KLASSIEKE MYTHOLOGIE
Samenvatting
2E SEMESTER
2E BACHELOR ARCHEOLOGIE
ArcheoStudent04
,Inhoud
INLEIDING....................................................................................................................................1
1 Doel & relevantie van mythes/mythologie.....................................................................1
1.1 Moderne verwerkingen.............................................................................................1
1.2 Mythologie als schatkamer van (te bewerken) denkbeelden – de Odyssee.............2
1.3 Belang (en gevaar) van verhalen..............................................................................3
2 Wat is een mythe/mythologie?........................................................................................3
2.1 Poging tot definitie...................................................................................................3
2.2 Het ontstaan van “mythe” als begrip........................................................................4
2.3 Mogelijke onderverdelingen.....................................................................................5
3 De antieke mythe............................................................................................................5
3.1 Chronologie..............................................................................................................5
3.2 Hoe werd de mythe door de GR verteld? – Vb.n uit Homeros.................................6
THEOGONIE..................................................................................................................................7
1 De geboorte van de goden...............................................................................................7
1.1 Dichterlijke oorsprong..............................................................................................7
1.2 Hesiodos’ Theogonie: Chaos & de primordiale wezens...........................................8
1.2.1 Machtsgreep van Kronos...................................................................................9
1.2.2 Comparatieve mythologie – 2 creatiemythes....................................................9
1.2.3 De geboorte van Aphrodite.............................................................................10
1.2.4 Van Kronos naar Zeus & de Olympiërs..........................................................10
1.3 Chaos vs. Kosmos & De rol van de Muzen............................................................11
1.4 Het Noodlot/De Schikgodinnen..............................................................................11
1.5 De Olympische Goden............................................................................................11
2 “Geloofden ze dat nu echt?”.........................................................................................13
2.1 Archaïsch................................................................................................................13
2.1.1 Het mythisch waarheidsregister......................................................................13
2.1.2 De Muzen........................................................................................................13
2.1.2.1 Als ‘concept’/waarheidsregister/belang i/d GR orale CUL.......................13
2.1.2.2 Begin van de Theogonie, Hesiodos...........................................................14
2.1.2.3 Zanger als spreekbuis van de Muzen.........................................................15
2.2 Antiek.....................................................................................................................15
2.2.1 Antropomorfisme (1): de eersten mythekritiek...............................................16
, 2.2.2 Een reddingspoging: rationalisering & allegorisering....................................16
2.3 19e-eeuws................................................................................................................18
2.3.1 Het Tylorisme: mythe als pre-wetenschap?....................................................18
2.3.2 Turtles all the way down. Waarom mythe geen mislukte wetenschap is........18
2.4 Hedendaags.............................................................................................................19
2.4.1 Antropomorfisme (2): een moderne verklaring..............................................19
2.4.2 Hans Blumenberg: de existentiële functie v/d mythe......................................20
2.4.3 Paul Veyne: de mythe is “ni vrai, ni faux”......................................................20
PROMETHEUS/PANDORA............................................................................................................21
1 Prometheus (I)...............................................................................................................21
1.0 Inleiding..................................................................................................................21
1.1 Het structuralisme – Strauss & “mythanalyse”......................................................21
1.2 Wie is Prometheus?................................................................................................22
1.3 Hesiodos als bron....................................................................................................22
1.3.1 Werken en Dagen............................................................................................22
1.3.2 Theogonie........................................................................................................23
2 Pandora.........................................................................................................................24
2.1 De analyse van Jean-Pierre Vernant.......................................................................24
2.1.1 Stap 1: Altijd zelfde tegenstelling iets wordt wel of niet gegeven door de
goden 24
2.1.2 Stap 2: Parallellen tussen Pandora en ….........................................................24
2.1.3 Stap 3: Link tussen de mythe & 4 fundamentele menselijke activiteiten.......25
2.2 De Hoop (Elpis) in de “doos” van Pandora............................................................26
3 Prometheus (2) – Nawerking........................................................................................26
