LEER-KRACHT 3
Arteveldehogeschool
2023-2024
,Inhoud
1 ONDERWIJSBELEID EN -ORGANISATIE..............................................................................2
2 ONDERWIJSORGANISATIE: VRIJHEID VAN ONDERWIJS.......................................................2
3 VRIJHEID VAN INRICHTING.............................................................................................. 2
4 SCHOOLKEUZE EN LEERPLICHT.......................................................................................7
5 ONDERWIJSREGELGEVING IN VLAANDEREN....................................................................13
6 KWALITEITSZORG EN -BEWAKING IN HET ONDERWIJS.....................................................22
7 ONDERWIJSLANDSCHAP................................................................................................29
8 SPECIFIEKE ONDERWIJSTRAJECTEN...............................................................................47
9 DEONTOLOGIE EN RECHTSPOSITIE.................................................................................52
10 DIVERSITEIT EN INCLUSIE........................................................................................... 53
11 BREDE SCHOOL.......................................................................................................... 82
12 RELIËF: VAN SCHOOLIDENTITEIT NAAR KATHOLIEKE DIALOOGSCHOOL...........................89
Pg 1/ 102
, 1 Onderwijsbeleid en -organisatie
2 Onderwijsorganisatie: Vrijheid van onderwijs
De Belgische grondwet werd gestemd op 7 februari 1831 en kan omschreven worden als erg liberaal voor
zijn tijd. Naast de vrijheid van taal, eredienst, meningsuiting, drukpers en vergadering werd ook de vrijheid
van onderwijs afgekondigd. Dit laatste bevatte twee aspecten:
Ten eerste had elke particulier, ongeacht of het een groep of een individu betrof, het recht in
België onderwijs te verschaffen. Dit wordt ‘vrijheid van inrichting’ genoemd.
Ten tweede kon elk gezinshoofd zelf bepalen in welke school hij zijn kind wilde inschrijven. Deze
‘vrijheid van schoolkeuze’ bleef in de praktijk beperkt tot twee mogelijkheden: het
confessioneel onderwijs (het onderwijs georganiseerd door de clerus ) en het officieel onderwijs
(georganiseerd door ‘een’ overheid).
3 Vrijheid van inrichting
De vrijheid van inrichting
Schoolstrijden
De grondwettelijke bepalingen (uit 1831) in verband met onderwijs waren erg algemeen en vaag. Er waren
dubbelzinnige interpretaties mogelijk, die voor veel conflicten zouden zorgen. Het veroorzaakte in het
tweede deel van de 19de en het eerste deel van de twintigste eeuw twee schoolstrijden.
Voor de katholieke scholen was de inzet daarbij telkens het verkrijgen van meer financiële middelen om
kwaliteitsvol onderwijs te organiseren. De liberalen en de socialisten daarentegen wilden meer officiële
scholen kunnen oprichten.
De essentiële vraag tijdens deze schoolstrijden luidde: ‘Wie mag onderwijs organiseren? Het rijk/de staat
(officiële scholen) of het privé-initiatief (vrije, meestal katholieke scholen)? Deze honderdjarige periode van
confrontatie eindigde met de ondertekening van het Schoolpact in 1958.
Concreet zijn de volgende bepalingen opgenomen in het Schoolpact:
o alle onderwijs tot 18 jaar is gratis, de staat komt financieel tussen,
o de vrije keuze van de ouders is gewaarborgd,
o het rijksonderwijs, provinciaal en gemeentelijk onderwijs mag overal kleuter- en lagere scholen
oprichten en zorgen voor leerlingenvervoer,
o het vrij onderwijs wordt gesubsidieerd mits voldaan wordt aan enkele voorwaarden zoals een
minimumleerplan, een lesrooster, beschikken over voldoende didactisch materiaal, gevestigd
zijn in bewoonbare en veilige gebouwen, …
o elk onderwijsnet krijgt gelijkheid van behandeling.
Toch bleven er ook na het afsluiten van het Schoolpact enkele discriminaties bestaan tussen het vrije
onderwijs en het rijksonderwijs:
- massale inplanting van rijksbasisscholen op kosten van de belastingbetaler, terwijl de staat niet
tussenkwam wanneer een vrije school werd opgericht;
- alle onkosten in het rijksonderwijs werden door de staat betaald;
- gratis leerlingenvervoer voor het rijksonderwijs;
- priesters/religieuzen in het lager onderwijs kregen slechts 60% van de wedde uitbetaald.
