ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INLEIDENDE BEDENKEKINGEN OVER CRIMINOLOGIE EN ETIOLOGIE
1. WAAR HOUDT DE ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE ZICH MEE BEZIG?
Etiologie:
• Zoektocht naar oorzakelijke determinanten/ de oorzaken van criminaliteit of regelovertredend gedrag
• Onderdeel van de criminologie
• Richt zich op waarom mensen regels overtreden om doelen te bereiken
Sutherland: historisch belangrijke definitie in 3 componenten:
• A) Sociologie van het wetgevingsproces
• B) Sociologie van de criminaliteit (wetgeving, sociale en psychologische factoren)
• C) Sociologie van de straf en het strafsysteem (waarom en hoe we straffen)
=> DE CRIMINOLOGIE IS DUS STERK BEÏNVLOED GEWEEST DOOR DE SOCIOLOGIE
De 8 belangrijke domeinen van de etiologische criminologie volgens de definitie:
• 1. Explanation – Verklaring van criminaliteit en regelovertreding
• 2. Prevention – Voorkomen van criminaliteit
• 3. Control – Controle van regelovertreding (grens tussen preventie en controle?).
• 4. Treatment – Aanpak van delinquentie, daders en slachtoffers
• 5. Measurement – Methodologische vragen: hoe meten we crimineel gedrag en determinanten doorheen de tijd,
op een betrouwbare en geldige manier?
• 6. Detection – Opsporen van criminaliteit, ook gedrag dat vaak onder de radar blijft
• 7. Legislation – Wetgeving bepaalt wat strafbaar is
• 8. Practice – strafrecht, gerecht en gevangeniswezen → theorie vertalen naar praktijk = complexe opgave
2. CRIMINALITEIT ALS BEWEGEND DOELWIT?
Wat is een bewegend doelwit?
• Criminaliteit is een moving target: het verandert voortdurend en neemt nieuwe vormen aan
=> criminaliteit verandert ook steeds en blijft deels ongrijpbaar
• Beeldspraak: een bewegende schietschijf is moeilijk te raken
=> net zoals criminaliteit moeilijk te vatten is
Criminaliteit wordt gezien vanuit verschillende perspectieven
• Juristen, penologen en historici: criminaliteit = inbreuk tegen juridische regels
• Biologen en psychologen: criminaliteit = antisociaal gedrag
• Sociologen en culturele antropologen: criminaliteit = deviantie (afwijking van sociale normen)
Evolutionaire invalshoek (biologen, psychologen en criminologen)
• Criminaliteit verklaard vanuit evolutionaire mechanismen:
o 1. Altruïsme- en coöperatiefalen
o 2. Gevolg van geëvolueerde modules
o 3. Gevolg van maladaptieve kenmerken (mismatch)
• Kernideeën
o Criminaliteit kan verbonden zijn met adaptieve kenmerken zoals conformiteit.
o Vragen blijven: hoe worden niet-adaptieve kenmerken (maladaptaties, bijproducten) in stand gehouden?
, • Belangrijke denkers
o G. Williams / R. Dawkins → zelfzuchtige genentheorie
o W. Hamilton → verwantschapsselectie
o R. Trivers → wederkerig altruïsme
o R. Alexander → indirecte wederkerigheid
o H. Gintis → indirecte wederkerigheid + straffen
Er is al heel erg veel gediscussieerd geweest over wat “criminaliteit” nu echt betekent
• Normaal vs abnormaal
o Normaal: wat binnen een bepaalde marge valt bij meetbare kenmerken (bv. persoonlijkheid)
o Abnormaal: wat zich aan de uiterste randen van een verdeling bevindt; statistisch, medisch of
maatschappelijk afwijkend
• Consensusvisie vs conflictvisie
o Consensus: criminaliteit als iets waarover brede maatschappelijke overeenstemming bestaat
o Conflict: criminaliteit als uitkomst van machtsststrijd en belangenconflicten
De pyramide van Hagan
• Criminaliteit kan geanalyseerd worden langs 3 dimensies:
o 1. Evaluation of social harm – Hoeveel schade veroorzaakt
een feit?
o 2. Severity of societal response – Hoe ernstig reageert de
samenleving (sancties, strafmaat)?
o 3. Consensus over norm – In welke mate is er
overeenstemming over de norm die overtreden wordt?