3.1 Als (overmoedige) wetenschapper – Frankenstein.................................................26
3.2 Als rebel & kunstenaar...........................................................................................27
HERMES ALS ‘TRICKSTER’.........................................................................................................27
1 Structuur & wat eraan ontsnapt – Purity and Danger, Mary Douglas.........................28
2 De trickster: een grensganger........................................................................................28
2.1 Een universeel personage.......................................................................................29
3 Hermes als trickster.......................................................................................................30
3.1 Wie is Hermes?.......................................................................................................30
3.2 God van grens & kruispunt.....................................................................................31
4 De Homerische Hymne voor Hermes – Analyse & comparatieve mythologie............31
4.1 Van schildpad naar citer.........................................................................................32
, 4.2 God van het dubbelzinnige teken...........................................................................32
4.3 Van vleesfestijn naar offer......................................................................................32
4.4 God van de ‘onzuivere’ wereld..............................................................................33
4.5 “Change the rap”: verander het lied, verander de wereld.......................................33
VRUCHTBAARHEIDSMYTHEN & -RITEN.....................................................................................34
1 DEEL 1: Vruchtbaarheidsmythes.................................................................................34
1.1 Demeter & Persephone...........................................................................................34
1.1.1 De mythe.........................................................................................................34
1.1.1.1 De Homerische hymne voor Demeter........................................................34
1.1.2 De riten............................................................................................................36
1.1.3 Betekenis mythe/rite........................................................................................37
1.2 Adonis & Aphrodite – Dying and rising gods........................................................37
1.2.1 De mythe.........................................................................................................37
1.2.2 De rite, met structuralistische analyse van Marcel Detienne..........................39
1.2.2.1 De Adonia..................................................................................................39
1.2.2.2 Hoe het verhaal lezen.................................................................................39
1.2.2.3 De rite van het Adonisfeest vs. de Thesmoforia........................................40
1.2.2.4 Waarvoor dienden de riten? – Dubbele werking.......................................41
2 DEEL 2: Theorie & interpretatie..................................................................................41
2.1 Myth & Ritual.........................................................................................................41
2.1.1 James George Frazer, The Golden Bough (1890) – Comparatieve mythologie
41
2.1.1.1 Een enigmatische passage in de Aeneïs - Katabasis..................................41
2.1.1.2 The Golden Bough – Mythologische etymologie v/d titel.........................42
2.1.2 ‘Ritualisten’ na Frazer.....................................................................................43
2.2 Nawerking: het mythische thema v/d (on)vruchtbaarheid i/d moderniteit.............44
2.2.1 The Waste Land, T.S. Eliot (1922)..................................................................44
2.2.2 Apocalypse Now (1979), Francis Ford Coppola..............................................46
OEDIPUS....................................................................................................................................47
1 Inleiding........................................................................................................................47
2 Oedipus Tyrannus/Rex (ca. 429 v. Chr.), Sophocles....................................................48
2.1 Voorafgaand...........................................................................................................48
2.2 De tragedie + analyse.............................................................................................48
HELENA/PENELOPE....................................................................................................................50
1 Helena – Over de macht van het beeld.........................................................................51
, 1.1 Afkomst..................................................................................................................51
1.2 Ontvoering of vrijwillig meegaan van Helena?......................................................52
1.3 Na de val van Troje................................................................................................53
2 Penelope – De metafoor van het weven........................................................................54
2.1 Het verhaal van de Odyssee....................................................................................54
2.2 De metaforiek van het weven.................................................................................55
, I NLEIDING
1 Doel & relevantie van mythes/mythologie
Iedereen hoort graag verhalen → gevaar:
o Geven richting & zijn model om leven te oriënteren
o Opletten voor verouderde denkwijzen:
Mythes ≠ noodzakelijk universele wijsheid
Veel denkmanieren beter kritisch bekijken
o Wat men in verhalen zoekt:
Verklaringen
Entertainment (verbeelding & emoties in gang zetten)
! Ons een plaats geven/vertellen wie we zijn → verhaal om bestaan
mee te legitimeren !