Het principe van de vrijheid van onderwijs is na de grondwetsherziening van 1993 opgenomen in artikel 24
van de Belgische grondwet:
Pg 2/ 102
, § 1. Het onderwijs is vrij; elke preventieve maatregel is verboden; de bestraffing van de misdrijven wordt
alleen door de wet of het decreet geregeld.
De gemeenschap waarborgt de keuzevrijheid van de ouders.
De gemeenschap richt neutraal onderwijs in. De neutraliteit houdt onder meer in, de eerbied voor de
filosofische, ideologische of godsdienstige opvattingen van de ouders en de leerlingen.
De scholen ingericht door openbare besturen bieden, tot het einde van de leerplicht, de keuze aan tussen
onderricht in een der erkende godsdiensten en de niet-confessionele zedenleer.
§ 2. Zo een gemeenschap als inrichtende macht bevoegdheden wil opdragen aan een of meer autonome
organen, kan dit slechts bij decreet, aangenomen met een meerderheid van twee derden van de
uitgebrachte stemmen.
§ 3. Ieder heeft recht op onderwijs, met eerbiediging van de fundamentele rechten en vrijheden. De
toegang tot het onderwijs is kosteloos tot het einde van de leerplicht.
Alle leerlingen die leerplichtig zijn, hebben ten laste van de gemeenschap recht op een morele of religieuze
opvoeding.
§ 4. Alle leerlingen of studenten, ouders, personeelsleden en onderwijsinstellingen zijn gelijk voor de wet of
het decreet. De wet en het decreet houden rekening met objectieve verschillen, waaronder de eigen
karakteristieken van iedere inrichtende macht, die een aangepaste behandeling verantwoorden.
§ 5. De inrichting, erkenning of subsidiëring van het onderwijs door de gemeenschap wordt geregeld door
de wet of het decreet.
Onderwijsnetten
De vrijheid van onderwijs, meer bepaald de vrijheid van inrichting, heeft ertoe geleid dat er in het
onderwijsveld clusters van scholen werden gevormd. Die clusters noemen we sinds het Schoolpact
onderwijsnetten. In Vlaanderen onderscheiden we drie onderwijsnetten:
1. het gemeenschapsonderwijs (GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap),
2. het officieel gesubsidieerd onderwijs,
3. het vrij gesubsidieerd onderwijs.
Afhankelijk van de inrichtende macht van een school behoort die tot een onderwijsnet.
De inrichtende macht of het schoolbestuur kan je het best vergelijken met een raad van bestuur in een
bedrijf. Het zijn de mensen die een school oprichten en besturen. Het bestuur ontvangt werkingsmiddelen
en subsidies van het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming en is verantwoordelijk voor het gebruik
van die middelen. De inrichtende macht neemt de vorm aan van een overheid, een natuurlijke persoon of
een rechtspersoon/rechtspersonen. Een inrichtende macht is vaak verantwoordelijk voor meer dan één
school. De directeur vertegenwoordigt de inrichtende macht op school.
Een inrichtende macht heeft heel verschillende taken. Ze werft de directie en de leraren aan en ontvangt
de werkingsmiddelen van de overheid. Dit geld dient om de kosten van onderwijs te dragen zoals
gebouwen en materialen, maar niet om lonen van leerkrachten te betalen.
De inrichtende macht is ook verantwoordelijk voor het pedagogisch project van de school. In het
pedagogisch project wordt de visie van de school op het kind en op het leren omschreven. Het is een soort
van opdrachtverklaring of missie van de school.
Merk op: een klein aantal scholen in Vlaanderen is niet erkend door de overheid en krijgt dan ook geen
werkingsmiddelen. Dit noemen we de privéscholen. Deze scholen behoren dan ook niet tot een
onderwijsnet.
Het Gemeenschapsonderwijs (GO!)
Het GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap is het officieel onderwijs dat door de openbare instelling
‘het GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap’ georganiseerd wordt in opdracht van de Vlaamse
Gemeenschap.
