Beleid en Besluitvorming 2024/2025
Tentamen vrijdag 23 Mei 08:30-11:00
Toetsmatrijs
Leerdoel Kennis
1 Het rationele model (theorie)
2 Het probleem van problemen
3 Capture
4 Collussie
5 Padafhankelijkheid
6 Coping
7 Prestatieparadox
8 (Coping) Big Data
9 Beleid en irrationaliteit
10 Groupthink
Dinsdag 13 Mei
HC 1 & HC 2
College 1 “De Groene en de Rode draad”
Pieter Wagenaar
Alhoewel het ideaal van een rationele beleidsvoering breed wordt gedragen vindt het in de
praktijk doorgaans vele obstakels op haar pad. Om met de VU professor Gijsbert Kuypers te
spreken botst de “groene draad” (de gewenste praktijk van rationele beleidsvoering) nogal
eens met de “rode draad” (de feitelijke praktijk van beleidsvoering). In dit college wordt een
aantal van dergelijke obstakels besproken. Ook wordt alvast vooruitgeblikt naar de “rode
draad” mechanismen die in het vervolg van de cursus aan bod zullen komen
Literatuur
- J. Elster, Explaining Social Behavior: More Nuts and Bolts for the Social Sciences
(Cambridge 2007) 32-51.
Slidecast
Wat is beleid?
1. Beleid is het streven naar het bereiken van bepaalde doeleinden met bepaalde
middelen en bepaalde tijdskeuzes
Voorbeeld van overheidsbeleid dat anders uitpakt gedacht is: Invoering van de Bijstandswet
(1965)
- Het doel was om een basisinkomen te garanderen voor iedereen die zonder inkomen
zat
- Uitkomst was dat in sommige gevallen het juist ontmoedigde om te gaan werken,
vooral als werken netto nauwelijks meer opleverde dan een uitkering
In deze college-reeks zoeken we uit waar dat aan ligt (hoe het komt dat overheidsbeleid
anders uitpakt dan gedacht)
, De college reeks gaat eigenlijk vooral over de obstakels (rode draad mechanismen)
“Rationeel model” als ijkpunt
Dan is beleid een kwestie van:
1) Goed je verstandgebruiken, nadenken over met welke middelen je je doel kan
bereiken. Maar daar loop je tegen aan omdat ons verstand begrenst is
Volgens Herbert Simon hebben wij te maken met “Bounded Rationality”. Wij als
mensen zijn niet slim genoeg voor het soort problemen die wij met ons beleid
willen oplossen. Ons verstand kan dat niet aan (geldt zowel individueel als
collectief). Ons verstand is begrensd (bounded), betekent niet dat we irrationeel
zijn maar onze vermogens zijn te klein
Grenzen aan de rationaliteit onze hersenen kunnen de hoeveel informatie niet aan
Bounded Rationality (Herbert Simon)
Intentioneel rationeel, maar beperkt
Dus niet: non-rationeel of irrationeel
Bounded rationality = dat de mens niet rationeel kan beslissen (over beleid) omdat we
beperkt zijn in onze vermogens om informatie te verwerken, alternatieven af te wegen en
gevolgen te zien.
Twee vormen van rationele begrensdheid zijn:
1. Fysieke (cognitieve) limieten informatieverwerking > kennis > vooruitzicht
Dit verwijst naar de beperkingen van onze hersenen. Mensen kunnen maar een
beperkte hoeveelheid informatie tegelijk verwerken, hebben beperkte kennis en
kunnen de toekomst niet volledig voorspellen
VB: als iemand moet kiezen tussen 5 hypotheekaanbiedingen maar
diegene slechts 3 van de voorwaarden snapt en kan de lange termijn
gevolgen niet overzien. Hierdoor maakt hij een “redelijke” keuze binnen
zijn mogelijkheden, maar niet per se de “optimale” keuze
2. Taallimieten vocabulaire/taalgevoel > articuleren kennis en gevoel
Dit verwijst naar het feit dat we niet altijd precies kunnen verwoorden wat we
weten, voelen of bedoelen. Dit beïnvloedt onze besluitvorming en communicatie
VB: iemand voelt zich ongemakkelijk bij een bepaalde beslissing maar kan
niet goed onder woorden brengen waarom. Daardoor wordt de intuïtie
niet meegenomen in het besluit.
Het beleidsproces/beleidscyclus (= de groene draad)
In deze cyclus wordt weergegeven hoe je beleid moet volgen
Agendavorming > beleidsvoorbereiding > beleidsbepaling > beleidsuitvoering >
beleidsevaluatie
Agendavorming
Hierin besluit de overheid om iets te gaan doen om bepaalde problemen aan te gaan
pakken
Beleidsvoorbereiding
, Welke actoren en factoren werken op elkaar in en op welke manier? Waar zou je
moeten ingrijpen?
