hebben we altijd
al gehad. Dit is een uitspraak van Socrates, maar het had evengoed een uitspraak
kunnen zijn vanuit de codex Hamourabi of een opa van de dag van vandaag.
1
,2
,Bekwaamheid van het kind
Fase 1 is de fase waar we het kind aan het ontdekken zijn. Dat is de fase waarin je ziet dat er in
regelgeving of in het maatschappelijke beeld een onderscheid wordt gemaakt tussen regels voor
volwassenen of regels voor jongeren. Men is zich ervan bewust dat kinderen anders reageren,
maar men is nog niet bezig met de vraag waarom dit zo is en waarom dit zo zou moeten. Het is
pas naar het einde toe van die periode dat men stilaan de vraag begint te stellen waarom dit zo
is, misschien zijn we wel te streng en moeten we kinderen en volwassenen niet op dezelfde
manier behandelen en mss moeten we ze beschermen.
Fase 2 is de kinderbeschermingsfase waarbij men regels inroept om kinderen te beschermen,
extra regels te geven of af te schermen. Net omdat die beschermingspendel zo ver doorgeslagen
is dat kinderen onder een stolp werd geplaatst waardoor kinderen eigenlijk bijna niets meer
konden doen. Men dacht dat dit geen goed idee is en misschien moeten we de kinderen toch
extra rechten geven zodat ze toch nog iets om handen hebben.
Fase 3 is de fase van de kinderrechten
De ontdekking
Heel veel auteurs die zeggen: in de middeleeuwen was er
niets, dus we zouden beter kijken naar het einde van de
renaissance en het begin van de gouden eeuw. Niet
iedereen is het daarmee eens en dat heeft vooral te maken
met de invulling die daaraan gegeven wordt. Deze auteurs
koppelen het ontdekken van het kind aan het ontdekken
van de reden waarom kinderen anders zijn en dat is idd iets
dat pas komt op het einde van de middeleeuwen en de
renaissance. Maar als het puur gaat over het ontdekken dat
kinderen anders zijn, dat hadden we al veel eerder. Als het
gaat om kinderen doen anders, dan is dat al heel vroeg.
Denk je dat het gaat over het feit dat kinderen andere
behoeften hebben en op een andere manier moeten
ondersteund worden dan is dat veel later.
Oudheid
Kinderen fysiek zwakker
Mening van een kind had dezelfde waarde als de mening van een dier
- Men herkende die minderwaardigheid, maar dacht nog niet na waarom dit zo was
Kinderen werden achtergelaten (ten voordele van andere kinderen in het gezin)
Er waren andere omgangsvormen ten aanzien van kinderen
Wel aandacht voor specifieke fenomenen (vooral) door kinderen gepleegd
- Codex Hammurabi 1750 v.Chr.
o 192. If a son of a paramour or a prostitute say to his adoptive father or mother: "You are not my
father, or my mother," his tongue shall be cut o?.
3
, o 193. If the son of a paramour or a prostitute desire his father's house, and desert his adoptive father
and adoptive mother, and goes to his father's house, then shall his eye be put out.
o 195. If a son strike his father, his hands shall be hewn o?.
è Werden niet anders behandeld dan volwassenen, maar men heeft kennelijk wel de
behoefte gevoeld om het gedrag van kinderen te benoemen en het belang ervan te
onderstrepen.
- Deuteronium 21.18.21 – religieuze teksten
o “Als een man een koppige en opstandige zoon heeft, die ondanks strafmaatregelen weigert zijn
ouders te gehoorzamen, moeten zijn ouders hem bij de leiders van de stad brengen en zeggen:
“Deze zoon van ons is koppig en opstandig. Hij wil ons niet gehoorzamen, hij gooit met geld en
drinkt te veel!” Dan zullen de mannen van zijn stad hem door steniging ter dood brengen. Op die
manier moet u dit kwaad uit uw midden wegdoen en heel Israël zal horen wat is gebeurd en diep
ontzag hebben voor de HERE”.
- Stubborn Children Law (1641, Massachusetts Bay Colony
o “If a man have a stubborn or rebellious son, of su?icient years and understanding sixteen years of
age, which will not obey the voice of his Father, or the voice of his Mother, and that when they have
chastened him will not harken unto them: then shall his Father and Mother being his natural
parents, lay hold on him, and bring him to the Magistrates assembled in Court and testify unto
them, that their son is stubborn and rebellious and will not obey their voice and chastisement, but
lives in sundry notorious crimes, such a son shall be put to death”
§ We zien dat de vorige religieuze tekst eigenlijk een vertaling is van deze
tekst
Bij de opkomst van het christendom werd er meer en meer belang gehecht aan de jonge
kinderen. Kinderen moesten namelijk zo snel mogelijk toetreden tot de familie van God en
moesten waken over de staat van hun ziel.
Kinderbescherming
Filosofen komen zich in het debat mengen en willen nadenken over de meer wetenschappelijke
inzichten
Bij de wetgeving zien we heel duidelijk de afdruk van die kinderrechtenbeweging. We zien de wet
op de kinderarbeid of de leerplichtwet, dan zien we heel duidelijk dat dit de invoer is van de
beschermingsbeweging die daar speelt en nog niet zo zeer de rechtenbeweging. Vaak wat
paternalistisch en niet zo zeer van we geven je rechten en kracht en zorgen dat je die rechten ook
kan uitoefenen.
Ontdekking van de beschermingsnood van het kind
- Afzonderlijke kindfase
o Het anders-zijn van kinderen wordt ontdekt
o Bewustwording ontwikkelingsstadia
o Nog-niet-mensen = sociale constructie
§ Ofwel het onttrekken van het kind ofwel het aanpassen van de
maatschappij
• Men koos voor het eerste en trok het kind weg vanuit de
arbeidsmarkt. Maar als het kind niet kan toetreden tot de
arbeidsmarkt is het erg moeilijk voor deze groep om zich een plek
toe te eigenen in de samenleving. Op die manier ontstaat een
sociaal geconstrueerde afhankelijkheid die volgens historici en
ontwikkelingspsychologen ook een negatief ecect heeft op de
ontwikkeling van het kind.
