Volledige samenvatting van De literatuur van de Oudheid

LITERATUUR V/D
OUDHEID
Samenvatting




1E SEMESTER
2E BACHELOR ARCHEOLOGIE
ArcheoStudent04

,Inhoud
DEEL 1: GRIEKSE LITERATUUR....................................................................................................1
0 Inleiding..........................................................................................................................1
0.1 Griekse literatuur: afbakeningen..............................................................................1
0.2 Griekse literatuur: overlevering................................................................................2
0.3 Griekse literatuur: concept(ie) en systeem...............................................................3
1 Homeros en het epos.......................................................................................................4
1.1 Korte historische situering........................................................................................4
1.2 Oral poetry en de Homerische kwestie....................................................................4
1.3 De epische cyclus.....................................................................................................6
1.4 De Homerische epen.................................................................................................6
1.5 De Homerische hymnen...........................................................................................9
1.6 Latere ontwikkeling v/h epos.................................................................................10
2 Hesiodos en het leerdicht..............................................................................................11
2.1 Hesiodos van Askra................................................................................................11
2.2 Het leerdicht: een afzonderlijk genre?....................................................................12
2.3 Theogonie...............................................................................................................12
2.4 Werken en dagen....................................................................................................14
2.5 Latere ontwikkeling v/d didactische poëzie...........................................................14
Leesvragen bij Hesiodos...................................................................................................15
3 De Archaïsche en Klassieke lyriek...............................................................................17
3.1 Inleiding..................................................................................................................17
3.2 De lyrische (sub)genres & de belangrijkste dichters..............................................18
3.2.1 Gesproken lyriek.............................................................................................18
3.2.1.1 Iambografie................................................................................................18
3.2.1.2 Elegie..........................................................................................................19
3.2.2 Gezongen lyriek..............................................................................................19
3.2.2.1 Monodische lyriek......................................................................................19
3.2.2.2 Koorlyriek..................................................................................................20
4 Het Attische drama.......................................................................................................20
4.1 Korte historische situering......................................................................................20
4.2 Het theater...............................................................................................................21
4.3 De tragedie..............................................................................................................23

, 4.3.1 Oorsprong en vroegste ontwikkeling..............................................................23
4.3.2 Geen literatuur voor lezers, maar performance voor de polis.........................23
4.3.3 “De werking v/d tragedie komt ook tot stand zonder opvoering en acteurs”. 24
4.3.4 De die grote tragici..........................................................................................26
4.3.5 De rest.............................................................................................................27
4.4 De komedie.............................................................................................................28
4.4.1 Oorsprong en de vroegste ontwikkeling..........................................................28
4.4.2 Vorm & opvoeringspraktijk in Athene............................................................28
4.4.3 Al lachend zegt de zot de waarheid.................................................................29
4.4.4 Aristofanes......................................................................................................29
4.4.5 Van Oude naar Nieuwe Komedie....................................................................30
5 Historiografie................................................................................................................31
5.1 De klassieke periode...............................................................................................31
5.1.1 Een genre met twee 5e-E vaders......................................................................31
5.1.2 Herodotos & de Ionische historiografie..........................................................31
5.1.3 Thukydides & de Attische historiografie........................................................32
5.2 Het hellenisme........................................................................................................33
5.2.1 “Echte” geschiedschrijving.............................................................................33
5.3 De keizertijd...........................................................................................................33
5.3.1 “Echte” geschiedschrijving – Flavius Iosefos.................................................34
5.3.2 Verwante genres..............................................................................................34
6 Retoriek: theorie & praktijk..........................................................................................34
6.1 Definities & evoluties.............................................................................................34
6.2 Geschiedenis van (de reflectie over & theorievorming van) de retoriek................34
6.3 Systeem van de antieke retoriek.............................................................................35
6.4 Belangrijke namen..................................................................................................36
7 Filosofisch proza...........................................................................................................37
7.1 De voorlopers.........................................................................................................37
7.1.1 De “presocratici”: tussen WET & filosofie.....................................................37
7.1.2 De sofistiek: toegepaste filosofie?...................................................................37
7.1.3 Sokrates: 1 ding weten we, dat we niets weten (over hem)............................37
7.2 Plato(on).................................................................................................................38
7.2.1 Leven en filosofie............................................................................................38
7.2.2 Literaire vorm: de dialoog als genre...............................................................38
7.3 Andere leerlingen van Socrates (de “Kleine Socratici”)........................................38