Hierin teken je een causaal model (veldmodel). Hierin staan precies wat de mogelijke
ingrepen zouden kunnen zijn.
Beleidsbepaling
In de beleidsbepaling worden interventies voorgelegd aan politici die beslissingen
moeten nemen welke opties zijn er
Beleidsuitvoering
Dit gebeurt door ambtenaren (die doen gewoon wat de beleidsvormen heeft
bedacht) heet het machine model van uitvoering: de ambtenaren toen precies
wat je zegt
Beleidsevaluatie
Het beleid heeft bepaalde uitkomsten en die worden kritisch geëvalueerd. Is er
uitkomen op wat we hadden gehoopt?
Daarna stellen we ons beleid eventueel bij en begint de agendavorming opnieuw waardoor
de cyclus opnieuw begint
Alleen loop je vaak tegen problemen op. Het beleid loopt toch vaak anders dan
gewenst/gedacht
De rode draad, een draad die de groene draad onderbreekt/hindert!
(Die draad bestaat uit mechanismes)
Dit vak bestaat uit een bespreking van al deze rode draad mechanismes
De redenen dat de groene draad in de praktijk niet goed werkt zijn de rode draad
mechanismes.
Hoezo krijgen die rode draad mechanismen een kans? Om met de groene draad te
werken moet je aan een aantal voorwaarden voldoen en in de praktijk blijkt dat dat
onmogelijk is om daaraan te voldoen.
Agendavorming
Beleidsvoorbereiding: wil je echt beleid voorbereiden via een causaal model, dan heb je
volledige informatie nodig (maar zelfs als we die hadden, zouden we deze niet kunnen
overzien i.v.b. onze begrendse rationaliteit/bounded rationality).
Beleidsbepaling: wil je echt dat je beleid goed wordt bepaald, dan heb je een unitaire
besluitvormer nodig. Je hebt vaak te maken met meerdere instellingen/personen etc die
allemaal aan het touw aan het trekken zijn en niet per se met elkaar het eens zijn
Beleidsuitvoering, om beleid zo goed mogelijk uit te kunnen voeren heb je loyale
uitvoerders nodig. Die precies doen wat jij zegt. Maar deze uitvoerders hebben vaak eigen
belangen en kunnen vaak niet doen wat jij wil
Beleidsevaluatie, tijdens deze evaluatie moet je instaat zijn om kritisch te zijn
Noord-Korea is een land waarbij de groene draad wel werkt
Maar ook in landen zoals Noord-Korea of Rusland is het niet altijd mogelijk om aan al deze
voorwaarden te voldoen.
, Obstakels: dit zijn tekorten
- Geldgebrek
Prioriteiten stellen
- Tijdsdruk
Tijd = geld
Er is te weinig tijd beschikbaar (een minister is vaak maar 2,5 jaar echt effectief
van de 4 jaar dat hij/zij er zit. Als beleid dan over die grens gaat wordt het lastig)
- Weerstand
Emancipatie
Men is hoger opgeleid dan vroeger dus krijgt steeds meer kennis waardoor ze het
beleid makkelijker tegen spreken (het beterweten)
Weerstand in:
Samenleving (middelveld, sociale bewegingen, spontane prostesten)
Politiek stelsel (rivaliserende ambtenarijen)
Binnen de partijen (concurrenten)
Regering (coalitiepartners)
Weerstand leidt tot: compromissen leidt tot: ‘vage’ doelen leidt tot:
halfslachtigheid
Obstakels kan je wegnemen, maar is dan het probleem voor het succesvol volgen van de
groene draad opgelost? NEEN er bestaan mechanismes die dit analytische pad
verhinderen
Mechanisme
Een mechanisme in de sociale wetenschappen is:
- Een causale keten
- Wordt getriggerd door individuen
- Komt vaak voor
- Is gemakkelijk herkenbaar
- Vergelijkbaar met spreekwoorden
Bandwagon-effect = Mensen steunen liever de winnaar of de populaire optie. Ze denken: als
zoveel mensen het doen, zal het wel goed zijn
Underdog-effect = mensen steunen juist de kansarme of minder populaire partij. Ze voelen
sympathie voor de ‘verliezer’ en willen die helpen winnen
Een voorbeeld van een mechanisme is Groupthink
Groupthink is: een manier van denken van mensen in een hechte groep waarbij hun streven
naar unanimiteit sterker is dan hun wil om alternatieven serieus te overwegen
Oorzaak van beleidsfiasco’s
Symptomen van Groupthink
- Gedeelde illusie van onkwetsbaarheid
- Wegrationaliseren van alarmsignalen
- Klakkeloos geloof in eigen moraliteit
- Negatieve stereotypering van tegenstanders
- Direct terugfluiten van leden met afwijkende ideeën
Tentamen vrijdag 23 Mei 08:30-11:00
Toetsmatrijs
Leerdoel Kennis
1 Het rationele model (theorie)
2 Het probleem van problemen
3 Capture
4 Collussie
5 Padafhankelijkheid
6 Coping
7 Prestatieparadox
8 (Coping) Big Data
9 Beleid en irrationaliteit
10 Groupthink
Dinsdag 13 Mei
HC 1 & HC 2
College 1 “De Groene en de Rode draad”
Pieter Wagenaar
Alhoewel het ideaal van een rationele beleidsvoering breed wordt gedragen vindt het in de
praktijk doorgaans vele obstakels op haar pad. Om met de VU professor Gijsbert Kuypers te
spreken botst de “groene draad” (de gewenste praktijk van rationele beleidsvoering) nogal
eens met de “rode draad” (de feitelijke praktijk van beleidsvoering). In dit college wordt een
aantal van dergelijke obstakels besproken. Ook wordt alvast vooruitgeblikt naar de “rode
draad” mechanismen die in het vervolg van de cursus aan bod zullen komen
Literatuur
- J. Elster, Explaining Social Behavior: More Nuts and Bolts for the Social Sciences
(Cambridge 2007) 32-51.
