Werkgroep staatsrecht 3 week 1
Aantekeningen
Formele wetgever: regering + Staten-Generaal.
Vraag 1
a. In een publicatie wordt de beperkingssystematiek van grondrechten uit de Grondwet
besproken, mede in vergelijking met de beperkingssystematiek van het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens (EVRM). De auteurs schrijven:
‘Bij de vormgeving van de beperkingsclausules gaf de grondwetgever ervan blijk veel
vertrouwen te hebben in de formele wetgever, wiens beperkingsbevoegdheid hij nauwelijks aan
grenzen bond. Daarmee onderscheidt de grondwettelijke beperkingssystematiek zich van de
meeste mensenrechtenverdragen en de meeste nationale grondwetten.
’Leg uit waarom gesteld kan worden dat de Grondwet de beperkingsbevoegdheid van de formele
wetgever nauwelijks aan grenzen bindt. Leg ook uit hoe in veel verdragen en nationale
grondwetten een meer materiële benadering tot uitdrukking komt.
In de grondwet zelf worden bij de grondrechten weinig eisen gesteld aan hoe deze grondrechten
beperkt moeten worden. Er staat alleen dat dit bij of krachtens de wet of bij de wet moet
gebeuren. De wijze van beperken delegeert de grondwetgever dus aan de formele wetgever. De
formele wetgever is vrij dit vorm te geven op de manier hoe hij dat wil. Dit blijkt van een groot
vertrouwen van de grondwetgever in de formele wetgever. In bijvoorbeeld het EVRM wordt wel
de wijze waarop beperkt kan worden benoemd in het desbetreffende artikel.
WG: competentievoorschriften. Alleen de formele wetgever mag beperken. Bij of krachtens
de wet delegeren mag. Art 120 Gw: toetsingsverbod, formele wetgever staat boven de
grondwetgever. Dus er is een groot vertrouwen in de formele wetgever als beperkter.
Er zijn geen inhoudelijke normen over wat de wetgever wil beperken. Nederlandse
wetgever is niet gebonden aan enige inhoudelijke richtsnoeren bij het beperken van
grondrechten.
Zelfs over raadsheren in de HR wordt iets gevonden, wordt benoemd door de Tweede
Kamer.
Reden: groot vertrouwen in onze wetgever.
In het EVRM heb je wel meer eisen waaraan voldaan moet zijn. Tevens is het wetsbegrip
anders in het EVRM. In Engeland heb je common law, dus hier moet ook rekening mee
gehouden worden. EVRM hanteert een materieel wetsbegrip accessible and foreseeable:
je moet de wet/regel moeten kennen en moet ook voorzienbaar zijn.
Noodzakelijkheidstoets ook bij beperkingen EVRM, proportionaliteit en subsidiariteit.
EVRM noemt wel doelcriteria; in welke gevallen er beperkt mag worden.
Verschillende rechtsstelsels en rechtsculturen, dus EHRM wordt gedwongen om inhoudelijk
te kijken.
b. Mag een Nederlandse rechter wetten als bedoeld in artikel 81 Gw buiten toepassing laten
wegens strijd met de Grondwet of het EVRM?
,Art 81 Gw gaat over het vaststellen van wetten in formele zin. Wetten in formele zin mogen niet
getoetst worden aan de grondwet (120 GW). Hieruit volgt ook dat ze niet buiten toepassing
gelaten kunnen worden. Echter volgt uit art 94 Gw dat wetten in formele zin wel buiten
toepassing gelaten mogen worden wanneer ze in strijd zijn met internationale verdragen. Wetten
in formele zin kunnen dus wel buiten toepassing worden gelaten wanneer ze in strijd zijn met het
EVRM.
WG: mag niet buiten toepassing laten wegens strijd met Grondwet, want 120 Gw. Mag wel
wegens strijd met EVRM, 94 Gw.
Buiten toepassing laten: wettelijke regeling blijft wel gewoon bestaan.
Onverbindend verklaren: hele regeling wordt onverbindend verklaard, dus wordt helemaal
niet meer gebruikt.
c. Mag een Nederlandse rechter gemeentelijke verordeningen buiten toepassing laten wegens
strijd met de Grondwet of het EVRM?
