Basis in biologische processen
Inhoudsopgave
1 GEDRAGSBIOLOGIE ................................................................................................................... 4
1.1 DARWIN EN DE EVOLUTIETHEORIE .............................................................................................. 4
1.2 MENSELIJK GEDRAG ..................................................................................................................... 4
1.3 SEKSUELE SELECTIE...................................................................................................................... 5
1.3.1 WAT WILLEN MANNEN? ............................................................................................................... 6
1.3.2 WAT WILLEN VROUWEN?............................................................................................................. 7
1.4 HOE VERSIEREN WE ONZE POTENTIËLE PARTNERS? .................................................................. 7
1.5 HOEVEEL KINDEREN WILLEN WE MET DE PARTNER DIE WE GEKOZEN HEBBEN? .................... 8
1.5.1 WAAROM ZETTEN WE ZO’N HULPELOOS WEZENTJE OP DE WERELD? .......................................... 8
1.5.2 KINDEREN ZIJN KLEINE AAPJES.................................................................................................... 8
1.6 BLIJVEN WE ONZE PARTNER TROUW? OVER LIST EN BEDROG IN DE LIEFDE ........................... 9
1.7 SOCIAAL GEDRAG .......................................................................................................................... 9
1.7.1 WAAROM IS EEN SOCIAAL LEVEN ONMISBAAR VOOR VEEL DIEREN? .......................................... 9
1.7.2 WE ZIJN GEEN DIEREN… ............................................................................................................ 10
1.7.3 WAT MET FREE RIDERS? ............................................................................................................ 10
1.7.4 VOOR WAT HOORT WAT ............................................................................................................. 10
1.7.4.1 Het prisoner’s dilemma ........................................................................................................... 10
1.8 TOEPASSINGEN ............................................................................................................................ 11
2 GENETICA .................................................................................................................................... 12
2.1 HET GENOOM, RECEPTENBOEK VAN HET LEVEN ..................................................................... 13
2.1.1 DE VOLLEDIGE GENETISCHE CODE IN 46 CHROMOSOMEN ......................................................... 13
2.1.2 CHROMOSOMEN ALS DRAGERS VAN DE GENEN ......................................................................... 13
2.1.3 HOOFDSTUK X EN Y: GESLACHTSCHROMOSOMEN .................................................................... 15
2.1.4 CELDELING: MITOSE EN MEIOSE................................................................................................ 16
2.1.4.1 Mitose of gewone celdeling .................................................................................................... 16
2.1.4.2 Meiose of geslachtsdeling of reductiedeling .......................................................................... 16
2.1.4.3 Mitose en meiose .................................................................................................................... 17
2.1.5 INSTRUCTIES VOOR HET B(R)OUWEN VAN ‘DE’ MENS OF ‘EEN’ MENS....................................... 17
2.1.5.1 Tweelingen.............................................................................................................................. 17
2.2 GENOMEN LEZEN ......................................................................................................................... 18
2.3 EEN GEN, GENOOM. EN DAN? ..................................................................................................... 19
2.3.1 ALLELEN .................................................................................................................................... 19
2.3.2 DOMINANT VERSUS RECESSIEF .................................................................................................. 20
2.3.3 EVEN EEN KORTE SAMENVATTING............................................................................................. 20
2.4 GENETISCHE ZIEKTEN ................................................................................................................ 21
2.4.1 OVERERVINGSPATRONEN .......................................................................................................... 21
2.4.1.1 Kruisingsschema’s .................................................................................................................. 21
2.4.1.1.1 Genetische termen................................................................................................................ 21
2.4.1.1.2 Voorbeelden kruisingsschema ............................................................................................. 22
2.4.1.1.3 Oefening PPT....................................................................................................................... 23
2.4.1.2 Stambomen ............................................................................................................................. 27
2.4.2 VAN ONSCHULDIGE KENMERKEN NAAR AANDOENINGEN ......................................................... 28
2.4.2.1 Mutaties .................................................................................................................................. 28
1
,2.5 ERFELIJKE AANDOENINGEN ....................................................................................................... 29
2.5.1 WAT IS HET VERSCHIL TUSSEN ERFELIJK/AANGEBOREN EN NIEUWE MUTATIE? ....................... 29
2.5.2 CHROMOSOOMAFWIJKINGEN ..................................................................................................... 29
2.5.2.1 Afwijking in aantal ................................................................................................................. 30
2.5.2.2 Afwijking in de structuur ........................................................................................................ 31
2.5.3 MONOGENE AANDOENINGEN ..................................................................................................... 31
2.5.3.1 Autosomale dominante erfelijke aandoening......................................................................... 32
Autosomaal dominante aandoening ....................................................................................................... 32
2.5.3.2 Autosomale recessief erfelijke aandoening ............................................................................ 33
2.5.3.3 Geslachsgebonden aandoeningen of X-chromosomale overerving ........................................ 34