Slidecast
Wat is beleid?
1. Beleid is het streven naar het bereiken van bepaalde doeleinden met bepaalde
middelen en bepaalde tijdskeuzes
Voorbeeld van overheidsbeleid dat anders uitpakt gedacht is: Invoering van de Bijstandswet
(1965)
- Het doel was om een basisinkomen te garanderen voor iedereen die zonder inkomen
zat
- Uitkomst was dat in sommige gevallen het juist ontmoedigde om te gaan werken,
vooral als werken netto nauwelijks meer opleverde dan een uitkering
In deze college-reeks zoeken we uit waar dat aan ligt (hoe het komt dat overheidsbeleid
anders uitpakt dan gedacht)
, De college reeks gaat eigenlijk vooral over de obstakels (rode draad mechanismen)
“Rationeel model” als ijkpunt
Dan is beleid een kwestie van:
1) Goed je verstandgebruiken, nadenken over met welke middelen je je doel kan
bereiken. Maar daar loop je tegen aan omdat ons verstand begrenst is
Volgens Herbert Simon hebben wij te maken met “Bounded Rationality”. Wij als
mensen zijn niet slim genoeg voor het soort problemen die wij met ons beleid
willen oplossen. Ons verstand kan dat niet aan (geldt zowel individueel als
collectief). Ons verstand is begrensd (bounded), betekent niet dat we irrationeel
zijn maar onze vermogens zijn te klein
Grenzen aan de rationaliteit onze hersenen kunnen de hoeveel informatie niet aan
Bounded Rationality (Herbert Simon)
Intentioneel rationeel, maar beperkt
Dus niet: non-rationeel of irrationeel
Bounded rationality = dat de mens niet rationeel kan beslissen (over beleid) omdat we
beperkt zijn in onze vermogens om informatie te verwerken, alternatieven af te wegen en
gevolgen te zien.
Twee vormen van rationele begrensdheid zijn:
1. Fysieke (cognitieve) limieten informatieverwerking > kennis > vooruitzicht
Dit verwijst naar de beperkingen van onze hersenen. Mensen kunnen maar een
beperkte hoeveelheid informatie tegelijk verwerken, hebben beperkte kennis en
kunnen de toekomst niet volledig voorspellen
VB: als iemand moet kiezen tussen 5 hypotheekaanbiedingen maar
diegene slechts 3 van de voorwaarden snapt en kan de lange termijn
gevolgen niet overzien. Hierdoor maakt hij een “redelijke” keuze binnen
zijn mogelijkheden, maar niet per se de “optimale” keuze
2. Taallimieten vocabulaire/taalgevoel > articuleren kennis en gevoel
Dit verwijst naar het feit dat we niet altijd precies kunnen verwoorden wat we
weten, voelen of bedoelen. Dit beïnvloedt onze besluitvorming en communicatie
VB: iemand voelt zich ongemakkelijk bij een bepaalde beslissing maar kan
niet goed onder woorden brengen waarom. Daardoor wordt de intuïtie
niet meegenomen in het besluit.
Het beleidsproces/beleidscyclus (= de groene draad)
In deze cyclus wordt weergegeven hoe je beleid moet volgen
Agendavorming > beleidsvoorbereiding > beleidsbepaling > beleidsuitvoering >
beleidsevaluatie
Agendavorming
Hierin besluit de overheid om iets te gaan doen om bepaalde problemen aan te gaan
pakken
Beleidsvoorbereiding
, Welke actoren en factoren werken op elkaar in en op welke manier? Waar zou je
moeten ingrijpen?