4
, - Verschillende visies over betekenis
o Moralisten: blanco blad à gaan ervan uit dat je start met een blanco blad en dat
we ervoor moeten zorgen dat kinderen niet slecht worden
§ “Let us then suppose the mind to be, as we say, white paper [tabula rasa] void of all
characters, without any ideas. How comes it to be furnished? Whence comes it by that
vast store which the busy and boundless fancy of man has painted on it with an almost
endless variety? Whence has it all the materials of reason and knowledge? To this I
answer, in one word, from experience.
•Het is je omgeving en je ervaringen die ervoor gaan zorgen dat er
op je wit blad goede of slechte dingen geschreven worden en je
ontwikkeld naar een goed of slecht mens. Die beleving is heel
belangrijk voor die categorie van auteurs.
o Romanticisten: inherent goed à je vertrekt van een inherent goed
§ “Savage man, left by Nature to bare instinct alone … will then begin with purely animal
functions …. His desires do not exceed his physical needs; the only goods he knows in the
Universe are food, a female, and rest”
• Vertrekken van een al beschreven blad. Iedereen die geboren
wordt is puur en goed. Je instincten zijn goed. Je gaat nooit meer
willen, instinctief, dan datgene wat je nodig hebt. Enkel als je in
een negatieve context zit, dat het zou kunnen dat je ontwikkelt in
de richting van een slecht karakter.
- Het verlichtingsdenken integreert de twee visies door de nadruk te leggen o het
opvoeden van kinderen in een afgeschermde context, zonder belang te hechten aan het
inherent slechte of goede uitgangspunt. Binnen de maatschappij moet voor hen een
dualiteit tussen kinderen en volwassenen erkend worden, waarbij kinderen opgevoegd
moeten worden op een manier die toelaat zo lang mogelijk een onschuldige en zorgeloos
positieve houding tegenover de wereld te kunnen verwerven
Industriële revolutie als katalysator
- Armoede als bedreiging voor de goede zeden en de goede moraal
o Opkomst stedelijke context en verpaupering
o Opkomst van de kinderarbeid à kinderen worden ingezet in die verpauperde
omgevingen om de economische stabiliteit van het gezin te versterken. De
werkomgeving is geen veilige omgeving en dat is ook de reden dat bij de
industrialisatie die wet komt en die kinderen weghalen.
o Invoering van Wet op de landloperij à negatieve invloeden uit de maatschappij
halen om die kinderen een goede context te kunnen geven
- Ontstaan sociale enquêtes, wetenschappelijk onderzoek naar de
levensomstandigheden van kinderen van arbeiders.
o Wat gebeurt er hier exact, we weten nog niet zo goed wat er hier aan de hand is,
maar we gaan alles proberen te observeren, categoriseren. Men komt snel tot de
conclusie dat dit geen goed milieu is voor de kinderen, soms mensen die
dronken zijn en geweld is niet goed voor kinderen.
We moeten die hieruit halen en hen redden zodat die kinderen uitgroeien tot
goede mensen. Hier ontstaat het idee van jeugdinstellingen: kinderen redden en
samensteken zodat we ze alleen maar kunnen overladen met positieve
invloeden.
5
,Er is nood aan maatschappelijk en juridische aandacht voor de kindfase
- Men heeft het idee om het kind uit die situatie te halen en ergens anders droppen waar
het goed is. De context heeft een negatieve invloed op kinderen en dat kind kan daar
niets aan doen. Op dat moment maakt het niet uit of dat kind in armoede leeft of feiten
gepleegd heeft, dat doet er niet toe want het is de context. Dat verklaart ook dat we heel
lang in die instellingen geen onderscheid hadden gemaakt in leefgroepen tussen
jongeren die delicten plegen of jongeren uit een verontrustende thuissituatie. Alles werd
gereduceerd tot de negatieve context. Als je verder gaat beginnen evolueren en meer
aandacht ga beginnen hebben dat de kinderen daar wel verantwoordelijk voor zijn en wel
bekwaamheid hebben, dan begint het langzaam moeilijker te worden om die kinderen uit
elkaar te houden. Dit is dus maar sinds korte tijd dat we die kinderen opsplitsen. We
moeten VOS kinderen en delict jongeren uit elkaar halen.
- Het heeft ook een impact op de lengte van je interventie. Ook daar hebben we niet altijd
consequente keuzes gemaakt. We halen ze weg zoals dat ze het nodig hebben, zoals ze
aan het opgroeien zijn en minderjarig zijn. Dat betekent dat je doorlooptijd afhankelijk is
van je leeftijd: als je 10 jaar bent dan zal dat 8 jaar zijn, ben je 15 dan is dat 3 jaar. Die
doorlooptijd is dus heel lang. Ook als je daar anders gaat beginnen naar kijken en wel
verantwoordelijkheid legt bij jongeren en overheidsinterventie aan gedrag gaat koppelen,
dan moet je je duur gaan verkorten. Het proportionaliteitsbeginsel: je reactie moet
proportioneel zijn met de feiten. Het is niet omdat je een snoep gepikt hebt en je bent 12
jaar dat je 8 jaar in die instelling moet blijven.