2.5.3.3.1 X-chromosomale dominante ................................................................................................ 34
2.5.3.3.2 X-chromosomale recessieve overerving .............................................................................. 36
2.5.3.4 Polygenische of multifactoriële overerving ............................................................................ 38
2.5.3.5 Mitochondriële overerving ..................................................................................................... 38
2.6 EEN OEFENING OP OVERERVING ................................................................................................ 40
3 HET ZENUWSTELSEL ............................................................................................................... 43
3.1 NEURONEN ................................................................................................................................... 43
3.1.1 BELANGRIJKE NEUROTRANSMITTERS ........................................................................................ 45
3.1.1.1 Serotonine ............................................................................................................................... 45
3.1.1.2 (Nor)adrenaline ....................................................................................................................... 45
3.1.1.3 Dopamine ................................................................................................................................ 45
3.1.1.4 Acetylcholine .......................................................................................................................... 45
3.2 HET ZENUWSTELSEL ................................................................................................................... 46
3.2.1 HET CENTRALE ZENUWSTELSEL ................................................................................................ 46
3.2.2 HET PERIFERE ZENUWSTELSEL .................................................................................................. 47
3.3 DE ONDERDELEN VAN DE HERSENEN ......................................................................................... 48
3.3.1 LIMBISCHE SYSTEEM.................................................................................................................. 48
3.3.2 DE GROTE HERSENEN ................................................................................................................. 49
4 BESCHADIGDE HERSENEN ..................................................................................................... 51
4.1 EPILEPSIE ..................................................................................................................................... 51
4.1.1 WAT IS EPILEPSIE ....................................................................................................................... 51
4.1.2 PARTIËLE AANVALLEN............................................................................................................... 51
4.1.3 GEGENERALISEERDE / VERALGEMEENDE AANVALLEN ............................................................. 52
4.1.4 STATUS EPILEPTICUS.................................................................................................................. 52
4.2 NAH.............................................................................................................................................. 53
4.2.1 WAT IS NAH? ............................................................................................................................ 53
4.2.2 OORZAKEN ................................................................................................................................. 53
4.2.2.1 Beroerte (herseninfarct)/CVA................................................................................................. 54
4.2.2.2 Infectie .................................................................................................................................... 55
4.2.2.3 Vergiftiging/intoxicatie ........................................................................................................... 55
4.2.2.4 Zuurstoftekort ......................................................................................................................... 55
4.2.2.5 Waterhoofd/hydrocephalus ..................................................................................................... 55
4.3 WAT NA HERSENBESCHADIGING? OVER PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN ............................ 56
4.3.1 HERSENPLASTICITEIT ................................................................................................................. 56
4.3.2 GRENZEN VAN DE PLASTICITEIT ................................................................................................ 56
5 HET PUBERBREIN ...................................................................................................................... 57
2
,5.1 GROTERE NETWERKEN BRENGEN MATURITEIT ........................................................................ 57
5.2 ONS SOCIAAL BREIN .................................................................................................................... 58
5.2.1 HET AFLEZEN VAN SOCIALE SIGNALEN ..................................................................................... 58
5.2.2 HET VOELEN VAN SOCIALE SIGNALEN ....................................................................................... 58
5.2.3 HET OMGAAN MET SOCIALE SIGNALEN ..................................................................................... 58
5.3 STOORNISSEN IN DE ADOLESCENTIE .......................................................................................... 59
5.4 EIGEN IDENTITEIT ....................................................................................................................... 59
6 STOFWISSELINGSZIEKTEN.................................................................................................... 59
6.1 ACHTERGROND ............................................................................................................................ 59
6.1.1 VERTERING EN STOFWISSELING ................................................................................................. 59
6.1.2 ENZYMEN ................................................................................................................................... 59
6.2 SYMPTOMEN ................................................................................................................................ 59
7 DEGENERATIEVE ZIEKTEN ................................................................................................... 60
7.1 MS ................................................................................................................................................ 60