Ja, dit mag wel. Want gemeentelijke verordeningen zijn geen wetten in formele zin en mogen
derhalve wel getoetst worden aan de grondwet of het EVRM. Dit volgt uit art 120 Gw. Als ze
getoetst kunnen worden kan er ook geoordeeld worden of ze buiten toepassing gelaten kunnen
worden.
WG: rechter moet in zo’n situatie onverbindend verklaren. Dan is het gewoon hoger boven
lager. Niet per se buiten toepassing laten.
d. Kan een Nederlandse burger zich voor de nationale rechter beroepen op het Handvest van de
grondrechten van de EU?
Ja, dit Handvest heeft horizontale werking. Horizontale werking houdt in dat twee burgers zich in
een conflict op een grondrecht uit bijvoorbeeld het EVRM willen beroepen.
WG: dit kan, grondrechten zijn een ieder verbindend. In het handvest zijn veel een ieder
verbindende bepalingen. Er staan ook beginselen in het handvest, zij lijken meer op sociale
grondrechten. Daarvan is het minder zeker of je hiervoor bij de rechter terecht kan.
94 GW gaat meer over toetsing. 93 GW legt meer vast dat het gaat om een ieder
verbindendheid.
Art 6 lid 1 VEU
Art 51 lid 1 en 52 lid 3 Hv.
Vraag 2
Deze vraag gaat over het verslag van een schriftelijk overleg van 7 april 2023 met betrekking tot
de introductie van een algemene bepaling in de Grondwet.
a. Leg uit op welke manieren naar geldend recht ex ante de constitutionele kwaliteit van
wetgeving wordt gewaarborgd.
Ex ante betekent voorafgaand aan. De constitutionele kwaliteit van wetgeving wordt
gewaarborgd doordat veel beginselen en grondrechten ook geregeld zijn in internationale
verdragen, zoals bijvoorbeeld het EVRM en IVBPR. Wetten in formele zin kunnen weliswaar
niet getoetst worden aan de grondwet, maar wel aan internationale verdragen, zo volgt uit art 94
Gw. Zo wordt de constitutionele kwaliteit alsnog wel goed gewaarborgd.
WG: RvS beoordeelt ieder wetsvoorstel, wordt een dictum opgeplakt. Kijkt ook of het
constitutioneel past. IAK/ beleidskompas wordt genoemd. Blz 12 eerste alinea. Er wordt
van uitgegaan dat de wetgever ook gaat nadenken of het allemaal wel kan juridisch.
, b. In het hoorcollege is besproken dat de kernrechtbenadering in 1983 door de grondwetgever is
afgewezen. Blijkens de antwoorden van de minister schemert de kernrechtbenadering op
sommige punten echter toch door de beperkingssystematiek heen. Leg uit.
De kernrechtbenadering houdt in dat een grondrecht geschonden is als de essentie van dat
grondrecht geraakt is. De proportionaliteitstoets weegt het belang van een grondrecht al mee. Dit
is een beetje hetzelfde idee als de kernrechtbenadering. Dus op die manier schemert het wel een
beetje door.
WG: het gaat om de essentie van het recht. Je brengt een soort hiërarchie aan in het uiten
van de grondrechten. Dit idee van de kernrechtbenadering leeft toch nog wel door. Zie je in
art 7 Gw, aan wat je zegt worden hogere eisen gesteld dan aan hoe je het zegt.
Art 6 Gw is ook een goed voorbeeld. Er is een onderscheid tussen wat je binnen en wat je
buiten doet. Wat je binnen doet, dat mag je doen. Maar buiten mag je eerder beperken.
Tevens ook delegatieverbod, sommige dingen mag je niet delegeren, andere wel. Maar is iets
minder sterk. Maar je zou kunnen zeggen dat wat niet gedelegeerd mag worden minder
belangrijk wordt gevonden.
c. Leden van verschillende partijen vragen de minister hoe de discussie over toetsing van
wetgeving in formele zin aan (bepalingen uit hoofdstuk 1 van) de Grondwet zich verhoudt tot de
discussie over de beperkingssystematiek. Bespreek de reactie van de minister en leg uit hoe wat
jou betreft deze discussies zich tot elkaar verhouden.
Volgens de minister kan het toetsingsverbod van 120 Gw niet los gezien worden van de discussie
over de beperkingssystematiek. Volgens de minister zal de discussie over de
beperkingssystematiek toenemen mocht rechterlijke toetsing van grondrechten ingevoerd worden.
