Preventie – januari 2026 1
PREVENTIE
= gedragsmatige, biologische of sociale interventies bedoeld om het risico op stoornissen, ziektes of sociale
problemen te verminderen voor zowel individuen als volledige populaties
- Preventie heeft wortels in de geneeskunde, waar het eerst gebruikt werd ter voorkoming van lichamelijke
ziekten – later werd dit uitgebreid naar psychische stoornissen en sociale problemen
• Het wordt dan ook sterk beïnvloed door het medisch model, wat ook wel begrijpelijk is, aangezien
preventie vaak vanuit dat beleidsdomein wordt gefinancierd
- Het heeft ook een centrale rol in de epidemiologie (de studie van frequentie van voorkomen en
verspreiding van ziekten en stoornissen in de populatie)
- Het is nog een vrij jong begrip en dus is het begrippenkader nog ‘in ontwikkeling’
Het is dus een koepelbegrip gericht op voorkomen van problemen of verergering van problemen
VORMEN VAN PREVENTIE
INDELING VOLGENS CAPLAN
= indeling op basis van ernst van het probleem of de stoornis
1. Primaire preventie draait rond het voorkomen van de stoornis voor er symptomen optreden, die gericht is
op de totale populatie, bv. consultatiebureau van Kind en Gezin, BOB-campagne
2. Secundaire preventie draait rond het voorkomen van verdere ontwikkeling van een stoornis waarvan de
eerste symptomen vertoond worden, gericht op de groep die deze symptomen vertoont, bv. extra
begeleiding voor kleuters die frequent agressief gedrag vertonen
3. Tertiaire preventie draait rond het voorkomen van negatieve gevolgen van een stoornis, gericht op de
groep die deze stoornis vertoont, bv. suïcidepogingen voorkomen bij depressieve patiënten
Maar er kwam wel wat kritiek op deze indeling…
- Is tertiaire preventie wel echt preventie?
- Deze 3 vormen dekken niet alle soorten preventie af, zoals groepen die ‘at risk’ zijn, bv. kinderen wiens
ouders scheiden hebben groter risico op verlaagd welbevinden, maar dat is niet de totale populatie en er
zijn ook nog niet per se tekenen of zelfs sprake van een stoornis
- Er is een te sterke nadruk op het voorkomen van ziektes en stoornissen, maar gezondheid is meer dan de
afwezigheid van ziekte
• Zelfs als men niet ziek is of een stoornis heeft, wil dat nog niet zeggen dat iemand gezond is
• Het gaat ook uit van de aanname dat betrouwbare diagnoses van psychische stoornissen mogelijk zijn,
maar die berusten vaak op subjectieve oordelen van oa. psychiaters
• Ook kennis nodig over oorzaken/antecedenten?
INDELING VOLGENS DE US INSTITUTE OF MEDICINE
= indeling obv een stand van zaken over preventieve gezondheidszorg in de geestelijke gezondheid die
preventie beperkt tot dienstverlening voor het plaatsvinden van een psychische stoornis
- Wanneer er wel sprake is van een stoornis, wordt er gesproken over remediëring en/of behandeling
- De indeling zelf is gemaakt obv doelgroep
1. Universele preventie is gericht op de hele populatie, zonder onderscheid volgens individueel risico, bv. een
hele leeftijdscategorie, een heel land
2. Selectieve preventie is gericht op een groep met verhoogd risico, bv. kinderen van ouders die scheiden
3. Geïndiceerde preventie is gericht op personen die symptomen vertonen maar nog niet (volledig)
beantwoorden aan de diagnostische criteria van de stoornis, bv. begeleiding voor kleuters die agressief
gedrag vertonen
,Preventie – januari 2026 2
Maar ook hier blijft het gaan om een deficit model dat uitgaat van problemen
Weisz et al. kwamen met een alternatief: de mental health intervention framework:
1. Wellness promotion
2. Universal prevention
3. Selective prevention
4. Indicated prevention
5. Therapeutic intervention
In 2009 werd ‘promotion of mental health’ toegevoegd aan de indeling van de US institute of medicine
GEZONDHEIDSPROMOTIE
= het proces waardoor mensen of groepen van mensen in staat gesteld worden om meer controle te verwerven