Pg 3/ 102
Arteveldehogeschool
2023-2024
,Inhoud
1 ONDERWIJSBELEID EN -ORGANISATIE..............................................................................2
2 ONDERWIJSORGANISATIE: VRIJHEID VAN ONDERWIJS.......................................................2
3 VRIJHEID VAN INRICHTING.............................................................................................. 2
4 SCHOOLKEUZE EN LEERPLICHT.......................................................................................7
5 ONDERWIJSREGELGEVING IN VLAANDEREN....................................................................13
6 KWALITEITSZORG EN -BEWAKING IN HET ONDERWIJS.....................................................22
7 ONDERWIJSLANDSCHAP................................................................................................29
8 SPECIFIEKE ONDERWIJSTRAJECTEN...............................................................................47
9 DEONTOLOGIE EN RECHTSPOSITIE.................................................................................52
10 DIVERSITEIT EN INCLUSIE........................................................................................... 53
11 BREDE SCHOOL.......................................................................................................... 82
12 RELIËF: VAN SCHOOLIDENTITEIT NAAR KATHOLIEKE DIALOOGSCHOOL...........................89
Pg 1/ 102
, 1 Onderwijsbeleid en -organisatie
2 Onderwijsorganisatie: Vrijheid van onderwijs
De Belgische grondwet werd gestemd op 7 februari 1831 en kan omschreven worden als erg liberaal voor
zijn tijd. Naast de vrijheid van taal, eredienst, meningsuiting, drukpers en vergadering werd ook de vrijheid
van onderwijs afgekondigd. Dit laatste bevatte twee aspecten:
Ten eerste had elke particulier, ongeacht of het een groep of een individu betrof, het recht in
België onderwijs te verschaffen. Dit wordt ‘vrijheid van inrichting’ genoemd.
Ten tweede kon elk gezinshoofd zelf bepalen in welke school hij zijn kind wilde inschrijven. Deze
‘vrijheid van schoolkeuze’ bleef in de praktijk beperkt tot twee mogelijkheden: het
confessioneel onderwijs (het onderwijs georganiseerd door de clerus ) en het officieel onderwijs
(georganiseerd door ‘een’ overheid).
3 Vrijheid van inrichting
De vrijheid van inrichting
Schoolstrijden
De grondwettelijke bepalingen (uit 1831) in verband met onderwijs waren erg algemeen en vaag. Er waren
dubbelzinnige interpretaties mogelijk, die voor veel conflicten zouden zorgen. Het veroorzaakte in het
tweede deel van de 19de en het eerste deel van de twintigste eeuw twee schoolstrijden.
Voor de katholieke scholen was de inzet daarbij telkens het verkrijgen van meer financiële middelen om
kwaliteitsvol onderwijs te organiseren. De liberalen en de socialisten daarentegen wilden meer officiële
scholen kunnen oprichten.
De essentiële vraag tijdens deze schoolstrijden luidde: ‘Wie mag onderwijs organiseren? Het rijk/de staat
(officiële scholen) of het privé-initiatief (vrije, meestal katholieke scholen)? Deze honderdjarige periode van
confrontatie eindigde met de ondertekening van het Schoolpact in 1958.
Concreet zijn de volgende bepalingen opgenomen in het Schoolpact:
o alle onderwijs tot 18 jaar is gratis, de staat komt financieel tussen,
o de vrije keuze van de ouders is gewaarborgd,
o het rijksonderwijs, provinciaal en gemeentelijk onderwijs mag overal kleuter- en lagere scholen
oprichten en zorgen voor leerlingenvervoer,
o het vrij onderwijs wordt gesubsidieerd mits voldaan wordt aan enkele voorwaarden zoals een
minimumleerplan, een lesrooster, beschikken over voldoende didactisch materiaal, gevestigd
zijn in bewoonbare en veilige gebouwen, …
o elk onderwijsnet krijgt gelijkheid van behandeling.
Toch bleven er ook na het afsluiten van het Schoolpact enkele discriminaties bestaan tussen het vrije
onderwijs en het rijksonderwijs:
- massale inplanting van rijksbasisscholen op kosten van de belastingbetaler, terwijl de staat niet
tussenkwam wanneer een vrije school werd opgericht;
- alle onkosten in het rijksonderwijs werden door de staat betaald;
- gratis leerlingenvervoer voor het rijksonderwijs;
- priesters/religieuzen in het lager onderwijs kregen slechts 60% van de wedde uitbetaald.