WG: P. 16 kamerstukken. Er is wel zekere samenhang.
Vraag 3
Deze vraag gaat over ABRvS 12 juni 2019 (Kirpan).
Volgens appellanten in deze zaak is het verbod een kirpan te dragen op (een openbare) school een
niet gerechtvaardigde beperking van artikel 9 EVRM gelezen in samenhang met artikel 2 eerste
Protocol EVRM.
a. Valt het dragen van een kirpan volgens de ABRvS onder de reikwijdte van artikel 9 EVRM?
Ja, volgens de Afdeling valt dit onder de reikwijdte. Het Sikhisme wordt door het EHRM
geaccepteerd als godsdienst en geniet daarom ook bescherming van art 9 EVRM. (R.o. 8.4.)
WG: erkende godsdienst, nauw en direct verband van de uitingen met godsdienst.
b. Waarom is het voor de toetsing aan artikel 9 EVRM van belang dat het Handelingsprotocol
Schoolveiligheid op de website van de school is gepubliceerd?
Op die manier is het voor iedereen duidelijk en voor iedereen toegankelijk wat de regels op de
school betreffende veiligheid zijn.
WG: zodat het bij wet is voorzien en toegankelijk is, accessible and foreseeable r.o. 8.7.
c. Op basis van welke feiten stelt de Afdeling vast of het wapenverbod noodzakelijk is? En
waarom maakt het daarbij volgens de Afdeling uit dat het beleid algemeen geformuleerd is?
Voor het beoordelen van de noodzakelijkheid wordt er gekeken naar de beleidsruimte van de
Stichting. Het doel van het beleid is om een veilige omgeving te creëren op scholen. De Afdeling
maakt een belangenafweging in r.o. 8.9 en kent een groter belang toe aan de veiligheid dan aan
het belang van appellant om een kirpan te willen dragen. Het is van belang dat het beleid
algemeen geformuleerd is, omdat daaruit blijkt dat er geen discriminerende bedoelingen achter
het beleid zitten. Dat het doel van de Stichting echt is om een veilige omgeving te garanderen en
Aantekeningen
Formele wetgever: regering + Staten-Generaal.
Vraag 1
a. In een publicatie wordt de beperkingssystematiek van grondrechten uit de Grondwet
besproken, mede in vergelijking met de beperkingssystematiek van het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens (EVRM). De auteurs schrijven:
‘Bij de vormgeving van de beperkingsclausules gaf de grondwetgever ervan blijk veel
vertrouwen te hebben in de formele wetgever, wiens beperkingsbevoegdheid hij nauwelijks aan
grenzen bond. Daarmee onderscheidt de grondwettelijke beperkingssystematiek zich van de
meeste mensenrechtenverdragen en de meeste nationale grondwetten.
’Leg uit waarom gesteld kan worden dat de Grondwet de beperkingsbevoegdheid van de formele
wetgever nauwelijks aan grenzen bindt. Leg ook uit hoe in veel verdragen en nationale
grondwetten een meer materiële benadering tot uitdrukking komt.
In de grondwet zelf worden bij de grondrechten weinig eisen gesteld aan hoe deze grondrechten
beperkt moeten worden. Er staat alleen dat dit bij of krachtens de wet of bij de wet moet
gebeuren. De wijze van beperken delegeert de grondwetgever dus aan de formele wetgever. De
formele wetgever is vrij dit vorm te geven op de manier hoe hij dat wil. Dit blijkt van een groot
vertrouwen van de grondwetgever in de formele wetgever. In bijvoorbeeld het EVRM wordt wel
de wijze waarop beperkt kan worden benoemd in het desbetreffende artikel.
WG: competentievoorschriften. Alleen de formele wetgever mag beperken. Bij of krachtens
de wet delegeren mag. Art 120 Gw: toetsingsverbod, formele wetgever staat boven de
grondwetgever. Dus er is een groot vertrouwen in de formele wetgever als beperkter.
Er zijn geen inhoudelijke normen over wat de wetgever wil beperken. Nederlandse
wetgever is niet gebonden aan enige inhoudelijke richtsnoeren bij het beperken van
grondrechten.
Zelfs over raadsheren in de HR wordt iets gevonden, wordt benoemd door de Tweede
Kamer.