, 7.4 Aristoteles...............................................................................................................39
7.5 Latere filosofie........................................................................................................39
8 Hellenistische poëzie....................................................................................................40
8.1 Korte historische situering......................................................................................40
8.2 Een nieuw CUL, intellectueel, artistiek & LIT klimaat.........................................40
8.3 Alexandrijnse poëzie..............................................................................................41
8.3.1 Een nieuw type dichter: de poeta doctus.........................................................41
8.3.2 Oude genres, nieuwe genres............................................................................41
8.3.3 De Grootste Geleerde Dichters.......................................................................42
9 De keizertijd: imperium van het proza..........................................................................43
9.1 Korte historische situering......................................................................................43
9.1.1 Het ROM keizerrijk van Augustus tot Justinianus..........................................43
9.1.2 Grieken onder Romeins bewind......................................................................43
9.2 De literaire productie: proza...................................................................................43
9.2.1 Non-fictie: vooral recapitulatie, compilatie & demonstratie...........................43
9.2.2 Fictie: de eerste romans en ander entertainment.............................................44
DEEL 2: LATIJNSE LITERATUUR.................................................................................................45
1 De Literatuur van de Romeinen....................................................................................45
1.1 Waarom LIT v/d ROM?.........................................................................................45
1.2 Wanneer ‘begint’ een literatuur (hoe is men tot “de ROM LIT” gekomen)?.........46
2 Wedergeboortes – LIT in de 2e eeuw v. Chr.................................................................47
2.1 De expansie van Rome & de geboorte v/e LIT......................................................47
2.2 Sprekende doden – een breuklijn............................................................................48
2.3 Komedie..................................................................................................................49
2.3.1 Titus Maccius Plautus (3e-2e E v. Chr.)...........................................................50
2.3.2 Publius Terentius Afer (2e E v. Chr.)..............................................................50
2.4 Mime (mimus).........................................................................................................51
2.5 Tragedie..................................................................................................................51
2.6 Historiografie..........................................................................................................52
2.7 Epos........................................................................................................................52
3 Tussen stad & tuin – LIT in de 1e eeuw v. Chr.............................................................53
3.1 100 jaar eenzaamheid: Rome 130-30 v. Chr..........................................................53
3.2 De Rerum Natura – Lucretius................................................................................54
3.2.1 Epicurisme in Rome........................................................................................55
3.3 Liefde in tijden van cholera – Catullus...................................................................55

, 3.3.1 Het boek van Catullus – Liber Catulli Veronensis..........................................55
3.4 De herfst van de patriarch – Cicero........................................................................56
3.4.1 Cicero’s wereld...............................................................................................56
3.4.2 Cicero’s (politieke) falen.................................................................................57
4 Het hof van Augustus – LIT tussen 30 v. Chr. -10 n. Chr............................................58
4.1 Voorafgaand: LIT communicatie, 80-30 v. Chr.....................................................58
4.2 Nieuw soort LIT met opkomen v/h keizerschap....................................................58
4.3 Nieuwe tijden..........................................................................................................59
4.4 Horatius..................................................................................................................59
4.4.1 Epoden/Iamben................................................................................................59
4.4.2 Lyriek als monument – Carmina (Liedboek)..................................................60
4.5 Epos in Rome..........................................................................................................61
4.5.1 Vergilius, Aeneis.............................................................................................61
4.5.2 Ovidius, Metamorphoses.................................................................................62
5 Een nieuwe wereld: LIT in de vroege keizertijd – DE ONDERGANG VAN EEN
ARISTOCRATISCHE CULTUUR.................................................................................................63