Afscherming in het belang van het kind
- Interesse gegoede burgerij
- Ontstaan van jeugdinstellingen, landloperkolonies, weeshuizen…
o Nieuwe gevangenissen
o Militaire discipline: uniformen, lijfstracen, marcheren
o Geen controle op leermeesters: slavernij
o Overbevolkingsproblematiek
o Mix van arme en deviante jongeren
Incompetentie-argument à kinderen hebben niet de competentie noch de ervaring om in te
schatten wat in hun belang is, waardoor de overgebleven rechten door derden uitgeoefend
worden. Op die manier ontstaat het zogenaamde jeugdmoratorium, dat voor sommige auteurs
het toppunt is van het adultocentrisme
- Adultocentrisme, jeugdmoratorium
o De jeugd worden in een soort van wachtkamer gestopt als in een jeugdinstelling
of jij mag nog niet meedoen met het arbeidsverhaal, dat is gevaarlijk voor jou….
Onze maatschappij is voor grote mensen en jij voldoet daar niet aan =
adultocentristisch
Kan je enkel beschermen door afschermen?
- Uit de context gehaald, van de werkvloer gehaald
- We hadden ook iets anders kunnen doen: hoe kunnen we er nu voor zorgen dat die
arbeid in de fabriek wel toegankelijk is voor kleine kinderen. Zodat ze ook recht hebben
voor te werken en minder gevaarlijk organiseren. De context en regelgeving aanpassing
ipv de kinderen uit hun vertrouwde context te halen.
6
,Kinderrechten
Alles wat aangenomen is rond 1970 was vooral met een focus op de afscherming en
bescherming van de kinderen. Pas vanaf de jaren 70 met de opkomst van de
kinderrechtenbeweging dat we besecen dat het afschermen niet de beste keuze was. We
moeten ervoor zorgen dat we dingen terugzetten en de kinderen niet uit hun context halen.
De wet van 1965, op het snijvlak, een wet heeft van beide ideeën. De doorbraak van de
kinderrechtenbeweging was heel miniem en is vooral gebaseerd op die kinderbescherming. Vijf
jaar later merken we dus dat we een wet hebben waar niemand meer achter staat en het
noorden en zuiden van het land hadden een andere visie over hoe we met het land omgaan.
Niemand was content met de wet en uiteindelijk kwam men tot het principe om allemaal hun
ding te doen waardoor we een staatshervorming krijgen en alles begint te communautariseren.
Mocht die wet later zijn aangenomen geweest, dan waren er niet zoveel discussies nodig en had
die wet er wss helemaal anders uitgezien.
Pas nadien, in het laatste tijdvak zien we dat de kinderrechtenbeweging opkomt. Dat gaan we
heel snel zien door opkomst van het kinderrechtenverdrag, Europees hof voor de rechten van de
mens heeft ook enkele principes en we zien dat er rechtspraak is. Er komt ook een reparatiewet.
Wetenschappelijke inzichten uit de cognitieve
ontwikkelingspsychologie
- Bv Jean Piaget
o In de laatste twee stadia ontwikkelen kinderen
de capaciteiten om verschillende mentale
handelingen uit te voeren.
We leggen een censuur op vanaf 18 jaar en vanaf dat je 18 jaar wordt dan mag je plots alles zelf
doen. Dit hebben we juridisch gemaakt, maar als je dat naast wetenschappelijke inzichten
leggen dan is dat eigenlijk niet juist. Er zijn dus fases en de ontwikkeling van een kind kan je
indelen in verschillende fases. De auteurs gaan vaak stoppen bij 12, vanaf 12 jaar kan je eigenlijk
al een inschatting maken. Bv als je vandaag geen ijsje kiest mag je er misschien morgen 2, maar
als je er vandaag al 2 eet dan mag je er morgen en overmorgrn geen meer. Als je dit legt naast
ons huidige recht, dan zien we dat we in het jeugddelinquentierecht dit zien vanaf 18 jaar.
Verandering van perspectief
- Terugwinnen van de materiële rechten à iedereen kan eigenaar zijn van een huis, een
baby kan dit ook bv door erfenissen. Alleen de formele rechten die eraan gekoppeld zijn
om dat huis te kunnen verhuren of verkopen zal niet bij dat baby’tje liggen.
o Zelfde rechten als volwassenen
o Aangevuld met bijkomende rechten: hoe dan? Hoe ver gaan we gaan in die
competentie, discussies wanneer we het wel of niet gaan opwerpen.
- Competentiediscussie formele rechten
o Geldigheid: een 17 jarige die een huis verkoopt en een notariële akte voor zich
krijgt, gaat dit mss niet snappen omdat er moeilijke woorden instaan. Goed dat je
op voorhand verifieert of die persoon wel alles snapt, maar een persoon van 19
jaar gaat het mss ook niet snappen, maar daar zal je die vraag niet aan stellen.
Zelfs personen van 30 kunnen die woorden niet begrijpen. Hoe geldig ben je dan
bezig?
7
, o Relevantie: moeten we hier eigenlijk mee bezig zijn, wat zijn we aan het doen. Bv
van het huis ja een 6-jarige gaat niet het initiatief kunnen nemen om een huis te
kopen, maar is dat relevant dat wij ons daar mee bezig houden? Waar maken wij
ons dan zorgen over, moeten we dit wel regelen? Je gaat maar interesse tonen in
het uitvoeren van je rechten en plichten vanaf dat het kan.
o Juistheid: we gaan er altijd vanuit dat kinderen dingen niet snappen, maar aan de
hand van onderzoek weten we dat dit fout is. Ze kunnen wel al veel op die leeftijd,
ze begrijpen en kunnen meer dan dat we soms verwachten. Ze gaan misschien
fouten maken maar dat is een leerproces.
- Verschillende stromingen
o Reformisme: hervormen à 18 jaar terugbrengen naar welke leeftijd?
o Radicalisme: alle mensen zijn gelijk à iedereen ondersteuning op basis van
competentie ipv de leeftijd
o Pragmatisme: hoe een verantwoorde keuze maken die recht doet aan
wetenschappelijke inzichten en aan nood aan bescherming
- Huidige rechtspositie
o Rechtsbekwaamheid maar handelingsonbekwaam
Huidige rechtspositie
Bekwaamheid
Burgerlijk recht
- Algemene regel in Belgisch recht = minderjarigen zijn wel rechtsbekwaam maar niet
handelingsbekwaam
- Temperingen in het burgerlijk wetboek (absolute nietigheden à relatieve nietigheden)
o Boek 5 (verbintenissen) à indien minderjarigen toch rechtshandelingen stellen
die ze eigenlijk niet kunnen stellen, staat hier slechts een relatieve nietigheid
tegenover.