Reden: groot vertrouwen in onze wetgever.
In het EVRM heb je wel meer eisen waaraan voldaan moet zijn. Tevens is het wetsbegrip
anders in het EVRM. In Engeland heb je common law, dus hier moet ook rekening mee
gehouden worden. EVRM hanteert een materieel wetsbegrip accessible and foreseeable:
je moet de wet/regel moeten kennen en moet ook voorzienbaar zijn.
Noodzakelijkheidstoets ook bij beperkingen EVRM, proportionaliteit en subsidiariteit.
EVRM noemt wel doelcriteria; in welke gevallen er beperkt mag worden.
Verschillende rechtsstelsels en rechtsculturen, dus EHRM wordt gedwongen om inhoudelijk
te kijken.
b. Mag een Nederlandse rechter wetten als bedoeld in artikel 81 Gw buiten toepassing laten
wegens strijd met de Grondwet of het EVRM?
,Art 81 Gw gaat over het vaststellen van wetten in formele zin. Wetten in formele zin mogen niet
getoetst worden aan de grondwet (120 GW). Hieruit volgt ook dat ze niet buiten toepassing
gelaten kunnen worden. Echter volgt uit art 94 Gw dat wetten in formele zin wel buiten
toepassing gelaten mogen worden wanneer ze in strijd zijn met internationale verdragen. Wetten
in formele zin kunnen dus wel buiten toepassing worden gelaten wanneer ze in strijd zijn met het
EVRM.
WG: mag niet buiten toepassing laten wegens strijd met Grondwet, want 120 Gw. Mag wel
wegens strijd met EVRM, 94 Gw.
Buiten toepassing laten: wettelijke regeling blijft wel gewoon bestaan.
Onverbindend verklaren: hele regeling wordt onverbindend verklaard, dus wordt helemaal
niet meer gebruikt.
c. Mag een Nederlandse rechter gemeentelijke verordeningen buiten toepassing laten wegens
strijd met de Grondwet of het EVRM?
Ja, dit mag wel. Want gemeentelijke verordeningen zijn geen wetten in formele zin en mogen
derhalve wel getoetst worden aan de grondwet of het EVRM. Dit volgt uit art 120 Gw. Als ze
getoetst kunnen worden kan er ook geoordeeld worden of ze buiten toepassing gelaten kunnen
worden.
WG: rechter moet in zo’n situatie onverbindend verklaren. Dan is het gewoon hoger boven
lager. Niet per se buiten toepassing laten.
d. Kan een Nederlandse burger zich voor de nationale rechter beroepen op het Handvest van de
grondrechten van de EU?
Ja, dit Handvest heeft horizontale werking. Horizontale werking houdt in dat twee burgers zich in
een conflict op een grondrecht uit bijvoorbeeld het EVRM willen beroepen.
WG: dit kan, grondrechten zijn een ieder verbindend. In het handvest zijn veel een ieder
verbindende bepalingen. Er staan ook beginselen in het handvest, zij lijken meer op sociale
grondrechten. Daarvan is het minder zeker of je hiervoor bij de rechter terecht kan.
94 GW gaat meer over toetsing. 93 GW legt meer vast dat het gaat om een ieder
verbindendheid.
Art 6 lid 1 VEU
Art 51 lid 1 en 52 lid 3 Hv.
Vraag 2
Deze vraag gaat over het verslag van een schriftelijk overleg van 7 april 2023 met betrekking tot
de introductie van een algemene bepaling in de Grondwet.
a. Leg uit op welke manieren naar geldend recht ex ante de constitutionele kwaliteit van
wetgeving wordt gewaarborgd.
Ex ante betekent voorafgaand aan. De constitutionele kwaliteit van wetgeving wordt
gewaarborgd doordat veel beginselen en grondrechten ook geregeld zijn in internationale
verdragen, zoals bijvoorbeeld het EVRM en IVBPR. Wetten in formele zin kunnen weliswaar
niet getoetst worden aan de grondwet, maar wel aan internationale verdragen, zo volgt uit art 94
Gw. Zo wordt de constitutionele kwaliteit alsnog wel goed gewaarborgd.