over de determinanten van hun gezondheid, en zo hun gezondheid te verbeteren (WHO, 1986)
Het WHO bepaalde 5 actieterreinen (waarvan nummers 2 en 4 in dit opo aan bod komen):
1. Healthy public policy
2. Supportive environments
3. Community involvement
4. Individu, bv. mindfulness
5. Reorient health services: meer inzetten op ambulante hulpverlening
(PREVENTIEF) GEZONDHEIDSBELEID
Het is cruciaal dat een gezondheidsbeleid van een land zich richt naar verschillende niveaus, aka stepped care
- In verschillende opeenvolgende stappen wordt het aanbod van de dienstverlening geïntensifieerd
- Op de lagere niveaus wordt er beperkte actie genomen, op hogere niveaus meer en intenser
- Enkele voorbeelden:
• Het interventiespectrum van Mrazek en Haggerty:
• Het zorgcontinuüm in Vlaanderen:
,Preventie – januari 2026 3
• The three-tier model in US onderwijs:
• Aanbod rond mentaal welbevinden van studenten bij de KUL
PREVENTIE VOOR KINDEREN EN JONGEREN
BELANG VAN PREVENTIE IN KINDERTIJD/ADOLESCENTIE
- Er is een hoge prevalentie van problemen
• Mentale stoornissen zijn wereldwijd in stijgende lijn
• Volgens onderzoek in 2010 heeft 13,4% van de kinderen wereldwijd een psychische stoornis, en dan
gaat het vooral om depressie, angst, externaliserend gedrag en ADHD
- Kinderen en jongeren hebben impact gehad van de corona-periode
• Onderzoek in 2022 vond dat veel kinderen en jongeren Covid-gerelateerde angst hadden en dat men
meer angstige en depressieve symptomen had dan pre-Covid (nu ook nog!)
▪ Maar de verhoging nu kan ook komen omdat de drempel is verlaagd om hulp te zoeken
• Deze problemen werden vooral gevonden bij oudere adolescenten, meisjes, neurodiverse jongeren en
jongeren met chronisch fysieke problemen
• Regelovertredend gedrag en gedragsproblemen lagen dan weer lager tijdens corona, maar zijn nu ook
weer aan het stijgen
- Internaliserende problemen zijn …
• Gestegen bij adolescenten in de laatste decennia
• Hoger bij meisjes dan bij jongens en ook sterker gestegen bij meisjes dan bij jongens
VERKLARINGEN / RISICOFACTOREN
Hoe kunnen we deze evoluties nu verklaren? Welke risicofactoren voor internaliserende problemen zijn er
(meer) gestegen (bij meisjes dan bij jongens)?
Er zijn geen eenduidige antwoorden voor die stijging, maar wel een paar hypothesen waaronder
veranderingen in de aanvang van puberteit, technologie en sociale media gebruik en economische factoren
VROEGERE START PUBERTEIT
De leeftijd voor het begin van de puberteit daalt doorheen de tijd, en dat sterker bij meisjes dan bij jongens
- Puberteit heeft dan weer effect op geslachtshormonen, stemming, slaap …
- Bovendien ervaart men meer stress door enerzijds een vroege verschijning van secundaire
geslachtskenmerken en anderzijds een potentiële mismatch tussen fysieke en cognitieve/emotionele
maturiteit (men verwacht meer omdat ze er ouder uitzien)
, Preventie – januari 2026 4
MACRO-ECONOMISCHE ONTWIKKELINGEN
Er is een stijgende economische ongelijkheid
- De middenklasse daalt, waardoor meer gezinnen moeite hebben om hun hoofd boven water te houden
- Bij de meest geïmpacteerde gezinnen bij de grote recessie van 2007-2009 zien we ook de sterkste stijging
van mentale problemen bij kinderen
- Kinderen in economisch depriverende situaties hebben meer risico op mentale problemen in contexten
met grotere inkomensongelijkheid
• Het kan gaan om materiële deprivatie, bv. niet genoeg geld voor gezonde voeding, nieuwe kleding,
vakantie
• En om relatieve deprivatie, bv. tijdens de kring horen ze dat anderen wel op vakantie zijn geweest
GEBRUIK VAN DIGITALE TECHNOLOGIE
- Veel onderzoek wijst op een verband tussen tijd op schermen en meer internaliserende problemen, wat
verklaard kan worden door …
• Minder face-to-face interactie met peers
• Meer sedentaire activiteiten
• Verstoring van slaap
• Blootstelling aan stresserende content, bv. klimaat, oorlogen