5.1 Politieke achtergrond..............................................................................................63
5.2 Een nieuw literair veld............................................................................................63
5.3 Romeinse geschiedschrijving.................................................................................64
5.3.1 Tacitus (55-120 n. Chr.)..................................................................................65
5.3.1.1 De persoon..................................................................................................65
5.3.1.2 Annales 14.1-14.13....................................................................................66
5.4 Biografieën.............................................................................................................66
5.4.1 Suetonius (70-140 n. Chr.)..............................................................................67
5.4.1.1 De Vita Caesarum 7.3: Vitellius................................................................67
5.5 Tragedie – Seneca...................................................................................................67
5.5.1 Trojaanse vrouwen..........................................................................................68
6 Wedergeboortes – LIT in de late oudheid tot christendom...........................................69
6.1 De tweede eeuw: ca. 130-230.................................................................................69
6.2 Apuleius van Madaurus..........................................................................................70
6.2.1 De persoon.......................................................................................................70
6.2.2 Zijn werken.....................................................................................................70
6.2.2.1 Metamorphoses..........................................................................................70
6.3 Een aardverschuiving – De waanzinnige 3e eeuw..................................................71
6.3.1 Jaren van anarchie...........................................................................................71

, 6.3.2 Culturele dynamiek.........................................................................................71
6.3.3 Christelijke literatuur.......................................................................................72
6.4 Nieuwe stabiliteit: de eeuw van Constantijn (4e eeuw)..........................................72
6.5 Van de 4e naar de 6e eeuw.......................................................................................73
6.5.1 Claudius Claudianus (4e-5e eeuw)...................................................................73
6.5.2 Prudentius Clemens (4e-5e eeuw)....................................................................73

, D EEL 1: G RIEKSE LITERATUUR

0 Inleiding
0.1 Griekse literatuur: afbakeningen
 Griekse literatuur & belles lettres:
o Geen duidelijke grens tussen fictie & non-fictie
o Focus op literaire teksten = ‘poëtische’ teksten
Niet exact te dateren; transitie
 Chronologie: Einde v/d Perzische Oorlogen
van oraal naar geschreven
o Archaïsch = Homerus – 480 v. Chr.
o Klassiek “Gouden = eeuw” ← groei v/d GR polis (vooral Athene) –
veroveringen & dood Alexander de Grote
(323 v. Chr.)
o Hellenistisch = dominantie grote GR imperia in O-MZ – 1
na 1 inlijving door Rome (Egypte als
Gewonnen door latere keizer Augustus ← laatste; Slag bij Actium, 31 v. Chr.)
o Keizertijd/imperiaal = begint m. Augustus: GR literatuur
geschreven door inwoners v/h RR –
eindpunt onduidelijk => belangrijke data:
 330 n. Chr. = hoofdstad RR → Constantinopel
 395 n. Chr. = splitsing O- & W-RR
 529 n. Chr. = sluiting v/d Academie van Athene
 1453 = val ORR
=> E als overgang van Oud- naar Middelgrieks
e e

 Geografie:
o ≠ nationale literatuur → niet enkel door GRn/GR als moedertaal
o Afkomst van schrijvers = weerspiegeling vroegste kernen + verspreiding v/d
GR CUL
 Grieks & Grieks:
o GR = verzameling van verschillende dialecten & taallagen:
 Ionisch
vooral Klein-Azië
 Eolisch
 Dorisch → vooral GR vasteland + Magna Graecia
 Attisch: Blijven wel als artificiële literaire taal
▫ Groeiende dominantie → uitsterven v/d andere dialecten
▫ Na veroveringen van Alexander de Grote → ingevoerd als
“lingua franca” v/d door GR-taligen bestuurde rijken
▫ Evolutie naar eenvoudiger morfologie & syntaxis = koinè,
omgangstaal
 Ideologie: ‘heidenen’ & christenen:
o Veel antieke literatuurgeschiedenissen: geen behandeling v/d
vroegchristelijke geschriften (voor verschillende redenen)
o Christendom = wel een antieke religie → basisteksten i/h GR geschreven
o Moeilijke grens tussen ‘heidense’ en christelijke teksten & auteurs