§ Indien een contract nietig verklaard wordt wegens onbekwaamheid,
worden er specifieke gevolgen aan deze nietigverklaring gekoppeld: de
onbekwame is slechts gehouden tot restitutie voor zover hij voordeel
heeft gehaald uit de prestaties verkregen op grond van het nietige
contract, hetgeen door de medecontractant bewezen zal moeten worden
Burgerlijk wetboek
- Art. 488 - De meerderjarigheid is vastgesteld op de volle leeftijd van achttien jaren; op die
leeftijd is men bekwaam tot alle handelingen van het burgerlijk leven.
- Art. 1124 - Onbekwaam om contracten aan te gaan zijn; minderjarigen, krachtens artikel
492/1 beschermde personen en, in het algemeen, al degenen aan wie de wet het
aangaan van bepaalde contracten verbiedt.
Bij bekwaamheid maken we een onderscheid tussen individuele feitelijke beoordeling en
juridische kwalificatie. Bij juridische kwalificatie kunnen we verder een onderscheid maken
tussen rechtsbekwaam en handelingsbekwaamheid.
8
,Ouderlijk gezag
Juridische compensatie-constructie
- Toekenning en einde (gezagsco-ouderschap à men vertrekt sterk van het idee van
mama, papa kindje. Alle andere samenlevingsvormen zijn moeilijk om hier onder te
vatten. Het is de bedoeling dat mama en papa samen overleggen en samen een
beslissing nemen in het belang van het kind)
o Wat doe je als je met 1 ouder geconfronteerd wordt. Ouders gaan niet zoals een
siamees tweeling overal samen.
o Expliciet ouderlijk gezag à toekennen aan 1 ouder door de familierechter
- Rechten (eerbied, respect, gezag, goederen, vertegenwoordiging, contact, toezicht)
- Plichten (respect voor kind, voorzien in levensonderhoud)
- Aansprakelijkheid
o Aansprakelijkheid van ouders is een moeilijk concept in de relatie met de
kinderen en jongeren die een moeilijke relatie hebben met hun ouders. In een
klassiek gezin waar het allemaal goed gaat, daar zijn ouders met een
opvoedingsverantwoordelijkheid en als een kind schade richt dan zouden de
ouders hiervoor moeten opdraaien. Maar er is niet altijd een goede relatie tussen
mama, papa en kind. Wat gebeurt er bv als een kind geplaatst is. Zijn de ouders
dan nog altijd verantwoordelijk? Want de filosofie is wel van je had er maar beter
moeten op passen, beter opvoeden. Verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid
is best moeilijk. Kinderen in een instelling vinden het niet altijd tof dat informatie
zomaar doorstroomt naar de ouders. Als de jongeren de mogelijkheid heeft om
dit zelf te vergoeden dan is dit een moeilijke situatie, de informatie naar de
ouders gaat weg, maar kan je dat zomaar tolereren?
Burgerlijk wetboek
- Art. 1384 – De vader en de moeder zijn aansprakelijk voor de schade veroorzaakt door
hun minderjarige kinderen
Derde te goeder trouw mag gezamenlijk van een beslissing vermoeden à en dus niet op een
redelijke wijze zou moeten kunnen vermoeden en weten dat het geen gezamenlijke beslissing is,
dan mag je ervan uitgaan dat het een gezamenlijke beslissing is.
Uitzonderingen
Dan toch een beetje bekwaam?
- Dagelijkse handelingen (stilzwijgend mandaat van zijn wettelijke vertegenwoordigers om
dingen te kopen)
o Dingen die soms juridisch niet echt kunnen maar wel gebeuren
- Persoonlijkheids- en grondrechten (mening, onderwijs)
- Uitoefening van het ouderlijk gezag (ten aanzien van hun eigen minderjarige kinderen)
- Gezondheidszorg (wet patiëntenrechten) à zelfstandigheid van minderjarigen
o 3 ontwikkelingsfasen
§ 1° de minderjarige is wilsonbekwaam en dus niet in staat om een mening
te vormen en te uiten. De ouders zullen hier de nodige beslissingen
nemen
9
, § 2° de minderjarige is nog steeds wilsonbekwaam, maar is wel in staat om
een mening te vormen en om die mening ook te veruitwendigen. De
ouders zullen hier hun kind moeten betrekken bij het maken van de
beslissing.
§ 3° de minderjarige is wilsbekwaam en dus in staat om zelf en zelfstandig
zijn rechten in het kader van de Wet Patiëntenrechten uit te oefenen.
Bijgevolg geniet deze minderjarige een specifieke
handelingsbekwaamheid met betrekking tot de uitoefening van zijn
patiëntenrechten.
o Deze wet is een lex generalis die enkel van toepassing is voor zover de wetgever
de gezondheidsrechten van minderjarigen niet in een specifieke wet geregeld
heeft.
- Integrale jeugdhulp (onder andere informatierecht, participatierecht, privacy,
menswaardige behandeling, bijstand vertrouwenspersoon, klachtrecht)
- Gerechtelijke procedures (onderscheidingsvermogen)
10
JEUGDRECHT
Hoofdstuk 1 – van onbekwame naar bekwame minderjarige
“Onze jeugd heeft tegenwoordig een sterke hang naar luxe, heeft slechte manieren, minachting
voor het gezag en geen eerbied voor ouderen. Ze geven de voorkeur aan kletspraatjes in plaats
van training… Jonge mensen staan niet meer op als een oudere de kamer binnenkomt. Zij
spreken hun ouders tegen, houden hun mond niet in gezelschap…en tiranniseren hun leraren.”