• Belangrijkste inzichten:
o Aan de basis van elk probleem ligt de aard van het feit: hoe
groot is de schade voor dader, slachtoffer en maatschappij?
o Er is een verschil tussen gedragingen die veel schade veroorzaken voor velen en gedragingen die
beperkte schade veroorzaken voor enkelen
Criminologie als objectwetenschap
• Criminologie richt zich op een object (criminaliteit)
o Dat object is veranderlijk, kan uitbreiden en nieuwe vormen aannemen → maakt de studie complexer
• Fouten vermijden
o Naturalistische fout: verkeerde assumpties trekken uit wat in de natuur bestaat
o Moralistische fout: morele oordelen verwarren met wetenschappelijke analyse
Belangrijk: maak geen denkfouten bij het bestuderen van determinanten van crimineel gedrag
Mala in se vs Mala prohibita
• Mala in se
o Handelingen die in bijna alle samenlevingen afgekeurd worden
o Hoog consensusniveau, vaak zware straffen, grote maatschappelijke schade
o Voorbeelden: moord, verkrachting
• Mala prohibita
o Handelingen die enkel strafbaar zijn omdat ze door de wet verboden zijn
o Minder consensus, vaak mildere straffen, beperkte schade
o Voorbeelden: bepaalde vormen van middelengebruik, regels die in de tijd of per SL kunnen veranderen
=> Kernprobleem
o Criminaliteit als bewegend doelwit: wat in de ene periode/samenleving als “crimineel” geldt (mala
prohibita), kan elders of later aanvaard worden
o Oorzaken en definities van mala prohibita zijn dus moeilijker te achterhalen dan bij mala in se
, Sociale schadelijkheid = kerncriterium in de
definitie van criminaliteit: daden die
maatschappelijke schade veroorzaken
Verzoeningspoging van Robert Agnew
• Voorstel: criminaliteit definiëren als “blameworthy harms, condemned by the public, sanctioned by the state.”
• Hiermee combineert Agnew:
o De sociale schadelijkheid van een handeling
o De publieke veroordeling
o De formele sanctie door de staat
Prisma van Lanier en Henry (1998)
• Variant op het Hagan’s model
• Toont verschillende soorten blameworthy harms
• Dimensies:
o Mate van zichtbaarheid (hoog ↔ verborgen)
o Mate van consensus (hoog ↔ laag)
o Mate van schade (relatief ↔ extreem)
o Sociale positie van daders (machtelozen ↔ machtigen)
• Kerninzichten:
o Vaak meer consensus over criminaliteit van de onderklasse dan over misdrijven van de bovenklasse
o Begrip “blameworthy harms” is bruikbaar binnen en buiten de etiologie
o Voorbeeld: milieucriminaliteit → schade niet meteen zichtbaar, maar publieke opinie verandert en leidt
tot herdefiniëring als crimineel gedrag
Wordt criminaliteit nu gezien als een sociale constructie of ontologische categorie?
• Sociale constructie of ontologische categorie?
o Criminaliteit kan gezien worden als een sociale constructie: bepaald door maatschappelijke en
juridische afspraken
o Tegelijk gaat het om reële handelingen met reële gevolgen → daarom ook een ontologische categorie van
gedrag
Definitie van criminaliteit volgens Mario Bunge => KLEMTOON OP MENSENRECHTEN
• Criminaliteit = handelingen die schade veroorzaken & basisrechten schenden
• Intentionaliteit als vraagstuk
o Cruciaal in strafrechtelijke betekenis van criminaliteit
o Voorbeeld:
▪ Met intentie → moord
▪ Zonder intentie → doodslag
o Intentionaliteit en verantwoordelijkheid linken aan het debat over vrije wil (komt later terug)
, 3. ENKELE GROTE VRAAGSTUKKEN IN DE CRIMINOLOGIE (4)
(1) Spreidingsvraagstuk – verdeling van criminaliteit in de samenleving
• Waarom belangrijk?