Mythologie als referentiekader binnen onze CUL (kunst, LIT, taalgebruik, …):
o Oppenheimer: “I have become Death, destroyer of worlds” → Sanskriet-epos
o Als denkmodel → tragedie Bacchanten van Euripides (koning Pentheus
verbiedt Dionysos-cultus): denkmodel voor controle & repressie:
Dionysos = onverwachtse, norm-doorbrekende (, gevaarlijke) i/d
mens & smnlv.
Lessen in verwerkt:
▫ Omstreden morele standpunten falen (Pentheus tegen
“vreemde” religie, het norm-doorbrekende van de ritus)
▫ Het is nooit zwart/wit (voor- & tegenargumenten voor zowel
Dio als Pentheus) → men moet soms gedwongen kiezen tussen
2 kwaden
Door in publieke setting te spelen (theater): oefening in standpunten
tegenover elkaar zetten & hokjesdenken te doorbreken (vs. POL
debatten vandaag: eigen gelijk willen bestendigen)
Mythes = in kern tragedies:
o Draait rond ambiguïteit & onoplosbaarheid
o Niet 1 gemakkelijke oplossing
1.1 Moderne verwerkingen
Kunstwerken van Berlinde De Bruyckere:
o Mixed-media sculpturen → lijken op vlees & botten
o Kan gezien worden als kwetsbaarheid v/h menselijk lichaam
o Titel van werk: Actaeon:
Mythe: Actaeon (Thebaanse prins) jagen met jachthonden → ziet
Artemis & nimfen baden (mag niet: maagdelijke godin &
beschermster van jonge meisjes (wild, onaangeroerd & onaangeraakt))
→ verandert hem in hert → wordt door eigen jachthonden
verscheurd
Kunstwerk: afbeelding van pijnlijk verlangen → groeiende
hertengeweien schuren dons-laagje af → dieren hebben soms
1
, loshangende lappen vlees (uitzicht van verscheurd vlees, zoals Actaeon
verscheurd werd)
Archaïsch de dieren, gedichtbundel van Hester Knibbe:
o Titel Thebe & vragende structuur = verwijzing
naar mythe zelf (raadsel Sfinx)
o Mythe Oedipus:
2
, o “De poorten [naar de oude stad] zijn afgebroken”:
Iemand wil terug naar het verleden = “de plek die ik zoek” in de
oude stad
Steeds meer vragen om dichter bij oude stad te komen → wanneer
“ik” er bijna is: geen toegang (“de poorten zijn afgebroken”) => je
kan niet terug naar het verleden/het verleden niet veranderen ↓
o Oedipus zoekt naar het verleden (onderzoek naar moordenaar oude koning
(hemzelf)) & vindt het op tragische wijze (is zelf de moordenaar & kon dus
niet ontsnappen aan zijn noodlot (de profetie))
Ithaka, gedicht van Kavafis:
o Duidelijke/expliciete
verwijzingen naar de
mythe
o Laatste zin: reis >
einddoel → Odyssee als
metafoor voor
mensenleven: we
werken ons voortdurend
naar een doel toe (en
* zien dat doel als
eindbestemming),
terwijl we net in de tocht ernaartoe worden wie we zijn, niet door het doel
zelf
o Kyklopen & Laistrygonen = allegorisch voor negatieve gevoelens i/h leven
=> in veel mythes zelf: goden vaak als allegorisch te interpreteren voor
innerlijke krachten/gevoelens
1.2 Mythologie als schatkamer van (te bewerken)
denkbeelden – de Odyssee
Mythes bedoeld om je aan het denken te zetten:
o (Bijna) nooit simpele moraal v/h verhaal
o Wel duidelijke consequenties van acties (in-story) → niet als duidelijk vb.