- Wie zou dit gezegd hebben? Discussie over de jeugd van tegenwoordig hebben we altijd
al gehad. Dit is een uitspraak van Socrates, maar het had evengoed een uitspraak
kunnen zijn vanuit de codex Hamourabi of een opa van de dag van vandaag.
1
,2
,Bekwaamheid van het kind
Fase 1 is de fase waar we het kind aan het ontdekken zijn. Dat is de fase waarin je ziet dat er in
regelgeving of in het maatschappelijke beeld een onderscheid wordt gemaakt tussen regels voor
volwassenen of regels voor jongeren. Men is zich ervan bewust dat kinderen anders reageren,
maar men is nog niet bezig met de vraag waarom dit zo is en waarom dit zo zou moeten. Het is
pas naar het einde toe van die periode dat men stilaan de vraag begint te stellen waarom dit zo
is, misschien zijn we wel te streng en moeten we kinderen en volwassenen niet op dezelfde
manier behandelen en mss moeten we ze beschermen.
Fase 2 is de kinderbeschermingsfase waarbij men regels inroept om kinderen te beschermen,
extra regels te geven of af te schermen. Net omdat die beschermingspendel zo ver doorgeslagen
is dat kinderen onder een stolp werd geplaatst waardoor kinderen eigenlijk bijna niets meer
konden doen. Men dacht dat dit geen goed idee is en misschien moeten we de kinderen toch
extra rechten geven zodat ze toch nog iets om handen hebben.
Fase 3 is de fase van de kinderrechten
De ontdekking
Heel veel auteurs die zeggen: in de middeleeuwen was er
niets, dus we zouden beter kijken naar het einde van de
renaissance en het begin van de gouden eeuw. Niet
iedereen is het daarmee eens en dat heeft vooral te maken
met de invulling die daaraan gegeven wordt. Deze auteurs
koppelen het ontdekken van het kind aan het ontdekken
van de reden waarom kinderen anders zijn en dat is idd iets
dat pas komt op het einde van de middeleeuwen en de
renaissance. Maar als het puur gaat over het ontdekken dat
kinderen anders zijn, dat hadden we al veel eerder. Als het
gaat om kinderen doen anders, dan is dat al heel vroeg.
Denk je dat het gaat over het feit dat kinderen andere
behoeften hebben en op een andere manier moeten
ondersteund worden dan is dat veel later.
Oudheid
Kinderen fysiek zwakker
Mening van een kind had dezelfde waarde als de mening van een dier
- Men herkende die minderwaardigheid, maar dacht nog niet na waarom dit zo was
Kinderen werden achtergelaten (ten voordele van andere kinderen in het gezin)
Er waren andere omgangsvormen ten aanzien van kinderen
Wel aandacht voor specifieke fenomenen (vooral) door kinderen gepleegd
- Codex Hammurabi 1750 v.Chr.
o 192. If a son of a paramour or a prostitute say to his adoptive father or mother: "You are not my
father, or my mother," his tongue shall be cut o?.
3
, o 193. If the son of a paramour or a prostitute desire his father's house, and desert his adoptive father
and adoptive mother, and goes to his father's house, then shall his eye be put out.
o 195. If a son strike his father, his hands shall be hewn o?.
è Werden niet anders behandeld dan volwassenen, maar men heeft kennelijk wel de
behoefte gevoeld om het gedrag van kinderen te benoemen en het belang ervan te
onderstrepen.
- Deuteronium 21.18.21 – religieuze teksten
o “Als een man een koppige en opstandige zoon heeft, die ondanks strafmaatregelen weigert zijn
ouders te gehoorzamen, moeten zijn ouders hem bij de leiders van de stad brengen en zeggen:
“Deze zoon van ons is koppig en opstandig. Hij wil ons niet gehoorzamen, hij gooit met geld en
drinkt te veel!” Dan zullen de mannen van zijn stad hem door steniging ter dood brengen. Op die
manier moet u dit kwaad uit uw midden wegdoen en heel Israël zal horen wat is gebeurd en diep
ontzag hebben voor de HERE”.
- Stubborn Children Law (1641, Massachusetts Bay Colony
o “If a man have a stubborn or rebellious son, of su?icient years and understanding sixteen years of
age, which will not obey the voice of his Father, or the voice of his Mother, and that when they have
chastened him will not harken unto them: then shall his Father and Mother being his natural
parents, lay hold on him, and bring him to the Magistrates assembled in Court and testify unto
them, that their son is stubborn and rebellious and will not obey their voice and chastisement, but
lives in sundry notorious crimes, such a son shall be put to death”
§ We zien dat de vorige religieuze tekst eigenlijk een vertaling is van deze
tekst
Bij de opkomst van het christendom werd er meer en meer belang gehecht aan de jonge
kinderen. Kinderen moesten namelijk zo snel mogelijk toetreden tot de familie van God en
moesten waken over de staat van hun ziel.
Kinderbescherming
Filosofen komen zich in het debat mengen en willen nadenken over de meer wetenschappelijke
inzichten
Bij de wetgeving zien we heel duidelijk de afdruk van die kinderrechtenbeweging. We zien de wet
op de kinderarbeid of de leerplichtwet, dan zien we heel duidelijk dat dit de invoer is van de
beschermingsbeweging die daar speelt en nog niet zo zeer de rechtenbeweging. Vaak wat
paternalistisch en niet zo zeer van we geven je rechten en kracht en zorgen dat je die rechten ook
kan uitoefenen.