o Voor etiologie: eerst beschrijven hoe criminaliteit verspreid is, pas dan verklaren waarom ze voorkomt
o De spreiding helpt om gerichte vragen te stellen over oorzaken
• 3 vormen van spreiding:
o 1. Geografisch – criminaliteit is ongelijk verdeeld; er bestaan hot spots (daders slaan niet willekeurig toe)
o 2. Individueel – verdeling volgens leeftijd: typische curve (veel aandacht ging naar jeugdcriminaliteit,
maar ook volwassenen en ouderen plegen misdrijven)
o 3. Temporeel – criminaliteit verandert doorheen de tijd, met pieken en dalen
(2) Etiologische of ontstaansvraagstuk
• Centrale vraag: Waarom ontstaat en blijft criminaliteit bestaan bij mensen?
• Focus op het regelovertredende gedrag zelf
• De meeste etiologische theorieën zijn gericht op het achterhalen van oorzaken van dat gedrag
(3) Reactievraagstuk
• Centrale vraag: Waarom worden bepaalde gedragingen als “criminaliteit” benoemd?
• Focus ligt niet op de daad zelf, maar op de maatschappelijke en juridische reactie
• Gaat om processen van etikettering, machtsuitoefening en normstelling
(4) Bestrijdingsvraagstuk
• Centrale vraag: Hoe kunnen we criminaliteit bestrijden én voorkomen?
• Richt zich op het ontwikkelen van oplossingen en strategieën
• Omvat zowel:
o Repressie – reageren op gepleegde misdrijven (bv. politie, justitie, gevangenissen)
o Preventie – voorkomen dat misdrijven plaatsvinden (bv. beleid, sociale maatregelen, educatie)
HOOFDSTUK 1: INLEIDENDE BEDENKEKINGEN OVER CRIMINOLOGIE EN ETIOLOGIE
1. WAAR HOUDT DE ETIOLOGISCHE CRIMINOLOGIE ZICH MEE BEZIG?
Etiologie:
• Zoektocht naar oorzakelijke determinanten/ de oorzaken van criminaliteit of regelovertredend gedrag
• Onderdeel van de criminologie
• Richt zich op waarom mensen regels overtreden om doelen te bereiken
Sutherland: historisch belangrijke definitie in 3 componenten:
• A) Sociologie van het wetgevingsproces
• B) Sociologie van de criminaliteit (wetgeving, sociale en psychologische factoren)
• C) Sociologie van de straf en het strafsysteem (waarom en hoe we straffen)
=> DE CRIMINOLOGIE IS DUS STERK BEÏNVLOED GEWEEST DOOR DE SOCIOLOGIE
De 8 belangrijke domeinen van de etiologische criminologie volgens de definitie:
• 1. Explanation – Verklaring van criminaliteit en regelovertreding
• 2. Prevention – Voorkomen van criminaliteit
• 3. Control – Controle van regelovertreding (grens tussen preventie en controle?).
• 4. Treatment – Aanpak van delinquentie, daders en slachtoffers
• 5. Measurement – Methodologische vragen: hoe meten we crimineel gedrag en determinanten doorheen de tijd,
op een betrouwbare en geldige manier?
• 6. Detection – Opsporen van criminaliteit, ook gedrag dat vaak onder de radar blijft
• 7. Legislation – Wetgeving bepaalt wat strafbaar is
• 8. Practice – strafrecht, gerecht en gevangeniswezen → theorie vertalen naar praktijk = complexe opgave
2. CRIMINALITEIT ALS BEWEGEND DOELWIT?
Wat is een bewegend doelwit?