- Maar …
• Het gaat vaak om cross-sectioneel onderzoek, dus kan oorzaak-gevolg niet aangetoond worden
• Veel onderzoek bekijkt enkel de kwantiteit en niet de kwaliteit van activiteiten en interacties op
schermen
• Er is ook weinig onderzoek naar positieve gevolgen van schermgebruik
SOCIALE MEDIA
- Sociale media hebben mogelijk effect op de mentale gezondheid door …
• Sociale vergelijking en als gevolg lager zelfbeeld
• Cyberpesten
• De verklaringen van gebruik van digitale technologie gelden hier ook
- Er zijn wel gemengde bevindingen over links met internaliserende problemen
• Er wordt vaak gevonden dat lage en hoge mate van gebruik gerelateerd is aan meer problemen dan
matig gebruik, maar dit zijn kleine effecten, niet consistent gevonden, veel cross-sectioneel onderzoek,
focus op tijd en niet kwaliteit
• Er is wel een experiment gedaan met volwassenen waar men evidentie vond voor een nadelig effect
(want men had een minder goede stemming na gebruik van sociale media en een betere stemming als
ze een tijd geen sociale media gebruikten)
GENDER(ON)GELIJKHEID IN ONDERWIJS
- Vroeger was er genderongelijkheid in opleiding (meer jongens dan meisjes) – recenter zijn er evenveel
meisjes als jongens in LO en SO, maar meer meisjes in HO
- Er is bovendien een algemene stijging in opleidingsniveau, maar is er dan ook toenemend welbevinden?
NEE
• Meer mensen met hoge opleiding, kennisgebaseerde economie → hogere opleiding wordt belangrijker
→ meer stress
• Ervaren druk door schoolwerk → psychosomatische gezondheidsklachten, vooral bij meisjes
• Er is een grotere ‘gap’ tussen jongens en meisjes in mentale gezondheid in landen met meer
gendergelijkheid
▪ Meer problemen bij meisjes waar er gendergelijkheid is, waarschijnlijk door de druk en stress
GEVOLGEN VAN PROBLEMEN
OP KORTE TERMIJN
- Er is een bidirectioneel verband tussen psychosociale problemen en leerproblemen, bv. storend gedrag →
minder concentratie → mindere prestaties (en dit kan ook omgekeerd)
- Psychosociale problemen kunnen leiden tot andere psychosociale problemen, bv. meer angstig op T1 →
meer depressief en eenzaam op T2
PREVENTIE
= gedragsmatige, biologische of sociale interventies bedoeld om het risico op stoornissen, ziektes of sociale
problemen te verminderen voor zowel individuen als volledige populaties
- Preventie heeft wortels in de geneeskunde, waar het eerst gebruikt werd ter voorkoming van lichamelijke
ziekten – later werd dit uitgebreid naar psychische stoornissen en sociale problemen
• Het wordt dan ook sterk beïnvloed door het medisch model, wat ook wel begrijpelijk is, aangezien
preventie vaak vanuit dat beleidsdomein wordt gefinancierd
- Het heeft ook een centrale rol in de epidemiologie (de studie van frequentie van voorkomen en
verspreiding van ziekten en stoornissen in de populatie)
- Het is nog een vrij jong begrip en dus is het begrippenkader nog ‘in ontwikkeling’
Het is dus een koepelbegrip gericht op voorkomen van problemen of verergering van problemen
VORMEN VAN PREVENTIE
INDELING VOLGENS CAPLAN
= indeling op basis van ernst van het probleem of de stoornis
1. Primaire preventie draait rond het voorkomen van de stoornis voor er symptomen optreden, die gericht is
op de totale populatie, bv. consultatiebureau van Kind en Gezin, BOB-campagne
2. Secundaire preventie draait rond het voorkomen van verdere ontwikkeling van een stoornis waarvan de
eerste symptomen vertoond worden, gericht op de groep die deze symptomen vertoont, bv. extra
begeleiding voor kleuters die frequent agressief gedrag vertonen
3. Tertiaire preventie draait rond het voorkomen van negatieve gevolgen van een stoornis, gericht op de
groep die deze stoornis vertoont, bv. suïcidepogingen voorkomen bij depressieve patiënten
Maar er kwam wel wat kritiek op deze indeling…
- Is tertiaire preventie wel echt preventie?