van hoe te handelen in bep. situaties (maar kan wel als gids dienen)
o Allegorisch lezen → begrip bieden & nadenken over verhalen & personages
& acties → extrapoleren op eigen leven => jezelf oriënteren i/d wereld
The Mighty Dead, boek van Adam Nicolson:
o Hoe Odyssee letterlijk & figuurlijk betekenis gaf aan zijn leven (interpretatie
van mythe als metafoor voor mensenleven)
o *
Le Mythe de Sisyphe, Albert Camus:
3
, o De mythe:
o Dood zelf bedrogen = teken
van hoogmoed (hybris) + ging
in tegen natuurlijke gang van
zaken: mensen moet sterven
→ is wat hen ≠ maakt v/d
goden
o Straf = i/d eeuwigheid rots
omhoogduwen & opnieuw
beginnen => ironie v/d goden:
hij wou het eeuwige leven &
krijgt het, maar als eeuwige
kwelling
o Als metafoor om
existentialisme uit te leggen
1.3 Belang (en gevaar) van verhalen
Mens = animal symbolicum & homo fabulans:
o Leeft in verhalen
o Verhalen geven zin, richting & structuur aan ons leven → door zodanige
alomtegenwoordigheid ervan: we zijn ons hier vaak niet van bewust
Gevaar:
o Mens is “gemaakt voor” mythes & religie
o Verhalen aanpassen aan eigen hand → bv. in POL propaganda
2 Wat is een mythe/mythologie?
2.1 Poging tot definitie
Vaak bij samenlevingen die een CUL delen: geldt als gemeenschappelijk
referentiekader → samenleven door zelfde verhalen te vertellen (bv. historische
gebeurtenissen, oorlogsrelaas)
Geen WET consensus over def.
Eigenschappen v/e mythe (niet elke mythe bezit álle eigenschappen):
o Traditioneel → credibiliteit ontstaan door telkens opnieuw te vertellen (&
zo belang verdiend in gemeenschap)
4
, o Anoniem auteurschap:
Worden her-verteld door ID-bare figuren → ≠ diegenen die het
verhaal hebben verzonnen
Verhaal houdt zichzelf in stand, los van concrete personen
Vaak beginnend met Muzen aanroepen → zelfs wie ze neerschreef,
zag zichzelf niet als uitvinder ervan
o Binnen een gemeenschap:
Verhalen brengen mensen samen
POL impact mogelijk (bv. Athene speelt in op mythische etymologie
van hun naam + Athena als lievelingsdochter van Zeus)
o Sacraal verhaal:
Gelinkt aan belang i/d gemeenschap ↑
Gelinkt aan het goddelijke & (vergoddelijkte) helden → hadden vaak
tombe in stad waar mythe zich afspeelde → werden gezien als
concrete personen, die echt hadden geleefd & aan de stad gelinkt
waren
o Antropomorfe/bovenmenselijke wezens:
Dieren met menselijk gedrag
Goden, helden, geesten
o Vinden plaats buiten historische tijd/contact tussen mensen- & godenwereld
→ geplaatst in vaag ver verleden om onmogelijkheid v/h bovennatuurlijke,
dat zich wel i/d gekende wereld afspeelt, te omzeilen
o Volgens gefragmenteerde & onordelijke logica (volgens ons pov/voldoet
niet aan onze logica-eisen)
o Functies:
Verklaren (meestal)
Verzoenen → omgaan met onmogelijke tegenstellingen (bv.
Pentheus: regels voor orde = nodig, maar niet te streng, chaos = ook
nodig → mythe als verhaal om balans te vinden)
Sturen/legitimeren:
▫ POL → gedragspatronen propageren
▫ Bv. Christelijke zondeval door Eva “=” legitimatie voor
misogynie
o Binnen netwerk van verwante verhalen:
Inhoudelijk verbonden
Weerspiegeling van onderliggend waardenpatroon v/d smnlv.