Ontdekking van de beschermingsnood van het kind
- Afzonderlijke kindfase
o Het anders-zijn van kinderen wordt ontdekt
o Bewustwording ontwikkelingsstadia
o Nog-niet-mensen = sociale constructie
§ Ofwel het onttrekken van het kind ofwel het aanpassen van de
maatschappij
• Men koos voor het eerste en trok het kind weg vanuit de
arbeidsmarkt. Maar als het kind niet kan toetreden tot de
arbeidsmarkt is het erg moeilijk voor deze groep om zich een plek
toe te eigenen in de samenleving. Op die manier ontstaat een
sociaal geconstrueerde afhankelijkheid die volgens historici en
ontwikkelingspsychologen ook een negatief ecect heeft op de
ontwikkeling van het kind.
4
, - Verschillende visies over betekenis
o Moralisten: blanco blad à gaan ervan uit dat je start met een blanco blad en dat
we ervoor moeten zorgen dat kinderen niet slecht worden
§ “Let us then suppose the mind to be, as we say, white paper [tabula rasa] void of all
characters, without any ideas. How comes it to be furnished? Whence comes it by that
vast store which the busy and boundless fancy of man has painted on it with an almost
endless variety? Whence has it all the materials of reason and knowledge? To this I
answer, in one word, from experience.
•Het is je omgeving en je ervaringen die ervoor gaan zorgen dat er
op je wit blad goede of slechte dingen geschreven worden en je
ontwikkeld naar een goed of slecht mens. Die beleving is heel
belangrijk voor die categorie van auteurs.
o Romanticisten: inherent goed à je vertrekt van een inherent goed
§ “Savage man, left by Nature to bare instinct alone … will then begin with purely animal
functions …. His desires do not exceed his physical needs; the only goods he knows in the
Universe are food, a female, and rest”
• Vertrekken van een al beschreven blad. Iedereen die geboren
wordt is puur en goed. Je instincten zijn goed. Je gaat nooit meer
willen, instinctief, dan datgene wat je nodig hebt. Enkel als je in
een negatieve context zit, dat het zou kunnen dat je ontwikkelt in
de richting van een slecht karakter.
- Het verlichtingsdenken integreert de twee visies door de nadruk te leggen o het
opvoeden van kinderen in een afgeschermde context, zonder belang te hechten aan het
inherent slechte of goede uitgangspunt. Binnen de maatschappij moet voor hen een
dualiteit tussen kinderen en volwassenen erkend worden, waarbij kinderen opgevoegd
moeten worden op een manier die toelaat zo lang mogelijk een onschuldige en zorgeloos
positieve houding tegenover de wereld te kunnen verwerven
Industriële revolutie als katalysator
- Armoede als bedreiging voor de goede zeden en de goede moraal
o Opkomst stedelijke context en verpaupering
o Opkomst van de kinderarbeid à kinderen worden ingezet in die verpauperde
omgevingen om de economische stabiliteit van het gezin te versterken. De
werkomgeving is geen veilige omgeving en dat is ook de reden dat bij de
industrialisatie die wet komt en die kinderen weghalen.
o Invoering van Wet op de landloperij à negatieve invloeden uit de maatschappij
halen om die kinderen een goede context te kunnen geven
- Ontstaan sociale enquêtes, wetenschappelijk onderzoek naar de
levensomstandigheden van kinderen van arbeiders.
o Wat gebeurt er hier exact, we weten nog niet zo goed wat er hier aan de hand is,
maar we gaan alles proberen te observeren, categoriseren. Men komt snel tot de
conclusie dat dit geen goed milieu is voor de kinderen, soms mensen die
dronken zijn en geweld is niet goed voor kinderen.
We moeten die hieruit halen en hen redden zodat die kinderen uitgroeien tot
goede mensen. Hier ontstaat het idee van jeugdinstellingen: kinderen redden en
samensteken zodat we ze alleen maar kunnen overladen met positieve
invloeden.
5
,Er is nood aan maatschappelijk en juridische aandacht voor de kindfase
- Men heeft het idee om het kind uit die situatie te halen en ergens anders droppen waar
het goed is. De context heeft een negatieve invloed op kinderen en dat kind kan daar
niets aan doen. Op dat moment maakt het niet uit of dat kind in armoede leeft of feiten
gepleegd heeft, dat doet er niet toe want het is de context. Dat verklaart ook dat we heel
lang in die instellingen geen onderscheid hadden gemaakt in leefgroepen tussen
jongeren die delicten plegen of jongeren uit een verontrustende thuissituatie. Alles werd
gereduceerd tot de negatieve context. Als je verder gaat beginnen evolueren en meer
aandacht ga beginnen hebben dat de kinderen daar wel verantwoordelijk voor zijn en wel
bekwaamheid hebben, dan begint het langzaam moeilijker te worden om die kinderen uit
elkaar te houden. Dit is dus maar sinds korte tijd dat we die kinderen opsplitsen. We
moeten VOS kinderen en delict jongeren uit elkaar halen.
- Het heeft ook een impact op de lengte van je interventie. Ook daar hebben we niet altijd
consequente keuzes gemaakt. We halen ze weg zoals dat ze het nodig hebben, zoals ze
aan het opgroeien zijn en minderjarig zijn. Dat betekent dat je doorlooptijd afhankelijk is
van je leeftijd: als je 10 jaar bent dan zal dat 8 jaar zijn, ben je 15 dan is dat 3 jaar. Die
doorlooptijd is dus heel lang. Ook als je daar anders gaat beginnen naar kijken en wel
verantwoordelijkheid legt bij jongeren en overheidsinterventie aan gedrag gaat koppelen,
dan moet je je duur gaan verkorten. Het proportionaliteitsbeginsel: je reactie moet
proportioneel zijn met de feiten. Het is niet omdat je een snoep gepikt hebt en je bent 12
jaar dat je 8 jaar in die instelling moet blijven.