- Deze 3 vormen dekken niet alle soorten preventie af, zoals groepen die ‘at risk’ zijn, bv. kinderen wiens
ouders scheiden hebben groter risico op verlaagd welbevinden, maar dat is niet de totale populatie en er
zijn ook nog niet per se tekenen of zelfs sprake van een stoornis
- Er is een te sterke nadruk op het voorkomen van ziektes en stoornissen, maar gezondheid is meer dan de
afwezigheid van ziekte
• Zelfs als men niet ziek is of een stoornis heeft, wil dat nog niet zeggen dat iemand gezond is
• Het gaat ook uit van de aanname dat betrouwbare diagnoses van psychische stoornissen mogelijk zijn,
maar die berusten vaak op subjectieve oordelen van oa. psychiaters
• Ook kennis nodig over oorzaken/antecedenten?
INDELING VOLGENS DE US INSTITUTE OF MEDICINE
= indeling obv een stand van zaken over preventieve gezondheidszorg in de geestelijke gezondheid die
preventie beperkt tot dienstverlening voor het plaatsvinden van een psychische stoornis
- Wanneer er wel sprake is van een stoornis, wordt er gesproken over remediëring en/of behandeling
- De indeling zelf is gemaakt obv doelgroep
1. Universele preventie is gericht op de hele populatie, zonder onderscheid volgens individueel risico, bv. een
hele leeftijdscategorie, een heel land
2. Selectieve preventie is gericht op een groep met verhoogd risico, bv. kinderen van ouders die scheiden
3. Geïndiceerde preventie is gericht op personen die symptomen vertonen maar nog niet (volledig)
beantwoorden aan de diagnostische criteria van de stoornis, bv. begeleiding voor kleuters die agressief
gedrag vertonen
,Preventie – januari 2026 2
Maar ook hier blijft het gaan om een deficit model dat uitgaat van problemen
Weisz et al. kwamen met een alternatief: de mental health intervention framework:
1. Wellness promotion
2. Universal prevention
3. Selective prevention
4. Indicated prevention
5. Therapeutic intervention
In 2009 werd ‘promotion of mental health’ toegevoegd aan de indeling van de US institute of medicine
GEZONDHEIDSPROMOTIE
= het proces waardoor mensen of groepen van mensen in staat gesteld worden om meer controle te verwerven
over de determinanten van hun gezondheid, en zo hun gezondheid te verbeteren (WHO, 1986)
Het WHO bepaalde 5 actieterreinen (waarvan nummers 2 en 4 in dit opo aan bod komen):
1. Healthy public policy
2. Supportive environments
3. Community involvement
4. Individu, bv. mindfulness
5. Reorient health services: meer inzetten op ambulante hulpverlening
(PREVENTIEF) GEZONDHEIDSBELEID
Het is cruciaal dat een gezondheidsbeleid van een land zich richt naar verschillende niveaus, aka stepped care
- In verschillende opeenvolgende stappen wordt het aanbod van de dienstverlening geïntensifieerd
- Op de lagere niveaus wordt er beperkte actie genomen, op hogere niveaus meer en intenser
- Enkele voorbeelden:
• Het interventiespectrum van Mrazek en Haggerty:
• Het zorgcontinuüm in Vlaanderen:
,Preventie – januari 2026 3
• The three-tier model in US onderwijs:
• Aanbod rond mentaal welbevinden van studenten bij de KUL
PREVENTIE VOOR KINDEREN EN JONGEREN
BELANG VAN PREVENTIE IN KINDERTIJD/ADOLESCENTIE
- Er is een hoge prevalentie van problemen
• Mentale stoornissen zijn wereldwijd in stijgende lijn
• Volgens onderzoek in 2010 heeft 13,4% van de kinderen wereldwijd een psychische stoornis, en dan
gaat het vooral om depressie, angst, externaliserend gedrag en ADHD
- Kinderen en jongeren hebben impact gehad van de corona-periode
• Onderzoek in 2022 vond dat veel kinderen en jongeren Covid-gerelateerde angst hadden en dat men
meer angstige en depressieve symptomen had dan pre-Covid (nu ook nog!)
▪ Maar de verhoging nu kan ook komen omdat de drempel is verlaagd om hulp te zoeken
• Deze problemen werden vooral gevonden bij oudere adolescenten, meisjes, neurodiverse jongeren en
jongeren met chronisch fysieke problemen
• Regelovertredend gedrag en gedragsproblemen lagen dan weer lager tijdens corona, maar zijn nu ook
weer aan het stijgen
- Internaliserende problemen zijn …
• Gestegen bij adolescenten in de laatste decennia
• Hoger bij meisjes dan bij jongens en ook sterker gestegen bij meisjes dan bij jongens
VERKLARINGEN / RISICOFACTOREN
Hoe kunnen we deze evoluties nu verklaren? Welke risicofactoren voor internaliserende problemen zijn er
(meer) gestegen (bij meisjes dan bij jongens)?