2.2 Het ontstaan van “mythe” als begrip
i/d oudheid zelf:
o Oorspronkelijk: mythos als taalhandeling (zoals logos & epos)
o Vanaf Plato (4e E v. Chr.): oppositie tussen mythos & logos:
Logos = betrouwbare woorden v/d filosoof, logisch beredeneerd
Mythos = verhalen v/d aloude traditie
=> Historisch logisch: vanaf 6e E v. Chr. opkomst van godenkritiek:
5
Samenvatting
2E SEMESTER
2E BACHELOR ARCHEOLOGIE
ArcheoStudent04
,Inhoud
INLEIDING....................................................................................................................................1
1 Doel & relevantie van mythes/mythologie.....................................................................1
1.1 Moderne verwerkingen.............................................................................................1
1.2 Mythologie als schatkamer van (te bewerken) denkbeelden – de Odyssee.............2
1.3 Belang (en gevaar) van verhalen..............................................................................3
2 Wat is een mythe/mythologie?........................................................................................3
2.1 Poging tot definitie...................................................................................................3
2.2 Het ontstaan van “mythe” als begrip........................................................................4
2.3 Mogelijke onderverdelingen.....................................................................................5
3 De antieke mythe............................................................................................................5
3.1 Chronologie..............................................................................................................5
3.2 Hoe werd de mythe door de GR verteld? – Vb.n uit Homeros.................................6
THEOGONIE..................................................................................................................................7
1 De geboorte van de goden...............................................................................................7
1.1 Dichterlijke oorsprong..............................................................................................7
1.2 Hesiodos’ Theogonie: Chaos & de primordiale wezens...........................................8
1.2.1 Machtsgreep van Kronos...................................................................................9
1.2.2 Comparatieve mythologie – 2 creatiemythes....................................................9
1.2.3 De geboorte van Aphrodite.............................................................................10
1.2.4 Van Kronos naar Zeus & de Olympiërs..........................................................10
1.3 Chaos vs. Kosmos & De rol van de Muzen............................................................11
1.4 Het Noodlot/De Schikgodinnen..............................................................................11
1.5 De Olympische Goden............................................................................................11
2 “Geloofden ze dat nu echt?”.........................................................................................13
2.1 Archaïsch................................................................................................................13
2.1.1 Het mythisch waarheidsregister......................................................................13
2.1.2 De Muzen........................................................................................................13
2.1.2.1 Als ‘concept’/waarheidsregister/belang i/d GR orale CUL.......................13
2.1.2.2 Begin van de Theogonie, Hesiodos...........................................................14
2.1.2.3 Zanger als spreekbuis van de Muzen.........................................................15
2.2 Antiek.....................................................................................................................15
2.2.1 Antropomorfisme (1): de eersten mythekritiek...............................................16
, 2.2.2 Een reddingspoging: rationalisering & allegorisering....................................16
2.3 19e-eeuws................................................................................................................18
2.3.1 Het Tylorisme: mythe als pre-wetenschap?....................................................18
2.3.2 Turtles all the way down. Waarom mythe geen mislukte wetenschap is........18
2.4 Hedendaags.............................................................................................................19
2.4.1 Antropomorfisme (2): een moderne verklaring..............................................19
2.4.2 Hans Blumenberg: de existentiële functie v/d mythe......................................20
2.4.3 Paul Veyne: de mythe is “ni vrai, ni faux”......................................................20
PROMETHEUS/PANDORA............................................................................................................21
1 Prometheus (I)...............................................................................................................21
1.0 Inleiding..................................................................................................................21
1.1 Het structuralisme – Strauss & “mythanalyse”......................................................21
1.2 Wie is Prometheus?................................................................................................22
1.3 Hesiodos als bron....................................................................................................22
1.3.1 Werken en Dagen............................................................................................22
1.3.2 Theogonie........................................................................................................23
2 Pandora.........................................................................................................................24
2.1 De analyse van Jean-Pierre Vernant.......................................................................24
2.1.1 Stap 1: Altijd zelfde tegenstelling iets wordt wel of niet gegeven door de
goden 24
2.1.2 Stap 2: Parallellen tussen Pandora en ….........................................................24
2.1.3 Stap 3: Link tussen de mythe & 4 fundamentele menselijke activiteiten.......25