1

,0.2 Griekse literatuur: overlevering
 Een quasi-noodzakelijke voorwaarde: het schrift & de -dragers:
o In vroegste fase v/d GR ‘literatuur’-GE: mondelinge overlevering
o Invoering v/h schrift vanaf late bronstijd:
 Myceense/Archaïsche beschaving → lineair B (enkel voor utilitaire
doeleinden)
 Eind v/d Dark Ages → ontwikkeling alfabet o.b.v. Fenicische
medeklinkerschrift
 ‘Tekstuele revolutie’ van neerschrijven van teksten = historische
begin van EU literatuur
o Oudst bewaarde GR teksten: teruggevonden op steen & potscherven
o Al vroeg handiger materialen als schriftdragers gebruikt:
 Papyrus:
▫ Fragiel
▫ Enkel in droge klimatologische/anders uitzonderlijke
omstandigheden tot ons gekomen
 Perkament:
▫ Meer overlevingskans voor transmissie van teksten op papyrus
naar perkament
 Analoge overgang in 1e eeuwen n. Chr. (niet mat. zelf → vorm v/d
schriftdrager):
▫ Overgang van boekrollen naar (efficiëntere & sterkere) codex
→ voorloper van ons boek
 Verandering van schrifttype → overgang in midden-Byzantijnse tijd
(vanaf 8e E) van majuskel naar snellere minuskel:
 (Meest beslissende kaap = boekdrukkunst vanaf ME)
 Hoe & waarom zijn teksten (niet) bewaard?
o Kopiëren = dure investering → enkel voor wat je de moeite waard vindt
o Die ↑ beslissing: genomen door o.a. bestuurders van poleis, verlichte
despoten, geleerden, bibliothecarissen en kerken & kloosters
o Motivatie/reden om teksten wel/niet te (blijven) kopiëren:
 Deel v/h schoolcurriculum
 Deel v/h canon v/e bep. literair genre
 Beantwoorden a/d taalkundige criteria v/h atticisme → weinig
teksten i/d koinè
 Stroken met (of duldbaar i/d ogen van) de heersende POL,
ideologische, GO doctrine
o Toevallige factoren:
 Vertalingen van vóór hun definitieve gedrukte versies in hun originele
taal → soms wel vertalingen, maar geen originelen bewaard
 Al dan niet met opzet vernielde bibliotheken, teksten aangetast door
ongedierte, schimmel, ...
 Palimpsesten (bv. papyrusteksten hergebruikt als mummiedoeken)
 (On)rechtstreekse overlevering:
o Voor sommige auteurs de belangrijkste overleveringsvorm = onrechtstreeks

2

, o Paradoxale gevolgen → bv. antichristelijke traktaten bewaard door citaten
van christelijke auteurs die het probeerden te weerleggen

0.3 Griekse literatuur: concept(ie) en systeem
 Literatuur als gebeuren (‘performance’):
o Stille individuele lectuur = uitzonderlijk tot aan het hellenisme
o Literatuur → beluisterd & bekeken:
 Auteur schreef met het oog op uitvoering
 Ook na invoering v/h schrift: lit. = collectief & oraal gebeuren →
performance
 Omstandigheden + omvang v/h publiek bij de optredens varieerden
volgens soort tekst
=> Auditieve aspect van archaïsche & klassieke teksten = erg belangrijk
(maar voor ons helaas grotendeels ongrijpbaar)
 De genres: van Sitz im Leben tot literaire grammatica:
o “L’art pour l’art” duikt pas op i/d hellenistische periode
o Verschillende literaire genres → oorspronkelijk een reële maatschappelijke
functie:
 Epos → door barden aan aristocratische hoven
& rapsoden in polis-festivals
 Koorlyriek & hymen → POL-GO feesten
 Monodische lyriek → symposia
 Drama → Dionysos-feesten
 Epigrammen → opschriften
 …
o Oorsprong v/d diverse genres → blijvende stempel de hun latere evolutie,
ook toen functie totaal veranderd was door de ‘literarisering’ vanaf het
hellenisme:
 Inhoudelijk → hernemen van motieven en thema’s
 Vormelijk → behouden v/h originele dialect & metrum