7.1.1 OORZAKEN VAN MS .................................................................................................................. 60
7.2 PARKINSON .................................................................................................................................. 60
7.3 DEMENTIE .................................................................................................................................... 61
7.3.1 WAT IS DEMENTIE? .................................................................................................................... 61
7.3.2 SYMPTOMEN VAN DEMENTIE ..................................................................................................... 61
7.3.3 DEMENTIE - FASEN IN HET PROCES ............................................................................................ 62
7.3.4 OORZAKEN VAN DEMENTIE ....................................................................................................... 63
7.3.5 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ..................................................... 63
7.3.5.1 Risicofactoren ......................................................................................................................... 63
7.3.6 VASCULAIRE DEMENTIE............................................................................................................. 64
7.3.7 FRONTO-TEMPORALE DEMENTIE ............................................................................................... 64
7.3.8 DEMENTIE MET LEWY BODIES ................................................................................................... 64
7.3.9 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN DE ZIEKTE VAN PARKINSON ..................................................... 64
7.3.10 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN HUNTINGTON .......................................................................... 64
7.3.11 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN MULTIPLE SCLEROSE (MS) ..................................................... 64
7.3.12 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN AIDS ....................................................................................... 65
7.3.13 ALCOHOL GERELATEERDE DEMENTIE ..................................................................................... 65
3
, 1 Gedragsbiologie
1.1 Darwin en de evolutietheorie
Evolutie
§ = Het proces van wording uit voorgaande structuren
§ Evolutie komt tot stand door het proces van natuurlijke selectie
Natuurlijke selectie:
§ = Overleven gebeurt niet voor iedereen op dezelfde manier, maar is ongelijk
§ Gaat om individu dat zich het beste aanpast aan de omgeving
Doel van planten en dieren: voortplanten. Hiervoor afhankelijk van:
§ Natuurlijke hulpbronnen: duid alle dingen aan die overleving en voortplanting
mogelijk maken: voedsel, nestplaatsen, voortplantingspartners.
§ Competitie: gestreden om schaarse natuurlijke hulpbronnen + slecht beperkt
deel nakomelingen blijft in leven
Variatie in populatie kan gevolg zijn van:
§ omgevingsinvloeden
§ erfelijke basis
Variatie en competitie
§ Gaat om individu dat zich het beste aanpast aan de omgeving
1.2 Menselijk gedrag
Menselijk gedrag kan vaak vanuit biologie verklaard worden:
§ Doel: voortplanten en aangepaste nakomelingen op de wereld zetten
§ Seksuele voortplanting zorgt voor grotere variatiemogelijkheden van het erfelijk
materiaal
§ Op zoek gaan naar genetisch materiaal dat de beste nakomelingen oplevert
4
Inhoudsopgave
1 GEDRAGSBIOLOGIE ................................................................................................................... 4
1.1 DARWIN EN DE EVOLUTIETHEORIE .............................................................................................. 4
1.2 MENSELIJK GEDRAG ..................................................................................................................... 4
1.3 SEKSUELE SELECTIE...................................................................................................................... 5
1.3.1 WAT WILLEN MANNEN? ............................................................................................................... 6
1.3.2 WAT WILLEN VROUWEN?............................................................................................................. 7
1.4 HOE VERSIEREN WE ONZE POTENTIËLE PARTNERS? .................................................................. 7
1.5 HOEVEEL KINDEREN WILLEN WE MET DE PARTNER DIE WE GEKOZEN HEBBEN? .................... 8
1.5.1 WAAROM ZETTEN WE ZO’N HULPELOOS WEZENTJE OP DE WERELD? .......................................... 8
1.5.2 KINDEREN ZIJN KLEINE AAPJES.................................................................................................... 8
1.6 BLIJVEN WE ONZE PARTNER TROUW? OVER LIST EN BEDROG IN DE LIEFDE ........................... 9
1.7 SOCIAAL GEDRAG .......................................................................................................................... 9
1.7.1 WAAROM IS EEN SOCIAAL LEVEN ONMISBAAR VOOR VEEL DIEREN? .......................................... 9
1.7.2 WE ZIJN GEEN DIEREN… ............................................................................................................ 10
1.7.3 WAT MET FREE RIDERS? ............................................................................................................ 10
1.7.4 VOOR WAT HOORT WAT ............................................................................................................. 10
1.7.4.1 Het prisoner’s dilemma ........................................................................................................... 10
1.8 TOEPASSINGEN ............................................................................................................................ 11
2 GENETICA .................................................................................................................................... 12
2.1 HET GENOOM, RECEPTENBOEK VAN HET LEVEN ..................................................................... 13
2.1.1 DE VOLLEDIGE GENETISCHE CODE IN 46 CHROMOSOMEN ......................................................... 13
2.1.2 CHROMOSOMEN ALS DRAGERS VAN DE GENEN ......................................................................... 13
2.1.3 HOOFDSTUK X EN Y: GESLACHTSCHROMOSOMEN .................................................................... 15
2.1.4 CELDELING: MITOSE EN MEIOSE................................................................................................ 16
2.1.4.1 Mitose of gewone celdeling .................................................................................................... 16
2.1.4.2 Meiose of geslachtsdeling of reductiedeling .......................................................................... 16
2.1.4.3 Mitose en meiose .................................................................................................................... 17