2.2 De Hoop (Elpis) in de “doos” van Pandora............................................................26
3 Prometheus (2) – Nawerking........................................................................................26
3.1 Als (overmoedige) wetenschapper – Frankenstein.................................................26
3.2 Als rebel & kunstenaar...........................................................................................27
HERMES ALS ‘TRICKSTER’.........................................................................................................27
1 Structuur & wat eraan ontsnapt – Purity and Danger, Mary Douglas.........................28
2 De trickster: een grensganger........................................................................................28
2.1 Een universeel personage.......................................................................................29
3 Hermes als trickster.......................................................................................................30
3.1 Wie is Hermes?.......................................................................................................30
3.2 God van grens & kruispunt.....................................................................................31
4 De Homerische Hymne voor Hermes – Analyse & comparatieve mythologie............31
4.1 Van schildpad naar citer.........................................................................................32
, 4.2 God van het dubbelzinnige teken...........................................................................32
4.3 Van vleesfestijn naar offer......................................................................................32
4.4 God van de ‘onzuivere’ wereld..............................................................................33
4.5 “Change the rap”: verander het lied, verander de wereld.......................................33
VRUCHTBAARHEIDSMYTHEN & -RITEN.....................................................................................34
1 DEEL 1: Vruchtbaarheidsmythes.................................................................................34
1.1 Demeter & Persephone...........................................................................................34
1.1.1 De mythe.........................................................................................................34
1.1.1.1 De Homerische hymne voor Demeter........................................................34
1.1.2 De riten............................................................................................................36
1.1.3 Betekenis mythe/rite........................................................................................37
1.2 Adonis & Aphrodite – Dying and rising gods........................................................37
1.2.1 De mythe.........................................................................................................37
1.2.2 De rite, met structuralistische analyse van Marcel Detienne..........................39
1.2.2.1 De Adonia..................................................................................................39
1.2.2.2 Hoe het verhaal lezen.................................................................................39
1.2.2.3 De rite van het Adonisfeest vs. de Thesmoforia........................................40
1.2.2.4 Waarvoor dienden de riten? – Dubbele werking.......................................41
2 DEEL 2: Theorie & interpretatie..................................................................................41
2.1 Myth & Ritual.........................................................................................................41
2.1.1 James George Frazer, The Golden Bough (1890) – Comparatieve mythologie
41
2.1.1.1 Een enigmatische passage in de Aeneïs - Katabasis..................................41
2.1.1.2 The Golden Bough – Mythologische etymologie v/d titel.........................42
2.1.2 ‘Ritualisten’ na Frazer.....................................................................................43
2.2 Nawerking: het mythische thema v/d (on)vruchtbaarheid i/d moderniteit.............44
2.2.1 The Waste Land, T.S. Eliot (1922)..................................................................44
2.2.2 Apocalypse Now (1979), Francis Ford Coppola..............................................46
OEDIPUS....................................................................................................................................47
1 Inleiding........................................................................................................................47
2 Oedipus Tyrannus/Rex (ca. 429 v. Chr.), Sophocles....................................................48
2.1 Voorafgaand...........................................................................................................48
2.2 De tragedie + analyse.............................................................................................48
HELENA/PENELOPE....................................................................................................................50
1 Helena – Over de macht van het beeld.........................................................................51
, 1.1 Afkomst..................................................................................................................51
1.2 Ontvoering of vrijwillig meegaan van Helena?......................................................52
1.3 Na de val van Troje................................................................................................53
2 Penelope – De metafoor van het weven........................................................................54
2.1 Het verhaal van de Odyssee....................................................................................54
2.2 De metaforiek van het weven.................................................................................55
, I NLEIDING
1 Doel & relevantie van mythes/mythologie
Iedereen hoort graag verhalen → gevaar:
o Geven richting & zijn model om leven te oriënteren
o Opletten voor verouderde denkwijzen:
Mythes ≠ noodzakelijk universele wijsheid
Veel denkmanieren beter kritisch bekijken
o Wat men in verhalen zoekt:
Verklaringen
Entertainment (verbeelding & emoties in gang zetten)
! Ons een plaats geven/vertellen wie we zijn → verhaal om bestaan
mee te legitimeren !