Afscherming in het belang van het kind
- Interesse gegoede burgerij
- Ontstaan van jeugdinstellingen, landloperkolonies, weeshuizen…
o Nieuwe gevangenissen
o Militaire discipline: uniformen, lijfstracen, marcheren
o Geen controle op leermeesters: slavernij
o Overbevolkingsproblematiek
o Mix van arme en deviante jongeren
Incompetentie-argument à kinderen hebben niet de competentie noch de ervaring om in te
schatten wat in hun belang is, waardoor de overgebleven rechten door derden uitgeoefend
worden. Op die manier ontstaat het zogenaamde jeugdmoratorium, dat voor sommige auteurs
het toppunt is van het adultocentrisme
- Adultocentrisme, jeugdmoratorium
o De jeugd worden in een soort van wachtkamer gestopt als in een jeugdinstelling
of jij mag nog niet meedoen met het arbeidsverhaal, dat is gevaarlijk voor jou….
Onze maatschappij is voor grote mensen en jij voldoet daar niet aan =
adultocentristisch
Kan je enkel beschermen door afschermen?
- Uit de context gehaald, van de werkvloer gehaald
- We hadden ook iets anders kunnen doen: hoe kunnen we er nu voor zorgen dat die
arbeid in de fabriek wel toegankelijk is voor kleine kinderen. Zodat ze ook recht hebben
voor te werken en minder gevaarlijk organiseren. De context en regelgeving aanpassing
ipv de kinderen uit hun vertrouwde context te halen.
6
,Kinderrechten
Alles wat aangenomen is rond 1970 was vooral met een focus op de afscherming en
bescherming van de kinderen. Pas vanaf de jaren 70 met de opkomst van de
kinderrechtenbeweging dat we besecen dat het afschermen niet de beste keuze was. We
moeten ervoor zorgen dat we dingen terugzetten en de kinderen niet uit hun context halen.
De wet van 1965, op het snijvlak, een wet heeft van beide ideeën. De doorbraak van de
kinderrechtenbeweging was heel miniem en is vooral gebaseerd op die kinderbescherming. Vijf
jaar later merken we dus dat we een wet hebben waar niemand meer achter staat en het
noorden en zuiden van het land hadden een andere visie over hoe we met het land omgaan.
Niemand was content met de wet en uiteindelijk kwam men tot het principe om allemaal hun
ding te doen waardoor we een staatshervorming krijgen en alles begint te communautariseren.
Mocht die wet later zijn aangenomen geweest, dan waren er niet zoveel discussies nodig en had
die wet er wss helemaal anders uitgezien.
Pas nadien, in het laatste tijdvak zien we dat de kinderrechtenbeweging opkomt. Dat gaan we
heel snel zien door opkomst van het kinderrechtenverdrag, Europees hof voor de rechten van de
mens heeft ook enkele principes en we zien dat er rechtspraak is. Er komt ook een reparatiewet.
Wetenschappelijke inzichten uit de cognitieve
ontwikkelingspsychologie
- Bv Jean Piaget
o In de laatste twee stadia ontwikkelen kinderen
de capaciteiten om verschillende mentale
handelingen uit te voeren.
We leggen een censuur op vanaf 18 jaar en vanaf dat je 18 jaar wordt dan mag je plots alles zelf
doen. Dit hebben we juridisch gemaakt, maar als je dat naast wetenschappelijke inzichten
leggen dan is dat eigenlijk niet juist. Er zijn dus fases en de ontwikkeling van een kind kan je
indelen in verschillende fases. De auteurs gaan vaak stoppen bij 12, vanaf 12 jaar kan je eigenlijk
al een inschatting maken. Bv als je vandaag geen ijsje kiest mag je er misschien morgen 2, maar
als je er vandaag al 2 eet dan mag je er morgen en overmorgrn geen meer. Als je dit legt naast
ons huidige recht, dan zien we dat we in het jeugddelinquentierecht dit zien vanaf 18 jaar.
Verandering van perspectief
- Terugwinnen van de materiële rechten à iedereen kan eigenaar zijn van een huis, een
baby kan dit ook bv door erfenissen. Alleen de formele rechten die eraan gekoppeld zijn
om dat huis te kunnen verhuren of verkopen zal niet bij dat baby’tje liggen.
o Zelfde rechten als volwassenen
o Aangevuld met bijkomende rechten: hoe dan? Hoe ver gaan we gaan in die
competentie, discussies wanneer we het wel of niet gaan opwerpen.
- Competentiediscussie formele rechten
o Geldigheid: een 17 jarige die een huis verkoopt en een notariële akte voor zich
krijgt, gaat dit mss niet snappen omdat er moeilijke woorden instaan. Goed dat je
op voorhand verifieert of die persoon wel alles snapt, maar een persoon van 19
jaar gaat het mss ook niet snappen, maar daar zal je die vraag niet aan stellen.
Zelfs personen van 30 kunnen die woorden niet begrijpen. Hoe geldig ben je dan
bezig?
7
, o Relevantie: moeten we hier eigenlijk mee bezig zijn, wat zijn we aan het doen. Bv
van het huis ja een 6-jarige gaat niet het initiatief kunnen nemen om een huis te
kopen, maar is dat relevant dat wij ons daar mee bezig houden? Waar maken wij
ons dan zorgen over, moeten we dit wel regelen? Je gaat maar interesse tonen in
het uitvoeren van je rechten en plichten vanaf dat het kan.
o Juistheid: we gaan er altijd vanuit dat kinderen dingen niet snappen, maar aan de
hand van onderzoek weten we dat dit fout is. Ze kunnen wel al veel op die leeftijd,
ze begrijpen en kunnen meer dan dat we soms verwachten. Ze gaan misschien
fouten maken maar dat is een leerproces.