Er zijn geen eenduidige antwoorden voor die stijging, maar wel een paar hypothesen waaronder
veranderingen in de aanvang van puberteit, technologie en sociale media gebruik en economische factoren
VROEGERE START PUBERTEIT
De leeftijd voor het begin van de puberteit daalt doorheen de tijd, en dat sterker bij meisjes dan bij jongens
- Puberteit heeft dan weer effect op geslachtshormonen, stemming, slaap …
- Bovendien ervaart men meer stress door enerzijds een vroege verschijning van secundaire
geslachtskenmerken en anderzijds een potentiële mismatch tussen fysieke en cognitieve/emotionele
maturiteit (men verwacht meer omdat ze er ouder uitzien)
, Preventie – januari 2026 4
MACRO-ECONOMISCHE ONTWIKKELINGEN
Er is een stijgende economische ongelijkheid
- De middenklasse daalt, waardoor meer gezinnen moeite hebben om hun hoofd boven water te houden
- Bij de meest geïmpacteerde gezinnen bij de grote recessie van 2007-2009 zien we ook de sterkste stijging
van mentale problemen bij kinderen
- Kinderen in economisch depriverende situaties hebben meer risico op mentale problemen in contexten
met grotere inkomensongelijkheid
• Het kan gaan om materiële deprivatie, bv. niet genoeg geld voor gezonde voeding, nieuwe kleding,
vakantie
• En om relatieve deprivatie, bv. tijdens de kring horen ze dat anderen wel op vakantie zijn geweest
GEBRUIK VAN DIGITALE TECHNOLOGIE
- Veel onderzoek wijst op een verband tussen tijd op schermen en meer internaliserende problemen, wat
verklaard kan worden door …
• Minder face-to-face interactie met peers
• Meer sedentaire activiteiten
• Verstoring van slaap
• Blootstelling aan stresserende content, bv. klimaat, oorlogen
- Maar …
• Het gaat vaak om cross-sectioneel onderzoek, dus kan oorzaak-gevolg niet aangetoond worden
• Veel onderzoek bekijkt enkel de kwantiteit en niet de kwaliteit van activiteiten en interacties op
schermen
• Er is ook weinig onderzoek naar positieve gevolgen van schermgebruik
SOCIALE MEDIA
- Sociale media hebben mogelijk effect op de mentale gezondheid door …
• Sociale vergelijking en als gevolg lager zelfbeeld
• Cyberpesten
• De verklaringen van gebruik van digitale technologie gelden hier ook
- Er zijn wel gemengde bevindingen over links met internaliserende problemen
• Er wordt vaak gevonden dat lage en hoge mate van gebruik gerelateerd is aan meer problemen dan
matig gebruik, maar dit zijn kleine effecten, niet consistent gevonden, veel cross-sectioneel onderzoek,
focus op tijd en niet kwaliteit
• Er is wel een experiment gedaan met volwassenen waar men evidentie vond voor een nadelig effect
(want men had een minder goede stemming na gebruik van sociale media en een betere stemming als
ze een tijd geen sociale media gebruikten)
GENDER(ON)GELIJKHEID IN ONDERWIJS
- Vroeger was er genderongelijkheid in opleiding (meer jongens dan meisjes) – recenter zijn er evenveel
meisjes als jongens in LO en SO, maar meer meisjes in HO
- Er is bovendien een algemene stijging in opleidingsniveau, maar is er dan ook toenemend welbevinden?
NEE
• Meer mensen met hoge opleiding, kennisgebaseerde economie → hogere opleiding wordt belangrijker
→ meer stress
• Ervaren druk door schoolwerk → psychosomatische gezondheidsklachten, vooral bij meisjes
• Er is een grotere ‘gap’ tussen jongens en meisjes in mentale gezondheid in landen met meer
gendergelijkheid
▪ Meer problemen bij meisjes waar er gendergelijkheid is, waarschijnlijk door de druk en stress
GEVOLGEN VAN PROBLEMEN
OP KORTE TERMIJN
- Er is een bidirectioneel verband tussen psychosociale problemen en leerproblemen, bv. storend gedrag →
minder concentratie → mindere prestaties (en dit kan ook omgekeerd)
- Psychosociale problemen kunnen leiden tot andere psychosociale problemen, bv. meer angstig op T1 →
meer depressief en eenzaam op T2