Mythologie als referentiekader binnen onze CUL (kunst, LIT, taalgebruik, …):
o Oppenheimer: “I have become Death, destroyer of worlds” → Sanskriet-epos
o Als denkmodel → tragedie Bacchanten van Euripides (koning Pentheus
verbiedt Dionysos-cultus): denkmodel voor controle & repressie:
Dionysos = onverwachtse, norm-doorbrekende (, gevaarlijke) i/d
mens & smnlv.
Lessen in verwerkt:
▫ Omstreden morele standpunten falen (Pentheus tegen
“vreemde” religie, het norm-doorbrekende van de ritus)
▫ Het is nooit zwart/wit (voor- & tegenargumenten voor zowel
Dio als Pentheus) → men moet soms gedwongen kiezen tussen
2 kwaden
Door in publieke setting te spelen (theater): oefening in standpunten
tegenover elkaar zetten & hokjesdenken te doorbreken (vs. POL
debatten vandaag: eigen gelijk willen bestendigen)
Mythes = in kern tragedies:
o Draait rond ambiguïteit & onoplosbaarheid
o Niet 1 gemakkelijke oplossing
1.1 Moderne verwerkingen
Kunstwerken van Berlinde De Bruyckere:
o Mixed-media sculpturen → lijken op vlees & botten
o Kan gezien worden als kwetsbaarheid v/h menselijk lichaam
o Titel van werk: Actaeon:
Mythe: Actaeon (Thebaanse prins) jagen met jachthonden → ziet
Artemis & nimfen baden (mag niet: maagdelijke godin &
beschermster van jonge meisjes (wild, onaangeroerd & onaangeraakt))
→ verandert hem in hert → wordt door eigen jachthonden
verscheurd
Kunstwerk: afbeelding van pijnlijk verlangen → groeiende
hertengeweien schuren dons-laagje af → dieren hebben soms
1
, loshangende lappen vlees (uitzicht van verscheurd vlees, zoals Actaeon
verscheurd werd)
Archaïsch de dieren, gedichtbundel van Hester Knibbe:
o Titel Thebe & vragende structuur = verwijzing
naar mythe zelf (raadsel Sfinx)
o Mythe Oedipus:
2
, o “De poorten [naar de oude stad] zijn afgebroken”:
Iemand wil terug naar het verleden = “de plek die ik zoek” in de
oude stad
Steeds meer vragen om dichter bij oude stad te komen → wanneer
“ik” er bijna is: geen toegang (“de poorten zijn afgebroken”) => je
kan niet terug naar het verleden/het verleden niet veranderen ↓
o Oedipus zoekt naar het verleden (onderzoek naar moordenaar oude koning
(hemzelf)) & vindt het op tragische wijze (is zelf de moordenaar & kon dus
niet ontsnappen aan zijn noodlot (de profetie))
Ithaka, gedicht van Kavafis:
o Duidelijke/expliciete
verwijzingen naar de
mythe
o Laatste zin: reis >
einddoel → Odyssee als
metafoor voor
mensenleven: we
werken ons voortdurend
naar een doel toe (en
* zien dat doel als
eindbestemming),
terwijl we net in de tocht ernaartoe worden wie we zijn, niet door het doel
zelf
o Kyklopen & Laistrygonen = allegorisch voor negatieve gevoelens i/h leven
=> in veel mythes zelf: goden vaak als allegorisch te interpreteren voor
innerlijke krachten/gevoelens
1.2 Mythologie als schatkamer van (te bewerken)
denkbeelden – de Odyssee
Mythes bedoeld om je aan het denken te zetten:
o (Bijna) nooit simpele moraal v/h verhaal
o Wel duidelijke consequenties van acties (in-story) → niet als duidelijk vb.