=> Link van inhoud + vorm = literaire grammatica (ook door ROM
overgenomen)
 De retoriek:
o = tekstgrammatica
o = kunst v/d welsprekendheid/overtuigend spreken (in oorsprong)
o Intrinsiek verbonden met de orale GR CUL
o Vanaf klassieke periode → ook theoretische reflectie + systematisering v/d
kunst => wordt een kunde, een technè
o Ontwikkeling tot taal- én literatuurwetenschap
o Fundamentele rol i/h onderwijs vanaf de 4e E v. Chr. → alle GR (& ROM)
auteurs doordrongen v/d retorische richtlijnen & knepen
 Griekse literatuur als receptiegeschiedenis van Homeros:
o Auteurs en publiek kenden zijn teksten door & door
o Ilias & Odyssee (met enige overdrijving) als achtergrond waartegen de verdere lit.
zich afspeelt:

3

,  Voortdurend geciteerd, bekritiseerd, geïnterpreteerd, gealludeerd
 Grondige vertrouwdheid ermee telt ook (in mindere mate) voor de
Romeinen
 De mythe: van religieus/zingevend verhalencomplex tot literair reservoir:
o Alomtegenwoordig, ook nadat ze (in een geleidelijk & ongelijkmatig proces)
haar GO en/of zingevende functie & betekenis verliest

1 Homeros en het epos
1.1 Korte historische situering
 De late bronstijd – Myceense (of Archaïsche) beschaving – 1450-1200 v. Chr.:
o Tabletten met lineair B = enige schriftelijke getuigen uit deze periode
o Maatschappij = bureaucratisch + piramidale structuur
o Archaïsche vorsten: expedities naar/betrekkingen met Klein-Azië
 Dark Ages – 1200-800/750 v. Chr.:
o Einde v/d Myceense beschaving met de inval v/d Doriërs (veroverden vanuit het
N de Peloponnesos)
o ‘Duister’ → CUL achteruitgang (verdwijning v/h schrift) + weinig info over
deze periode
o Overgang van samenlevingsverband in stammen naar echte stadstaten
 Archaïsche periode – begint met de invoering v/h nieuwe schrift:
o Periode van grote kolonisatie, vooral i/d 7e E v. Chr. → GR (handels)steden
in zowat hele MZ-gebied, langs de kusten → vooral kolonies in Magna
Graecia & Klein-Azië = belangrijke EC & CUL centra in deze tijd
o Opkomst v/e middenklasse
o Meeste steden: aristocratische oligarchie of tirannie
o Athene:
 Nog niet hét centrum zoals later i/d klassieke periode
 Evolutie in bestuursvorm van monarchie → oligarchie → democratie
 In 6e E v. Chr.
 Voornaamste figuren: Soloon → tiranniek intermezzo met Peisistratos
+ zonen → Kleisthenes

1.2 Oral poetry en de Homerische kwestie
 Geen rechtstreekse info over voor-homerische poëzie → info komt uit:
o De epen zelf + andere vroege literatuur
o Parallellen met heldendichten in andere CUL met orale tradities
 Info uit de epen zelf:
o Verwijzingen in Ilias & Odyssee naar het zingen van allerlei traditionele
liederen: bruiloftszangen, klaagliederen, cultusliederen, arbeidsliederen, …
o Niet-epische zangen krijgen literaire fixatie in hymen & lyrische genres
o Narratieve zangen (= recitaties) al vroeg opgevoerd, met mythische en/of
legendarische verhalen over helden en goden
o Sprake van professionele zangers → soort zelfportret van ‘Homeros’/portret
van quasi-ambachtelijke traditie: vertellers aan aristocratische hoven

4