Hierin teken je een causaal model (veldmodel). Hierin staan precies wat de mogelijke
ingrepen zouden kunnen zijn.
Beleidsbepaling
In de beleidsbepaling worden interventies voorgelegd aan politici die beslissingen
moeten nemen welke opties zijn er
Beleidsuitvoering
Dit gebeurt door ambtenaren (die doen gewoon wat de beleidsvormen heeft
bedacht) heet het machine model van uitvoering: de ambtenaren toen precies
wat je zegt
Beleidsevaluatie
Het beleid heeft bepaalde uitkomsten en die worden kritisch geëvalueerd. Is er
uitkomen op wat we hadden gehoopt?
Daarna stellen we ons beleid eventueel bij en begint de agendavorming opnieuw waardoor
de cyclus opnieuw begint
Alleen loop je vaak tegen problemen op. Het beleid loopt toch vaak anders dan
gewenst/gedacht
De rode draad, een draad die de groene draad onderbreekt/hindert!
(Die draad bestaat uit mechanismes)
Dit vak bestaat uit een bespreking van al deze rode draad mechanismes
De redenen dat de groene draad in de praktijk niet goed werkt zijn de rode draad
mechanismes.
Hoezo krijgen die rode draad mechanismen een kans? Om met de groene draad te
werken moet je aan een aantal voorwaarden voldoen en in de praktijk blijkt dat dat
onmogelijk is om daaraan te voldoen.
Agendavorming
Beleidsvoorbereiding: wil je echt beleid voorbereiden via een causaal model, dan heb je
volledige informatie nodig (maar zelfs als we die hadden, zouden we deze niet kunnen
overzien i.v.b. onze begrendse rationaliteit/bounded rationality).
Beleidsbepaling: wil je echt dat je beleid goed wordt bepaald, dan heb je een unitaire
besluitvormer nodig. Je hebt vaak te maken met meerdere instellingen/personen etc die
allemaal aan het touw aan het trekken zijn en niet per se met elkaar het eens zijn
Beleidsuitvoering, om beleid zo goed mogelijk uit te kunnen voeren heb je loyale
uitvoerders nodig. Die precies doen wat jij zegt. Maar deze uitvoerders hebben vaak eigen
belangen en kunnen vaak niet doen wat jij wil
Beleidsevaluatie, tijdens deze evaluatie moet je instaat zijn om kritisch te zijn
Noord-Korea is een land waarbij de groene draad wel werkt
Maar ook in landen zoals Noord-Korea of Rusland is het niet altijd mogelijk om aan al deze
voorwaarden te voldoen.
, Obstakels: dit zijn tekorten
- Geldgebrek
Prioriteiten stellen
- Tijdsdruk
Tijd = geld
Er is te weinig tijd beschikbaar (een minister is vaak maar 2,5 jaar echt effectief
van de 4 jaar dat hij/zij er zit. Als beleid dan over die grens gaat wordt het lastig)
- Weerstand
Emancipatie
Men is hoger opgeleid dan vroeger dus krijgt steeds meer kennis waardoor ze het
beleid makkelijker tegen spreken (het beterweten)
Weerstand in:
Samenleving (middelveld, sociale bewegingen, spontane prostesten)
Politiek stelsel (rivaliserende ambtenarijen)
Binnen de partijen (concurrenten)
Regering (coalitiepartners)
Weerstand leidt tot: compromissen leidt tot: ‘vage’ doelen leidt tot:
halfslachtigheid
Obstakels kan je wegnemen, maar is dan het probleem voor het succesvol volgen van de
groene draad opgelost? NEEN er bestaan mechanismes die dit analytische pad
verhinderen
Mechanisme
Een mechanisme in de sociale wetenschappen is:
- Een causale keten
- Wordt getriggerd door individuen
- Komt vaak voor
- Is gemakkelijk herkenbaar
- Vergelijkbaar met spreekwoorden
Bandwagon-effect = Mensen steunen liever de winnaar of de populaire optie. Ze denken: als
zoveel mensen het doen, zal het wel goed zijn
Underdog-effect = mensen steunen juist de kansarme of minder populaire partij. Ze voelen
sympathie voor de ‘verliezer’ en willen die helpen winnen
Een voorbeeld van een mechanisme is Groupthink
Groupthink is: een manier van denken van mensen in een hechte groep waarbij hun streven
naar unanimiteit sterker is dan hun wil om alternatieven serieus te overwegen
Oorzaak van beleidsfiasco’s
Symptomen van Groupthink
- Gedeelde illusie van onkwetsbaarheid
- Wegrationaliseren van alarmsignalen
- Klakkeloos geloof in eigen moraliteit
- Negatieve stereotypering van tegenstanders
- Direct terugfluiten van leden met afwijkende ideeën