2.1.5 INSTRUCTIES VOOR HET B(R)OUWEN VAN ‘DE’ MENS OF ‘EEN’ MENS....................................... 17
2.1.5.1 Tweelingen.............................................................................................................................. 17
2.2 GENOMEN LEZEN ......................................................................................................................... 18
2.3 EEN GEN, GENOOM. EN DAN? ..................................................................................................... 19
2.3.1 ALLELEN .................................................................................................................................... 19
2.3.2 DOMINANT VERSUS RECESSIEF .................................................................................................. 20
2.3.3 EVEN EEN KORTE SAMENVATTING............................................................................................. 20
2.4 GENETISCHE ZIEKTEN ................................................................................................................ 21
2.4.1 OVERERVINGSPATRONEN .......................................................................................................... 21
2.4.1.1 Kruisingsschema’s .................................................................................................................. 21
2.4.1.1.1 Genetische termen................................................................................................................ 21
2.4.1.1.2 Voorbeelden kruisingsschema ............................................................................................. 22
2.4.1.1.3 Oefening PPT....................................................................................................................... 23
2.4.1.2 Stambomen ............................................................................................................................. 27
2.4.2 VAN ONSCHULDIGE KENMERKEN NAAR AANDOENINGEN ......................................................... 28
2.4.2.1 Mutaties .................................................................................................................................. 28
1
,2.5 ERFELIJKE AANDOENINGEN ....................................................................................................... 29
2.5.1 WAT IS HET VERSCHIL TUSSEN ERFELIJK/AANGEBOREN EN NIEUWE MUTATIE? ....................... 29
2.5.2 CHROMOSOOMAFWIJKINGEN ..................................................................................................... 29
2.5.2.1 Afwijking in aantal ................................................................................................................. 30
2.5.2.2 Afwijking in de structuur ........................................................................................................ 31
2.5.3 MONOGENE AANDOENINGEN ..................................................................................................... 31
2.5.3.1 Autosomale dominante erfelijke aandoening......................................................................... 32
Autosomaal dominante aandoening ....................................................................................................... 32
2.5.3.2 Autosomale recessief erfelijke aandoening ............................................................................ 33
2.5.3.3 Geslachsgebonden aandoeningen of X-chromosomale overerving ........................................ 34
2.5.3.3.1 X-chromosomale dominante ................................................................................................ 34
2.5.3.3.2 X-chromosomale recessieve overerving .............................................................................. 36
2.5.3.4 Polygenische of multifactoriële overerving ............................................................................ 38
2.5.3.5 Mitochondriële overerving ..................................................................................................... 38
2.6 EEN OEFENING OP OVERERVING ................................................................................................ 40
3 HET ZENUWSTELSEL ............................................................................................................... 43
3.1 NEURONEN ................................................................................................................................... 43
3.1.1 BELANGRIJKE NEUROTRANSMITTERS ........................................................................................ 45
3.1.1.1 Serotonine ............................................................................................................................... 45
3.1.1.2 (Nor)adrenaline ....................................................................................................................... 45
3.1.1.3 Dopamine ................................................................................................................................ 45
3.1.1.4 Acetylcholine .......................................................................................................................... 45
3.2 HET ZENUWSTELSEL ................................................................................................................... 46
3.2.1 HET CENTRALE ZENUWSTELSEL ................................................................................................ 46
3.2.2 HET PERIFERE ZENUWSTELSEL .................................................................................................. 47
3.3 DE ONDERDELEN VAN DE HERSENEN ......................................................................................... 48
3.3.1 LIMBISCHE SYSTEEM.................................................................................................................. 48
3.3.2 DE GROTE HERSENEN ................................................................................................................. 49
4 BESCHADIGDE HERSENEN ..................................................................................................... 51
4.1 EPILEPSIE ..................................................................................................................................... 51
4.1.1 WAT IS EPILEPSIE ....................................................................................................................... 51
4.1.2 PARTIËLE AANVALLEN............................................................................................................... 51
4.1.3 GEGENERALISEERDE / VERALGEMEENDE AANVALLEN ............................................................. 52
4.1.4 STATUS EPILEPTICUS.................................................................................................................. 52
4.2 NAH.............................................................................................................................................. 53