Het principe van de vrijheid van onderwijs is na de grondwetsherziening van 1993 opgenomen in artikel 24
van de Belgische grondwet:
Pg 2/ 102
, § 1. Het onderwijs is vrij; elke preventieve maatregel is verboden; de bestraffing van de misdrijven wordt
alleen door de wet of het decreet geregeld.
De gemeenschap waarborgt de keuzevrijheid van de ouders.
De gemeenschap richt neutraal onderwijs in. De neutraliteit houdt onder meer in, de eerbied voor de
filosofische, ideologische of godsdienstige opvattingen van de ouders en de leerlingen.
De scholen ingericht door openbare besturen bieden, tot het einde van de leerplicht, de keuze aan tussen
onderricht in een der erkende godsdiensten en de niet-confessionele zedenleer.
§ 2. Zo een gemeenschap als inrichtende macht bevoegdheden wil opdragen aan een of meer autonome
organen, kan dit slechts bij decreet, aangenomen met een meerderheid van twee derden van de
uitgebrachte stemmen.
§ 3. Ieder heeft recht op onderwijs, met eerbiediging van de fundamentele rechten en vrijheden. De
toegang tot het onderwijs is kosteloos tot het einde van de leerplicht.
Alle leerlingen die leerplichtig zijn, hebben ten laste van de gemeenschap recht op een morele of religieuze
opvoeding.
§ 4. Alle leerlingen of studenten, ouders, personeelsleden en onderwijsinstellingen zijn gelijk voor de wet of
het decreet. De wet en het decreet houden rekening met objectieve verschillen, waaronder de eigen
karakteristieken van iedere inrichtende macht, die een aangepaste behandeling verantwoorden.
§ 5. De inrichting, erkenning of subsidiëring van het onderwijs door de gemeenschap wordt geregeld door
de wet of het decreet.
Onderwijsnetten
De vrijheid van onderwijs, meer bepaald de vrijheid van inrichting, heeft ertoe geleid dat er in het
onderwijsveld clusters van scholen werden gevormd. Die clusters noemen we sinds het Schoolpact
onderwijsnetten. In Vlaanderen onderscheiden we drie onderwijsnetten:
1. het gemeenschapsonderwijs (GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap),
2. het officieel gesubsidieerd onderwijs,
3. het vrij gesubsidieerd onderwijs.
Afhankelijk van de inrichtende macht van een school behoort die tot een onderwijsnet.
De inrichtende macht of het schoolbestuur kan je het best vergelijken met een raad van bestuur in een
bedrijf. Het zijn de mensen die een school oprichten en besturen. Het bestuur ontvangt werkingsmiddelen
en subsidies van het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming en is verantwoordelijk voor het gebruik
van die middelen. De inrichtende macht neemt de vorm aan van een overheid, een natuurlijke persoon of
een rechtspersoon/rechtspersonen. Een inrichtende macht is vaak verantwoordelijk voor meer dan één
school. De directeur vertegenwoordigt de inrichtende macht op school.
Een inrichtende macht heeft heel verschillende taken. Ze werft de directie en de leraren aan en ontvangt
de werkingsmiddelen van de overheid. Dit geld dient om de kosten van onderwijs te dragen zoals
gebouwen en materialen, maar niet om lonen van leerkrachten te betalen.
De inrichtende macht is ook verantwoordelijk voor het pedagogisch project van de school. In het
pedagogisch project wordt de visie van de school op het kind en op het leren omschreven. Het is een soort
van opdrachtverklaring of missie van de school.
Merk op: een klein aantal scholen in Vlaanderen is niet erkend door de overheid en krijgt dan ook geen
werkingsmiddelen. Dit noemen we de privéscholen. Deze scholen behoren dan ook niet tot een
onderwijsnet.
Het Gemeenschapsonderwijs (GO!)
Het GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap is het officieel onderwijs dat door de openbare instelling
‘het GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap’ georganiseerd wordt in opdracht van de Vlaamse
Gemeenschap.
Pg 3/ 102