- Verschillende stromingen
o Reformisme: hervormen à 18 jaar terugbrengen naar welke leeftijd?
o Radicalisme: alle mensen zijn gelijk à iedereen ondersteuning op basis van
competentie ipv de leeftijd
o Pragmatisme: hoe een verantwoorde keuze maken die recht doet aan
wetenschappelijke inzichten en aan nood aan bescherming
- Huidige rechtspositie
o Rechtsbekwaamheid maar handelingsonbekwaam
Huidige rechtspositie
Bekwaamheid
Burgerlijk recht
- Algemene regel in Belgisch recht = minderjarigen zijn wel rechtsbekwaam maar niet
handelingsbekwaam
- Temperingen in het burgerlijk wetboek (absolute nietigheden à relatieve nietigheden)
o Boek 5 (verbintenissen) à indien minderjarigen toch rechtshandelingen stellen
die ze eigenlijk niet kunnen stellen, staat hier slechts een relatieve nietigheid
tegenover.
§ Indien een contract nietig verklaard wordt wegens onbekwaamheid,
worden er specifieke gevolgen aan deze nietigverklaring gekoppeld: de
onbekwame is slechts gehouden tot restitutie voor zover hij voordeel
heeft gehaald uit de prestaties verkregen op grond van het nietige
contract, hetgeen door de medecontractant bewezen zal moeten worden
Burgerlijk wetboek
- Art. 488 - De meerderjarigheid is vastgesteld op de volle leeftijd van achttien jaren; op die
leeftijd is men bekwaam tot alle handelingen van het burgerlijk leven.
- Art. 1124 - Onbekwaam om contracten aan te gaan zijn; minderjarigen, krachtens artikel
492/1 beschermde personen en, in het algemeen, al degenen aan wie de wet het
aangaan van bepaalde contracten verbiedt.
Bij bekwaamheid maken we een onderscheid tussen individuele feitelijke beoordeling en
juridische kwalificatie. Bij juridische kwalificatie kunnen we verder een onderscheid maken
tussen rechtsbekwaam en handelingsbekwaamheid.
8
,Ouderlijk gezag
Juridische compensatie-constructie
- Toekenning en einde (gezagsco-ouderschap à men vertrekt sterk van het idee van
mama, papa kindje. Alle andere samenlevingsvormen zijn moeilijk om hier onder te
vatten. Het is de bedoeling dat mama en papa samen overleggen en samen een
beslissing nemen in het belang van het kind)
o Wat doe je als je met 1 ouder geconfronteerd wordt. Ouders gaan niet zoals een
siamees tweeling overal samen.
o Expliciet ouderlijk gezag à toekennen aan 1 ouder door de familierechter
- Rechten (eerbied, respect, gezag, goederen, vertegenwoordiging, contact, toezicht)
- Plichten (respect voor kind, voorzien in levensonderhoud)
- Aansprakelijkheid
o Aansprakelijkheid van ouders is een moeilijk concept in de relatie met de
kinderen en jongeren die een moeilijke relatie hebben met hun ouders. In een
klassiek gezin waar het allemaal goed gaat, daar zijn ouders met een
opvoedingsverantwoordelijkheid en als een kind schade richt dan zouden de
ouders hiervoor moeten opdraaien. Maar er is niet altijd een goede relatie tussen
mama, papa en kind. Wat gebeurt er bv als een kind geplaatst is. Zijn de ouders
dan nog altijd verantwoordelijk? Want de filosofie is wel van je had er maar beter
moeten op passen, beter opvoeden. Verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid
is best moeilijk. Kinderen in een instelling vinden het niet altijd tof dat informatie
zomaar doorstroomt naar de ouders. Als de jongeren de mogelijkheid heeft om
dit zelf te vergoeden dan is dit een moeilijke situatie, de informatie naar de
ouders gaat weg, maar kan je dat zomaar tolereren?
Burgerlijk wetboek
- Art. 1384 – De vader en de moeder zijn aansprakelijk voor de schade veroorzaakt door
hun minderjarige kinderen
Derde te goeder trouw mag gezamenlijk van een beslissing vermoeden à en dus niet op een
redelijke wijze zou moeten kunnen vermoeden en weten dat het geen gezamenlijke beslissing is,
dan mag je ervan uitgaan dat het een gezamenlijke beslissing is.
Uitzonderingen
Dan toch een beetje bekwaam?
- Dagelijkse handelingen (stilzwijgend mandaat van zijn wettelijke vertegenwoordigers om
dingen te kopen)
o Dingen die soms juridisch niet echt kunnen maar wel gebeuren
- Persoonlijkheids- en grondrechten (mening, onderwijs)
- Uitoefening van het ouderlijk gezag (ten aanzien van hun eigen minderjarige kinderen)
- Gezondheidszorg (wet patiëntenrechten) à zelfstandigheid van minderjarigen
o 3 ontwikkelingsfasen
§ 1° de minderjarige is wilsonbekwaam en dus niet in staat om een mening
te vormen en te uiten. De ouders zullen hier de nodige beslissingen
nemen
9
, § 2° de minderjarige is nog steeds wilsonbekwaam, maar is wel in staat om
een mening te vormen en om die mening ook te veruitwendigen. De
ouders zullen hier hun kind moeten betrekken bij het maken van de
beslissing.
§ 3° de minderjarige is wilsbekwaam en dus in staat om zelf en zelfstandig
zijn rechten in het kader van de Wet Patiëntenrechten uit te oefenen.
Bijgevolg geniet deze minderjarige een specifieke
handelingsbekwaamheid met betrekking tot de uitoefening van zijn
patiëntenrechten.
o Deze wet is een lex generalis die enkel van toepassing is voor zover de wetgever
de gezondheidsrechten van minderjarigen niet in een specifieke wet geregeld
heeft.
- Integrale jeugdhulp (onder andere informatierecht, participatierecht, privacy,
menswaardige behandeling, bijstand vertrouwenspersoon, klachtrecht)
- Gerechtelijke procedures (onderscheidingsvermogen)
10