4.2.1 WAT IS NAH? ............................................................................................................................ 53
4.2.2 OORZAKEN ................................................................................................................................. 53
4.2.2.1 Beroerte (herseninfarct)/CVA................................................................................................. 54
4.2.2.2 Infectie .................................................................................................................................... 55
4.2.2.3 Vergiftiging/intoxicatie ........................................................................................................... 55
4.2.2.4 Zuurstoftekort ......................................................................................................................... 55
4.2.2.5 Waterhoofd/hydrocephalus ..................................................................................................... 55
4.3 WAT NA HERSENBESCHADIGING? OVER PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN ............................ 56
4.3.1 HERSENPLASTICITEIT ................................................................................................................. 56
4.3.2 GRENZEN VAN DE PLASTICITEIT ................................................................................................ 56
5 HET PUBERBREIN ...................................................................................................................... 57
2
,5.1 GROTERE NETWERKEN BRENGEN MATURITEIT ........................................................................ 57
5.2 ONS SOCIAAL BREIN .................................................................................................................... 58
5.2.1 HET AFLEZEN VAN SOCIALE SIGNALEN ..................................................................................... 58
5.2.2 HET VOELEN VAN SOCIALE SIGNALEN ....................................................................................... 58
5.2.3 HET OMGAAN MET SOCIALE SIGNALEN ..................................................................................... 58
5.3 STOORNISSEN IN DE ADOLESCENTIE .......................................................................................... 59
5.4 EIGEN IDENTITEIT ....................................................................................................................... 59
6 STOFWISSELINGSZIEKTEN.................................................................................................... 59
6.1 ACHTERGROND ............................................................................................................................ 59
6.1.1 VERTERING EN STOFWISSELING ................................................................................................. 59
6.1.2 ENZYMEN ................................................................................................................................... 59
6.2 SYMPTOMEN ................................................................................................................................ 59
7 DEGENERATIEVE ZIEKTEN ................................................................................................... 60
7.1 MS ................................................................................................................................................ 60
7.1.1 OORZAKEN VAN MS .................................................................................................................. 60
7.2 PARKINSON .................................................................................................................................. 60
7.3 DEMENTIE .................................................................................................................................... 61
7.3.1 WAT IS DEMENTIE? .................................................................................................................... 61
7.3.2 SYMPTOMEN VAN DEMENTIE ..................................................................................................... 61
7.3.3 DEMENTIE - FASEN IN HET PROCES ............................................................................................ 62
7.3.4 OORZAKEN VAN DEMENTIE ....................................................................................................... 63
7.3.5 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ..................................................... 63
7.3.5.1 Risicofactoren ......................................................................................................................... 63
7.3.6 VASCULAIRE DEMENTIE............................................................................................................. 64
7.3.7 FRONTO-TEMPORALE DEMENTIE ............................................................................................... 64
7.3.8 DEMENTIE MET LEWY BODIES ................................................................................................... 64
7.3.9 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN DE ZIEKTE VAN PARKINSON ..................................................... 64
7.3.10 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN HUNTINGTON .......................................................................... 64
7.3.11 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN MULTIPLE SCLEROSE (MS) ..................................................... 64
7.3.12 DEMENTIE TEN GEVOLGE VAN AIDS ....................................................................................... 65
7.3.13 ALCOHOL GERELATEERDE DEMENTIE ..................................................................................... 65
3
, 1 Gedragsbiologie
1.1 Darwin en de evolutietheorie
Evolutie
§ = Het proces van wording uit voorgaande structuren
§ Evolutie komt tot stand door het proces van natuurlijke selectie
Natuurlijke selectie:
§ = Overleven gebeurt niet voor iedereen op dezelfde manier, maar is ongelijk
§ Gaat om individu dat zich het beste aanpast aan de omgeving
Doel van planten en dieren: voortplanten. Hiervoor afhankelijk van:
§ Natuurlijke hulpbronnen: duid alle dingen aan die overleving en voortplanting
mogelijk maken: voedsel, nestplaatsen, voortplantingspartners.
§ Competitie: gestreden om schaarse natuurlijke hulpbronnen + slecht beperkt
deel nakomelingen blijft in leven
Variatie in populatie kan gevolg zijn van:
§ omgevingsinvloeden
§ erfelijke basis
Variatie en competitie
§ Gaat om individu dat zich het beste aanpast aan de omgeving
1.2 Menselijk gedrag
Menselijk gedrag kan vaak vanuit biologie verklaard worden:
§ Doel: voortplanten en aangepaste nakomelingen op de wereld zetten
§ Seksuele voortplanting zorgt voor grotere variatiemogelijkheden van het erfelijk
materiaal
§ Op zoek gaan naar genetisch materiaal dat de beste nakomelingen oplevert
4