van hoe te handelen in bep. situaties (maar kan wel als gids dienen)
o Allegorisch lezen → begrip bieden & nadenken over verhalen & personages
& acties → extrapoleren op eigen leven => jezelf oriënteren i/d wereld
The Mighty Dead, boek van Adam Nicolson:
o Hoe Odyssee letterlijk & figuurlijk betekenis gaf aan zijn leven (interpretatie
van mythe als metafoor voor mensenleven)
o *
Le Mythe de Sisyphe, Albert Camus:
3
, o De mythe:
o Dood zelf bedrogen = teken
van hoogmoed (hybris) + ging
in tegen natuurlijke gang van
zaken: mensen moet sterven
→ is wat hen ≠ maakt v/d
goden
o Straf = i/d eeuwigheid rots
omhoogduwen & opnieuw
beginnen => ironie v/d goden:
hij wou het eeuwige leven &
krijgt het, maar als eeuwige
kwelling
o Als metafoor om
existentialisme uit te leggen
1.3 Belang (en gevaar) van verhalen
Mens = animal symbolicum & homo fabulans:
o Leeft in verhalen
o Verhalen geven zin, richting & structuur aan ons leven → door zodanige
alomtegenwoordigheid ervan: we zijn ons hier vaak niet van bewust
Gevaar:
o Mens is “gemaakt voor” mythes & religie
o Verhalen aanpassen aan eigen hand → bv. in POL propaganda
2 Wat is een mythe/mythologie?
2.1 Poging tot definitie
Vaak bij samenlevingen die een CUL delen: geldt als gemeenschappelijk
referentiekader → samenleven door zelfde verhalen te vertellen (bv. historische
gebeurtenissen, oorlogsrelaas)
Geen WET consensus over def.
Eigenschappen v/e mythe (niet elke mythe bezit álle eigenschappen):
o Traditioneel → credibiliteit ontstaan door telkens opnieuw te vertellen (&
zo belang verdiend in gemeenschap)
4
, o Anoniem auteurschap:
Worden her-verteld door ID-bare figuren → ≠ diegenen die het
verhaal hebben verzonnen
Verhaal houdt zichzelf in stand, los van concrete personen
Vaak beginnend met Muzen aanroepen → zelfs wie ze neerschreef,
zag zichzelf niet als uitvinder ervan
o Binnen een gemeenschap:
Verhalen brengen mensen samen
POL impact mogelijk (bv. Athene speelt in op mythische etymologie
van hun naam + Athena als lievelingsdochter van Zeus)
o Sacraal verhaal:
Gelinkt aan belang i/d gemeenschap ↑
Gelinkt aan het goddelijke & (vergoddelijkte) helden → hadden vaak
tombe in stad waar mythe zich afspeelde → werden gezien als
concrete personen, die echt hadden geleefd & aan de stad gelinkt
waren
o Antropomorfe/bovenmenselijke wezens:
Dieren met menselijk gedrag
Goden, helden, geesten
o Vinden plaats buiten historische tijd/contact tussen mensen- & godenwereld
→ geplaatst in vaag ver verleden om onmogelijkheid v/h bovennatuurlijke,
dat zich wel i/d gekende wereld afspeelt, te omzeilen
o Volgens gefragmenteerde & onordelijke logica (volgens ons pov/voldoet
niet aan onze logica-eisen)
o Functies:
Verklaren (meestal)
Verzoenen → omgaan met onmogelijke tegenstellingen (bv.
Pentheus: regels voor orde = nodig, maar niet te streng, chaos = ook
nodig → mythe als verhaal om balans te vinden)
Sturen/legitimeren:
▫ POL → gedragspatronen propageren
▫ Bv. Christelijke zondeval door Eva “=” legitimatie voor
misogynie
o Binnen netwerk van verwante verhalen:
Inhoudelijk verbonden
Weerspiegeling van onderliggend waardenpatroon v/d smnlv.
2.2 Het ontstaan van “mythe” als begrip
i/d oudheid zelf:
o Oorspronkelijk: mythos als taalhandeling (zoals logos & epos)
o Vanaf Plato (4e E v. Chr.): oppositie tussen mythos & logos:
Logos = betrouwbare woorden v/d filosoof, logisch beredeneerd
Mythos = verhalen v/d aloude traditie
=> Historisch logisch: vanaf 6e E v. Chr. opkomst van godenkritiek:
5