• Criminaliteit is een moving target: het verandert voortdurend en neemt nieuwe vormen aan
=> criminaliteit verandert ook steeds en blijft deels ongrijpbaar
• Beeldspraak: een bewegende schietschijf is moeilijk te raken
=> net zoals criminaliteit moeilijk te vatten is
Criminaliteit wordt gezien vanuit verschillende perspectieven
• Juristen, penologen en historici: criminaliteit = inbreuk tegen juridische regels
• Biologen en psychologen: criminaliteit = antisociaal gedrag
• Sociologen en culturele antropologen: criminaliteit = deviantie (afwijking van sociale normen)
Evolutionaire invalshoek (biologen, psychologen en criminologen)
• Criminaliteit verklaard vanuit evolutionaire mechanismen:
o 1. Altruïsme- en coöperatiefalen
o 2. Gevolg van geëvolueerde modules
o 3. Gevolg van maladaptieve kenmerken (mismatch)
• Kernideeën
o Criminaliteit kan verbonden zijn met adaptieve kenmerken zoals conformiteit.
o Vragen blijven: hoe worden niet-adaptieve kenmerken (maladaptaties, bijproducten) in stand gehouden?
, • Belangrijke denkers
o G. Williams / R. Dawkins → zelfzuchtige genentheorie
o W. Hamilton → verwantschapsselectie
o R. Trivers → wederkerig altruïsme
o R. Alexander → indirecte wederkerigheid
o H. Gintis → indirecte wederkerigheid + straffen
Er is al heel erg veel gediscussieerd geweest over wat “criminaliteit” nu echt betekent
• Normaal vs abnormaal
o Normaal: wat binnen een bepaalde marge valt bij meetbare kenmerken (bv. persoonlijkheid)
o Abnormaal: wat zich aan de uiterste randen van een verdeling bevindt; statistisch, medisch of
maatschappelijk afwijkend
• Consensusvisie vs conflictvisie
o Consensus: criminaliteit als iets waarover brede maatschappelijke overeenstemming bestaat
o Conflict: criminaliteit als uitkomst van machtsststrijd en belangenconflicten
De pyramide van Hagan
• Criminaliteit kan geanalyseerd worden langs 3 dimensies:
o 1. Evaluation of social harm – Hoeveel schade veroorzaakt
een feit?
o 2. Severity of societal response – Hoe ernstig reageert de
samenleving (sancties, strafmaat)?
o 3. Consensus over norm – In welke mate is er
overeenstemming over de norm die overtreden wordt?
• Belangrijkste inzichten:
o Aan de basis van elk probleem ligt de aard van het feit: hoe
groot is de schade voor dader, slachtoffer en maatschappij?
o Er is een verschil tussen gedragingen die veel schade veroorzaken voor velen en gedragingen die
beperkte schade veroorzaken voor enkelen
Criminologie als objectwetenschap
• Criminologie richt zich op een object (criminaliteit)
o Dat object is veranderlijk, kan uitbreiden en nieuwe vormen aannemen → maakt de studie complexer
• Fouten vermijden
o Naturalistische fout: verkeerde assumpties trekken uit wat in de natuur bestaat
o Moralistische fout: morele oordelen verwarren met wetenschappelijke analyse
Belangrijk: maak geen denkfouten bij het bestuderen van determinanten van crimineel gedrag
Mala in se vs Mala prohibita
• Mala in se
o Handelingen die in bijna alle samenlevingen afgekeurd worden
o Hoog consensusniveau, vaak zware straffen, grote maatschappelijke schade
o Voorbeelden: moord, verkrachting
• Mala prohibita
o Handelingen die enkel strafbaar zijn omdat ze door de wet verboden zijn
o Minder consensus, vaak mildere straffen, beperkte schade
o Voorbeelden: bepaalde vormen van middelengebruik, regels die in de tijd of per SL kunnen veranderen
=> Kernprobleem
o Criminaliteit als bewegend doelwit: wat in de ene periode/samenleving als “crimineel” geldt (mala
prohibita), kan elders of later aanvaard worden
o Oorzaken en definities van mala prohibita zijn dus moeilijker te achterhalen dan bij mala in se
, Sociale schadelijkheid = kerncriterium in de
definitie van criminaliteit: daden die
maatschappelijke schade veroorzaken
Verzoeningspoging van Robert Agnew
• Voorstel: criminaliteit definiëren als “blameworthy harms, condemned by the public, sanctioned by the state.”