WG: RvS beoordeelt ieder wetsvoorstel, wordt een dictum opgeplakt. Kijkt ook of het
constitutioneel past. IAK/ beleidskompas wordt genoemd. Blz 12 eerste alinea. Er wordt
van uitgegaan dat de wetgever ook gaat nadenken of het allemaal wel kan juridisch.
, b. In het hoorcollege is besproken dat de kernrechtbenadering in 1983 door de grondwetgever is
afgewezen. Blijkens de antwoorden van de minister schemert de kernrechtbenadering op
sommige punten echter toch door de beperkingssystematiek heen. Leg uit.
De kernrechtbenadering houdt in dat een grondrecht geschonden is als de essentie van dat
grondrecht geraakt is. De proportionaliteitstoets weegt het belang van een grondrecht al mee. Dit
is een beetje hetzelfde idee als de kernrechtbenadering. Dus op die manier schemert het wel een
beetje door.
WG: het gaat om de essentie van het recht. Je brengt een soort hiërarchie aan in het uiten
van de grondrechten. Dit idee van de kernrechtbenadering leeft toch nog wel door. Zie je in
art 7 Gw, aan wat je zegt worden hogere eisen gesteld dan aan hoe je het zegt.
Art 6 Gw is ook een goed voorbeeld. Er is een onderscheid tussen wat je binnen en wat je
buiten doet. Wat je binnen doet, dat mag je doen. Maar buiten mag je eerder beperken.
Tevens ook delegatieverbod, sommige dingen mag je niet delegeren, andere wel. Maar is iets
minder sterk. Maar je zou kunnen zeggen dat wat niet gedelegeerd mag worden minder
belangrijk wordt gevonden.
c. Leden van verschillende partijen vragen de minister hoe de discussie over toetsing van
wetgeving in formele zin aan (bepalingen uit hoofdstuk 1 van) de Grondwet zich verhoudt tot de
discussie over de beperkingssystematiek. Bespreek de reactie van de minister en leg uit hoe wat
jou betreft deze discussies zich tot elkaar verhouden.
Volgens de minister kan het toetsingsverbod van 120 Gw niet los gezien worden van de discussie
over de beperkingssystematiek. Volgens de minister zal de discussie over de
beperkingssystematiek toenemen mocht rechterlijke toetsing van grondrechten ingevoerd worden.
WG: P. 16 kamerstukken. Er is wel zekere samenhang.
Vraag 3
Deze vraag gaat over ABRvS 12 juni 2019 (Kirpan).
Volgens appellanten in deze zaak is het verbod een kirpan te dragen op (een openbare) school een
niet gerechtvaardigde beperking van artikel 9 EVRM gelezen in samenhang met artikel 2 eerste
Protocol EVRM.
a. Valt het dragen van een kirpan volgens de ABRvS onder de reikwijdte van artikel 9 EVRM?
Ja, volgens de Afdeling valt dit onder de reikwijdte. Het Sikhisme wordt door het EHRM
geaccepteerd als godsdienst en geniet daarom ook bescherming van art 9 EVRM. (R.o. 8.4.)
WG: erkende godsdienst, nauw en direct verband van de uitingen met godsdienst.
b. Waarom is het voor de toetsing aan artikel 9 EVRM van belang dat het Handelingsprotocol
Schoolveiligheid op de website van de school is gepubliceerd?
Op die manier is het voor iedereen duidelijk en voor iedereen toegankelijk wat de regels op de
school betreffende veiligheid zijn.
WG: zodat het bij wet is voorzien en toegankelijk is, accessible and foreseeable r.o. 8.7.
c. Op basis van welke feiten stelt de Afdeling vast of het wapenverbod noodzakelijk is? En
waarom maakt het daarbij volgens de Afdeling uit dat het beleid algemeen geformuleerd is?
Voor het beoordelen van de noodzakelijkheid wordt er gekeken naar de beleidsruimte van de
Stichting. Het doel van het beleid is om een veilige omgeving te creëren op scholen. De Afdeling
maakt een belangenafweging in r.o. 8.9 en kent een groter belang toe aan de veiligheid dan aan
het belang van appellant om een kirpan te willen dragen. Het is van belang dat het beleid
algemeen geformuleerd is, omdat daaruit blijkt dat er geen discriminerende bedoelingen achter
het beleid zitten. Dat het doel van de Stichting echt is om een veilige omgeving te garanderen en