• Hiermee combineert Agnew:
o De sociale schadelijkheid van een handeling
o De publieke veroordeling
o De formele sanctie door de staat
Prisma van Lanier en Henry (1998)
• Variant op het Hagan’s model
• Toont verschillende soorten blameworthy harms
• Dimensies:
o Mate van zichtbaarheid (hoog ↔ verborgen)
o Mate van consensus (hoog ↔ laag)
o Mate van schade (relatief ↔ extreem)
o Sociale positie van daders (machtelozen ↔ machtigen)
• Kerninzichten:
o Vaak meer consensus over criminaliteit van de onderklasse dan over misdrijven van de bovenklasse
o Begrip “blameworthy harms” is bruikbaar binnen en buiten de etiologie
o Voorbeeld: milieucriminaliteit → schade niet meteen zichtbaar, maar publieke opinie verandert en leidt
tot herdefiniëring als crimineel gedrag
Wordt criminaliteit nu gezien als een sociale constructie of ontologische categorie?
• Sociale constructie of ontologische categorie?
o Criminaliteit kan gezien worden als een sociale constructie: bepaald door maatschappelijke en
juridische afspraken
o Tegelijk gaat het om reële handelingen met reële gevolgen → daarom ook een ontologische categorie van
gedrag
Definitie van criminaliteit volgens Mario Bunge => KLEMTOON OP MENSENRECHTEN
• Criminaliteit = handelingen die schade veroorzaken & basisrechten schenden
• Intentionaliteit als vraagstuk
o Cruciaal in strafrechtelijke betekenis van criminaliteit
o Voorbeeld:
▪ Met intentie → moord
▪ Zonder intentie → doodslag
o Intentionaliteit en verantwoordelijkheid linken aan het debat over vrije wil (komt later terug)
, 3. ENKELE GROTE VRAAGSTUKKEN IN DE CRIMINOLOGIE (4)
(1) Spreidingsvraagstuk – verdeling van criminaliteit in de samenleving
• Waarom belangrijk?
o Voor etiologie: eerst beschrijven hoe criminaliteit verspreid is, pas dan verklaren waarom ze voorkomt
o De spreiding helpt om gerichte vragen te stellen over oorzaken
• 3 vormen van spreiding:
o 1. Geografisch – criminaliteit is ongelijk verdeeld; er bestaan hot spots (daders slaan niet willekeurig toe)
o 2. Individueel – verdeling volgens leeftijd: typische curve (veel aandacht ging naar jeugdcriminaliteit,
maar ook volwassenen en ouderen plegen misdrijven)
o 3. Temporeel – criminaliteit verandert doorheen de tijd, met pieken en dalen
(2) Etiologische of ontstaansvraagstuk
• Centrale vraag: Waarom ontstaat en blijft criminaliteit bestaan bij mensen?
• Focus op het regelovertredende gedrag zelf
• De meeste etiologische theorieën zijn gericht op het achterhalen van oorzaken van dat gedrag
(3) Reactievraagstuk
• Centrale vraag: Waarom worden bepaalde gedragingen als “criminaliteit” benoemd?
• Focus ligt niet op de daad zelf, maar op de maatschappelijke en juridische reactie
• Gaat om processen van etikettering, machtsuitoefening en normstelling
(4) Bestrijdingsvraagstuk
• Centrale vraag: Hoe kunnen we criminaliteit bestrijden én voorkomen?
• Richt zich op het ontwikkelen van oplossingen en strategieën
• Omvat zowel:
o Repressie – reageren op gepleegde misdrijven (bv. politie, justitie, gevangenissen)
o Preventie – voorkomen dat misdrijven plaatsvinden (bv. beleid, sociale maatregelen, educatie)
